Σε μια εποχή σαν αυτήν που ζούμε σήμερα, όταν οι εκδηλώσεις ξεχωριστής πολιτισμικής ποιότητας έχουν γίνει ιδιαίτερα σπάνιες, γεγονότα σαν την έκθεση η οποία εγκαινιάστηκε πρόσφατα στην Εθνική Πινακοθήκη αποτελούν φωτεινή προσφορά και προκαλούν βιώματα υψηλοτάτου επιπέδου που μας αποσπούν από την έντονα υποβαθμισμένη καθημερινότητα.
Το μεγάλο θέμα της σχέσης του ιταλικού αναγεννησιακού κινήματος με την Ελλάδα, καλύτερα της ελληνικής συμβολής στην ανάπτυξη του ιταλικού αναγεννησιακού κινήματος, έχει απασχολήσει και απασχολεί πληθώρα ειδικών – στη συντριπτική πλειονότητα ξένων.
H αποτίμηση όμως του βαθμού της συμβολής αυτής τόσο στον τομέα της αναγεννησιακής γραμματείας γενικά όσο και σ’ εκείνον της τέχνης, προσπάθεια πολύπλευρη και επίμοχθη, δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί ολοκληρωμένη.
Ωστόσο το ιταλικό αναγεννησιακό κίνημα, πρωτοποριακό εξαιτίας πλήθους παραγόντων, αποκαλύπτει από τα πρώτα σκιρτήματά του την τάση να στραφεί προς τη μελέτη της Αρχαιότητας για να ενισχύσει τη νεοαναπτυσσόμενη κοσμοθεωρητική τοποθέτησή του με τις αρχές ενός συγγενούς κοσμοθεωρητικά πολιτισμού.
Ειδικά στην τέχνη η καταδίκη της βυζαντινής τεχνοτροπίας αλλά και της γοτθικής – τεχνών αντιμιμητικών που εκφράζουν την υπερβατική διάθεση των δύο θεοκρατικών πολιτισμών του Μεσαίωνα – συμπίπτει με τη στροφή προς τα αρχαία πρότυπα και τον νατουραλιστικό χαρακτήρα της αρχαίας τεχνοτροπίας, που εξέφραζε την ανθρωποκεντρική κοσμοαντίληψη της εποχής.
H μίμηση της φύσης θα γίνει βασικός στόχος των νέων καλλιτεχνών της Αναγέννησης, ενώ τα ελληνικά έργα – πρωτότυπα ή αντίγραφα – που βρίσκονταν στον ιταλικό χώρο θα αποτελέσουν αντικείμενο βασικής και συνεχούς μελέτης των αναγεννησιακών καλλιτεχνών. Οπως ήταν επόμενο, όχι μόνο η τεχνοτροπία αλλά και η θεματολογία θα εμπνευστεί σε μεγάλο βαθμό από την Αρχαιότητα· από την ελληνική μυθολογία κυρίως και σε μικρότερο βαθμό από την ιστορία.
Μεγαλεπήβολο σχέδιο
Το σημαντικότατο αυτό θέμα της συμβολής της ελληνικής Αρχαιότητας στην ανάπτυξη της ιταλικής Αναγέννησης αποφάσισαν να παρουσιάσουν μέσω μιας έκθεσης η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης κυρία Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα σε συνεργασία με την πρόεδρο του Ιδρύματος Σπουδών Ιστορίας της Τέχνης της Φλωρεντίας «Ρομπέρτο Λόνγκι» κυρία Mina Gregori, με τη συμπαράσταση επίσημων παραγόντων, Ελλήνων και Ιταλών.
Το μεγαλεπήβολο αυτό σχέδιο – πρωτότυπο στη σύλληψή του αλλά και σημαντικότατο για την ανάδειξη με τον παραστατικότερο τρόπο της ελληνικής συμβολής στην ανάπτυξη του αναγεννησιακού κινήματος – απαιτούσε τεράστια προεργασία και βαθιά γνώση για την εύστοχη επιλογή καλλιτεχνημάτων από όλους τους τομείς της τέχνης σε τρόπο που να προβάλλεται ο συλλογικός προσανατολισμός του κινήματος προς νέα πρότυπα – και συγκεκριμένα τα αρχαία ελληνικά.
Βεβαίως πρώτο επίτευγμα της Πινακοθήκης και των συνεργατών της ήταν η απόσπαση της συναίνεσης των υπευθύνων να απομακρυνθούν από τα μουσεία τους καλλιτεχνήματα συχνά μοναδικής αξίας.
Και μόνο ο αριθμός των μουσείων (πάνω από 160) από τα οποία προέρχονται τα εκθέματα δείχνει τις διαστάσεις που πήρε το τολμηρότατο αυτό εγχείρημα.
