Μετά την Ισπανία, σημαντικό πλήγμα δέχθηκαν και τα ελαιόλαδα της Ιταλίας και ιδιαίτερα της Ελλάδας από την ανίχνευση υπερβολικών υπολειμμάτων των τοξικών και θεωρούμενων καρκινογόνων βενζοπυρενίων σε πυρηνέλαια αλλά και ελαιόλαδα που είχαν εισαχθεί και κυκλοφορούσαν στις σκανδιναβικές χώρες. Ετσι οι προσπάθειες των αγροτών να παραγάγουν υψηλή ποιότητα και οι γενικότερες προσπάθειες να αναδειχθεί και προβληθεί το ελληνικό ελαιόλαδο φαλκιδεύονται και υπονομεύονται για άλλη μια φορά από κάποιους επιτήδειους, Ελληνες αυτήν τη φορά, προκειμένου να αποκομίσουν κάποια μάλλον πενιχρά κέρδη!
Το όλο πρόβλημα είναι αρκετά σοβαρό γιατί πλήττει βέβαια κατά κύριο λόγο τα συμφέροντα των ανύποπτων και αμέτοχων στο όλο πρόβλημα παραγωγών, αλλά παράλληλα δημιουργεί εύλογη ανησυχία και στους καταναλωτές. Επιπλέον όμως, είναι και αρκετά ανησυχητικό γιατί δείχνει για άλλη μια φορά την αδυναμία μερικών από τους εμπλεκόμενους στον χώρο της μεταποίησης και εμπορίας να αρθούν στο ύψος των περιστάσεων αλλά και των αρμόδιων φορέων σε επίπεδο εθνικό και ευρωπαϊκό να σχεδιάσουν και κυρίως να εφαρμόσουν τα μέτρα ελέγχου που επιβάλλονται.
* Πώς φθάσαμε ως εδώ
Πώς όμως εξελίχθηκαν τα γεγονότα που οδήγησαν στο σημερινό πρόβλημα και ποιες άραγε θα είναι οι συνέπειες από αυτά; Και κυρίως ποια είναι τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν άμεσα ώστε να αμβλυνθούν οι δυσμενείς συνέπειες και ποια είναι εκείνα που απαιτούνται για να αποφευχθούν παρόμοια περιστατικά στο μέλλον;
Η ιστορία αρχίζει στις 9 Αυγούστου, όταν οι νορβηγικές αρχές διαπίστωσαν ότι σε ισπανικά, ιταλικά και ελληνικά πυρηνέλαια υπήρχαν ανεπίτρεπτα υψηλά υπολείμματα βενζοπυρενίων και αποφάσισαν την άμεση απόσυρση από το εμπόριο όλων των πυρηνελαίων που κυκλοφορούσαν. Στη συνέχεια και ύστερα από προληπτικούς ελέγχους, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν στον Τύπο, οι νορβηγικές αρχές διαπίστωσαν ότι «έξτρα παρθένα ελαιόλαδα» προερχόμενα δυστυχώς από τυποποιητήριο της Καλαμάτας ήταν νοθευμένα κατά 50%-60% με πυρηνέλαιο, το οποίο μάλιστα περιείχε σε μεγάλο ποσοστό τοξικά βενζοπυρένια και στις 14 Αυγούστου ενημερώνουν για το γεγονός τον έλληνα τυποποιητή. Την ίδια ημέρα το Food Standards Agency στο Λονδίνο, ύστερα από προειδοποίηση της ΕΕ ότι σε δείγματα ελληνικού πυρηνελαίου είχαν διαπιστωθεί απαράδεκτα υψηλές περιεκτικότητες βενζοπυρενίων (100 ppm αντί των επιτρεπτών 2 ppm), δίδει εντολή να αποσυρθούν από τη βρετανική αγορά συγκεκριμένες παρτίδες ελληνικού πυρηνελαίου ενώ στην ανακοίνωση που εκδίδει αναφέρει ότι η ΕΕ επέστησε την προσοχή και για συγκεκριμένο ιταλικό πυρηνέλαιο για το οποίο διεξάγει σχετική έρευνα. Παράλληλα σημειώνει ότι επιθυμεί να προστατεύσει τους καταναλωτές και συμβουλεύει τους παραγωγούς και λιανοπωλητές να ελέγχουν τα προϊόντα τους ώστε να μην περιέχουν πάνω από 2 ppm βενζοπυρένια.
* Οι συνέπειες
Βέβαια όλα αυτά θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί και σήμερα δεν θα είχαμε τις δυσάρεστες συνέπειες που αντιμετωπίζουμε. Εστω και την τελευταία στιγμή κάτι θα μπορούσε να είχε γίνει αν υπήρχε κάποια προσοχή και προνοητικότητα. Οταν άρχισε η κρίση στην Ισπανία στις αρχές Ιουλίου, από τον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» (21/7) είχαμε επισημάνει ότι «τα πυρηνέλαια που καταναλώνονται στη χώρα μας, είτε αυτούσια είτε σε νόμιμα ή παράνομα μείγματα, είναι ελάχιστα και οι μέθοδοι εξαγωγής τους δεν πρέπει να είναι εκείνες των υψηλών θερμοκρασιών της Ισπανίας. Ετσι, οι προϋποθέσεις για ανεπίτρεπτες περιεκτικότητες βενζοπυρενίων είναι περιορισμένες. Αυτό όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα πρέπει να υπάρξει έλεγχος. Απεναντίας πρέπει να γίνει και μάλιστα το γρηγορότερο. Ιδιαίτερα δε πρέπει να εξεταστεί, σημειώναμε, η περίπτωση (νόμιμης ή παράτυπης) χρήσης βεβαρημένου πυρηνελαίου που έχει εισαχθεί από Ισπανία». Δυστυχώς όμως δεν έγινε τίποτε από αυτά και η πράξη μάς τιμώρησε ανάλογα.
Φυσικά, μετά τα γεγονότα αυτά, τα οποία διάφορα συμφέροντα πιθανόν και να διογκώσουν ή παραποιήσουν ανάλογα, οι συνέπειες που μπορούν να αναμένονται είναι εύλογες.
Αμεση, βέβαια, συνέπεια θα πρέπει να είναι η πίεση των βιομηχανιών για χαμηλότερες τιμές παραγωγού, σε μια περίοδο που η κρίση που είχε ξεσπάσει από τον περασμένο Ιούλιο στην Ισπανία είχε συντελέσει στο να καθηλωθούν εκεί οι τιμές κάτω από 600 δρχ. /κιλό και στην Ελλάδα να αυξηθούν και να ξεπεράσουν τις 700 δρχ. /κιλό.
Η μακροπρόθεσμη όμως και σοβαρότερη συνέπεια είναι η δυσφήμηση και του ελληνικού ελαιολάδου μετά την ανάλογη του ισπανικού. Και αυτό βέβαια στο εξωτερικό, σε χώρες που μόλις άρχιζαν δειλά δειλά να καταναλώνουν ελαιόλαδο. Ετσι το «όνειρο» των εξαγωγών ελληνικού επώνυμου τυποποιημένου ελαιολάδου φαίνεται ότι θα δυσκολευτεί να γίνει πραγματικότητα!
* Τα αίτια του προβλήματος
Το όλο πρόβλημα στην πράξη πρέπει τελικά να δημιουργείται μέσα σε ορισμένα πυρηνελαιουργεία όταν, προκειμένου να επεξεργαστούν πυρήνα με πολύ υψηλή υγρασία (όπως είναι εκείνη που παράγεται από τα ελαιοτριβεία δύο φάσεων), εφαρμόζουν μεθοδολογίες βασιζόμενες σε θερμοκρασίες υψηλότερες των 1.200Ψ, οι οποίες θεωρούνται βασικό αίτιο παραγωγής βενζοπυρενίων. Ετσι τα ελαιοτριβεία δύο φάσεων, που βεβιασμένα διαδόθηκαν στην Ισπανία την τελευταία δεκαετία και σήμερα αποτελούν ποσοστό 80% του συνόλου (αντίθετα από την Ιταλία και την Ελλάδα όπου τα ποσοστό αυτό είναι κάτω του 10%), χωρίς τα ίδια να είναι άμεσα υπεύθυνα, φαίνεται ότι προσφέρουν τις αρχικές προϋποθέσεις για τη δημιουργία του προβλήματος. Και αυτό γιατί, παρά το ότι κατά κάποιον τρόπο δίδουν μια καλή λύση στο περιβαλλοντικό πρόβλημα των υγρών αποβλήτων (κατσιγάρων), παράγουν τελικά ελαιοπυρήνα με πολύ υψηλή περιεκτικότητα σε υγρασία (60%-65%).