H επιτυχημένη απόφαση να παρουσιαστούν όλες οι κατηγορίες των καλλιτεχνημάτων κατά περιοχές της Ιταλίας, χρονικές περιόδους αλλά συχνά και στην καλλιτεχνική τους ανέλιξη οδήγησε τους οργανωτές της έκθεσης στην τοποθέτηση των εκθεμάτων κατά ενότητες, γεγονός που βοηθάει τους επισκέπτες – και τους λιγότερο υποψιασμένους – να τιθασεύσουν το κύμα των εντυπώσεων μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια.
H επιλογή των εκθεμάτων έγινε με κύριο γνώμονα την προβολή των σημαντικότερων χαρακτηριστικών που προσδιόρισαν την αλλαγή, παράλληλα με την αισθητική τους σπουδαιότητα.
Οπως αναφέρθηκε, η αλλαγή στην αντιμετώπιση της τέχνης εστιάστηκε από την αρχή στην αληθοφανή απόδοση της φύσης και ειδικότερα της ανθρώπινης μορφής.
H νατουραλιστική τριδιάστατη με σωστές αναλογίες απόδοση του ανθρώπινου σώματος αντιμετωπίστηκε με πάθος από τους καλλιτέχνες που ενισχύθηκαν και από τα διδάγματα των θεωρητικών της τέχνης.
Το στοιχείο αυτό προβάλλεται έντονα σε όλες τις κατηγορίες των εκθεμάτων. Ειδικότερα στο πλήθος των χαρακτικών με μελέτες γυμνών, στις οποίες είναι έκδηλος ο στόχος να δοθεί με ανατομική ακρίβεια το ανθρώπινο σώμα στις πιο δύσκολες στάσεις και οι αναλογίες σύμφωνα με τους αρχαίους κανόνες. Από τις αξιολογότερες σπουδές γυμνών που εκτίθενται είναι εκείνες των κορυφαίων Πολλαιόλο Λεονάρντο, Ραφαήλ και Μιχαήλ Αγγέλου. Αλλά με τον ίδιο στόχο εκτίθενται και εξαίρετα μικρά ορειχάλκινα γλυπτά, καθώς και πίνακες ζωγραφικής. Αναφέρω ενδεικτικά τον περίφημο πίνακα «Ηρακλής και Ανταίος» του Πολλαιόλο της Πινακοθήκης Uffizi της Φλωρεντίας. Ενα δείγμα από τους περίφημους πίνακές του με θέμα τους άθλους του Ηρακλέους που χάθηκαν στο τέλος του 15ου αιώνα, όπου η υπεράνθρωπη φυσική προσπάθεια αποδίδεται κατά τον πιο εντυπωσιακό τρόπο.
Πολύτιμες εκδόσεις
Στην έκθεση φιλοξενείται ένα φάτνωμα από την «Πύλη του Παραδείσου» του Βαπτιστηρίου της Φλωρεντίας, έργο του Λορέντσο Γκιμπέρτι, από τα πιο σημαντικά της φλωρεντινής τέχνης. Το συγκεκριμένο φάτνωμα, εκτός από την υψηλού επιπέδου εκτέλεση με σαφώς κλασικές επιδράσεις – ραδινότητα στα γυναικεία γυμνά και πλούσια πτύχωση στα ντυμένα σώματα, με το ύψος των μορφών να τείνει προς λυσίππειες αναλογίες -, αποτελεί δείγμα της επιδίωξης του Γκιμπέρτι να αποδώσει, μέσα από τις διαβαθμίσεις έξεργου και πρόστυπου ανάγλυφου, προοπτικά την όλη σύνθεση, στοιχείο επίσης από τα βασικότερα της νέας νατουραλιστικής τεχνοτροπίας.
Από τις κύριες επιδιώξεις της έκθεσης είναι να προκύψει σε ποιον βαθμό η αρχαία μυθολογία ενέπνευσε τους αναγεννησιακούς καλλιτέχνες – ζωγράφους, χαράκτες, γλύπτες κ.ά.
H συγκέντρωση εκθεμάτων παντός είδους είναι εντυπωσιακή σε αριθμό και ποιότητα. Ισως αποτελεί την πιο τρανή απόδειξη του κυριαρχικού ρόλου που έπαιξε η ελληνική παρουσία στον καλλιτεχνικό κόσμο της Ιταλίας.
Οι άθλοι του Ηρακλέους είναι ένα θέμα που επανέρχεται σε κάθε μορφή τέχνης με εκπλήσσουσα συχνότητα αποκαλύπτοντας την πρωταρχική θέση που πήρε στο αναγεννησιακό θεματολόγιο ως σύμβολο της σωματικής ρώμης και των πνευματικών ικανοτήτων του αναγεννησιακού ανθρώπου. Εξάλλου η Αφροδίτη είναι από τις θεότητες που, υπό διάφορες μυθολογικές μορφές, περιλαμβάνονται σε καλλιτεχνήματα της έκθεσης – και μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις σε έργα εξαίρετης τέχνης.