Στην Ελλάδα και στην Ιταλία τα ελαιοτριβεία δύο φάσεων, προς το παρόν τουλάχιστον, είναι πολύ λίγα. Ετσι οι προϋποθέσεις για την πρόκληση εκτεταμένου προβλήματος είναι περιορισμένες.
Βέβαια πυρηνέλαια όπως και ελαιόλαδα εξάγονται και εισάγονται κατά καιρούς μεταξύ Ελλάδας και Ισπανίας, ανάλογα με τις συνθήκες και τις περιστάσεις. Ετσι κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει, τη στιγμή που οι έλεγχοι είναι ανεπαρκείς, την εισαγωγή βεβαρημένων πυρηνελαίων από Ισπανία.
* Η φύση της τοξικότητας
Με την ευκαιρία όμως, καλό είναι να υπενθυμίσουμε μερικές πληροφορίες σχετικά με τη φύση της τοξικότητας. Τα «βενζοπυρένια» ανήκουν στην κατηγορία των «αρωματικών υδρογονανθράκων», η οποία παρά το ωραίο της όνομα περιλαμβάνει πολλές ενώσεις αρκετά επικίνδυνες. Το μόριο του βενζοπυρενίου φυσικά δεν υπάρχει στον καρπό καμιάς ποικιλίας ελιάς. Παράγεται από άλλους υδρογονάνθρακες πλέον ευαίσθητους, οι οποίοι υπάρχουν στα υπολείμματα της επεξεργασίας του ελαιοκάρπου (πυρήνα) για εξαγωγή πυρηνελαίου όταν η θερμοκρασία ανέβει πάνω από 1.200Ψ. Σύμφωνα με διάφορα δημοσιεύματα στην Ισπανία, η καύση οποιασδήποτε ουσίας περιέχει αρωματικούς υδρογονάνθρακες μπορεί να δημιουργήσει βενζοπυρένια. Ετσι οι βιομηχανικοί φούρνοι, οι φωτιές των πετρελαιοπηγών, οι φυσικές φωτιές ακόμη και το ψήσιμο τροφών κατευθείαν στη φωτιά ή στα κάρβουνα (μπριζόλες κτλ.) μπορούν να γίνουν πρόξενοι παραγωγής βενζοπυρενίων. Βασική πηγή όμως παραγωγής βενζοπυρενίων, η οποία μάλιστα έχει μελετηθεί περισσότερο από όλες, είναι το κάπνισμα των τσιγάρων. Με αυτό έχει διαπιστωθεί ότι παράγονται πάνω από 4.000 ενώσεις μεταξύ των οποίων και βενζοπυρένια.
Βέβαια εκείνο που έχει σημασία και πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα είναι ότι η τοξικότητα των βενζοπυρενίων είναι αθροιστική. Και αυτό σημαίνει ότι η συγκέντρωσή τους στον οργανισμό αυξάνεται με την κατανάλωση και τον χρόνο, οπότε αναφέρεται ότι γίνεται σοβαρός δυνητικός παράγοντας για καρκινογενέσεις στους πνεύμονες, στον λάρυγγα, στο στόμα και στη γλώσσα.
Διαφάνεια απαιτούν οι παραγωγοί
Οπωσδήποτε σε μια κρίση όπως η συγκεκριμένη πολλά μπορούν να γίνουν ή να μη γίνουν. Εκείνο όμως που σίγουρα δεν πρέπει να γίνει είναι η συγκάλυψη της αλήθειας. Οχι μόνο για να προστατευθεί η υγεία των καταναλωτών αλλά και για να αποθαρρυνθούν οι ορέξεις των επιτηδείων να αισχροκερδούν εις βάρος των παραγωγών. Ερευνα σε βάθος επομένως θα πρέπει να υπάρξει προς κάθε κατεύθυνση. Ο υφυπουργός Γεωργίας κ. Ε. Αργύρης πολύ σωστά διέταξε γενικό έλεγχο όλων των φορτίων λαδιού που εξάγονται. Απαιτούνται όμως και πολλοί άλλοι έλεγχοι ώστε να διαπιστωθεί πλήρως αν κυκλοφορούν ή υπάρχουν αποθηκευμένα πυρηνέλαια με υψηλά βενζοπυρένια και να ληφθούν ανάλογα μέτρα. Παράλληλα πρέπει να εξεταστεί η περίπτωση της εισαγωγής βεβαρημένων πυρηνελαίων από Ισπανία και να ελεγχθεί αν διατίθενται αυτούσια ή μήπως μπαίνουν παράτυπα σε κάποια μείγματα με ελαιόλαδο. Αυτά από πλευράς ουσίας.