Από τον νεοπλατωνικό τύπο της Αφροδίτης του Botticelli, της Venus Humanitas, όπως εμφανίζεται η Αφροδίτη της Gemalde Galerie του Βερολίνου, που περιλαμβάνεται στην έκθεση – παραλλαγή της Γέννησης της Αφροδίτης -, με τη γοητεία της στοχαστικής της έκφρασης και την πνευματικότητα του σώματος με τους πραξιτέλειους κυματισμούς των μελών του, ως τις αισθησιακές Αφροδίτες της Βενετικής Σχολής, που αποπνέουν τη θέρμη της ζωντανής σάρκας, τον πίνακα του Πάολο Βερονέζε «H Αφροδίτη και ο Αρης», εκείνον του Τιτσιάνο «H Αφροδίτη απολαμβάνει τη Μουσική και τον Ερωτα» και του Πάρι Μπορντόνε «H Αφροδίτη και ο Αρης στεφανώνονται από τη φήμη», μεσολαβούν και άλλες παραστάσεις για το ίδιο θέμα και διάφορη κάθε φορά αντιμετώπιση.
Υποχρεωμένη εκ των πραγμάτων σε δειγματοληπτικές αναφορές ως προς τις επιλογές που έγιναν για την ανάδειξη του αρχικού στόχου της έκθεσης, θεωρώ απαραίτητο να επισημάνω τον τρόπο με τον οποίον επιδιώχθηκε να παρουσιασθεί η πρωτεύουσα θέση της αρχαίας Γραμματείας στις ουμανιστικές σπουδές.
Το πάθος των ουμανιστών για τη μελέτη των αρχαίων συγγραφέων και ο θαυμασμός τους για τις μεγάλες μορφές της Αρχαιότητας είναι η άλλη όψη του αναγεννησιακού κινήματος που έχει έντονη την παρουσία του στην έκθεση. H παρουσίαση πολύτιμων εκδόσεων αρχαίων συγγραφέων αλλά και μεγάλου αριθμού περγαμηνών κωδίκων με αξεπέραστης τέχνης μικρογραφίες δείχνει με πόσο σεβασμό αντιμετώπιζαν και τι βαρύτητα έδιναν οι ουμανιστές στα αρχαία κείμενα.
Εξάλλου από την πλούσια σειρά των μεταλλίων που εκτίθενται εντυπωσιακά είναι, εκτός των άλλων, τα μετάλλια με παραστάσεις σοφών της Αρχαιότητας του Βαλέριου Μπέλλι.
H παιδευτική σπουδαιότητα
Για να δώσουν τη θέρμη της ατμόσφαιρας του περιβάλλοντος των στοχαστών ουμανιστών οι οργανωτές της έκθεσης επινόησαν να συγκεντρώσουν σε έναν ενιαίο χώρο αναπαραγωγές των μικρών σπουδαστηρίων (studioli) του Αγίου Αυγουστίνου του Μποτιτσέλλι, του Αγίου Ιερώνυμου του Βιττόρε Καρπάτσο και την αποτοιχισμένη νωπογραφία του studiolo του Αγίου Ιερώνυμου του Ντομένικο Γκιρλαντάιο, με δεσπόζουσα στον ίδιο χώρο αναπαραγωγή της Σχολής των Αθηνών του Ραφαήλ από τις stanze του Βατικανού, το αποκορύφωμα της κλασικής περιόδου της αναγεννησιακής τέχνης με τον θρίαμβο των επιτευγμάτων για τα οποία οι καλλιτέχνες πάλευαν όλον τον 15ο αιώνα αλλά και του ελληνικού πνεύματος με την προβολή των αξιολογότερων εκπροσώπων του.
Αλλά ό,τι πρέπει εξίσου να τονιστεί είναι πως η έκθεση αποτελεί έργο ύψιστης παιδευτικής σπουδαιότητας και με την ευκαιρία που δίνει στους επισκέπτες μέσω του συγκεκριμένου στόχου της να γνωρίσουν συγκεντρωμένα έργα μοναδικής αισθητικής αξίας, προερχόμενα από μουσεία μεταξύ των σπουδαιότερων του κόσμου. Ολοκληρώνοντας την επίσκεψη της έκθεσης έχει κανείς ισχυρή την αίσθηση ότι το αποτέλεσμα ανταποκρίθηκε πλήρως στην τολμηρή πρόκληση.
Μια εποχή πλούσια σε επιτεύγματα, πολυδιάστατη, πολύπλοκη και όχι σπάνια αντιφατική αποκαλύπτει με τη σιωπηρή ευγλωττία της εικόνας τον χαρακτήρα, τα επιτεύγματά της και κυρίως το αρχαίο πνεύμα που την ενέπνευσε μετουσιωμένο από τον δυναμισμό της εποχής.
H κυρία Ελλη Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου είναι ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού.