Από την άλλη πλευρά, σε καμιά περίπτωση οι παραγωγοί στην Ελλάδα, οι οποίοι παράγουν όπως είναι γνωστό πάνω από 90% «έξτρα παρθένο», δεν μπορούν να κατηγορηθούν αλλά και δεν έχουν λόγους να παρασυρθούν και να επωμιστούν τις ευθύνες κάποιων ασυνεπών επαγγελματιών, όπως έγινε στην Ισπανία. Η ΟΑΣΝΗ (Ομοσπονδία Αγροτικών Συνεταιρισμών Νομού Ηρακλείου) με την ανακοίνωσή της στο Ηράκλειο έδειξε ότι, ευτυχώς, δεν προτίθεται να λειτουργήσει προς αυτή την κατεύθυνση.
Παράλληλα θα πρέπει να καταστεί ευρύτατα γνωστό το γεγονός ότι το πραγματικό, το ανόθευτο «έξτρα παρθένο» ελαιόλαδο, όπως είναι το ελαιόλαδο που παράγεται κατά 90% στην Ελλάδα, είναι απαλλαγμένο από βενζοπυρένια και οποιαδήποτε άλλα επιβλαβή συστατικά. Και αυτό γιατί, σύμφωνα με τον ορισμό του, «εξάγεται από τον καρπό της ελιάς αποκλειστικά με μηχανικά μέσα και με θερμοκρασίες που δεν υπερβαίνουν τους 330Ψ C, αποκλειόμενων οποιωνδήποτε χημικών επεξεργασιών». Και οι όροι αυτοί είναι γεγονός ότι τηρούνται στα σε όλα τα ελληνικά ελαιοτριβεία, πράγμα που πρέπει να προβάλουμε και να αναδείξουμε. Επομένως οι καταναλωτές μπορούν να το προτιμούν χωρίς κανέναν ενδοιασμό ή προβληματισμό.
Ωστόσο θα πρέπει να υπάρξουν και οι κατάλληλες νομοθετικές ρυθμίσεις και κυρίως θα πρέπει να αποσαφηνιστούν οι φορείς ελέγχου και οι αρμοδιότητές τους στα τρόφιμα. Παράλληλα θα πρέπει να εξοπλιστούν με υποδομές και προσωπικό ώστε να μπορούν να γίνουν αποτελεσματικότεροι. Είναι φανερό ότι μετά την κατάργηση των οικονομικών δασμών στο εξής θα αντιμετωπίζουμε, όπως λέγεται, τους υγειονομικούς δασμούς. Και επομένως η ύπαρξη και η σωστή λειτουργία των φορέων υγειονομικού ελέγχου θα είναι απαραίτητη από πολλές πλευρές. Ακόμη και για να προφυλαχθούμε από γιατί όχι; υστερόβουλες ενέργειες ξένων συμφερόντων.
Πέρα όμως από αυτά, επιβάλλεται και η ΕΕ να δημιουργήσει ένα σωστό και διαφανές πλαίσιο ορολογίας για το ελαιόλαδο που να μην επιτρέπει τις «σπέκουλες». Δεν μπορεί σήμερα να έχουμε τόσους ποιοτικούς τύπους για το ελαιόλαδο που και οι ίδιοι οι τυποποιητές να τους αγνοούν. Δεν μπορούμε επίσης να υιοθετούμε τη νομιμότητα των αναμείξεων παρθένου με σπορέλαια ή έστω και με ραφιναρισμένα ελαιόλαδα (δηλαδή επεξεργασμένα με χημικές ή φυσικές διεργασίες απρόβλεπτων επιπτώσεων, όπως εκείνες που τελευταία μάς προσέφεραν τα «βενζοπυρένια») και μετά να επικαλούμαστε ως μοναδικά αίτια της κακοδαιμονίας τη μειωμένη ευσυνειδησία των τυποποιητών και τη χαμηλή αποτελεσματικότητα των ελέγχων!
Ο κ. Νικ. Μιχελάκης είναι διευθυντής του Συνδέσμου Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης και διετέλεσε διευθυντής του Ινστιτούτου Ελιάς Χανίων.
