Αν δεν ήταν η 23η έκθεση του βιβλίου (το Salon du Livre) στον εκθεσιακό χώρο της Porte de Versailles, η είσοδος στο Παρίσι θα έπρεπε να γίνεται αυτό τον καιρό από την Porte de Clichy, όπου στην ωραία σκηνή του θεάτρου Οντεόν-Ατελιέ Μπερτιέ ο Πατρίς Σερό παρουσιάζει μια συγκλονιστική Φαίδρα του Ρακίνα. Για εισιτήριο, ούτε λόγος. Ως τις 20 Απριλίου, που θα παίζεται η παράσταση, τα εισιτήρια είναι σχεδόν όλα προπωλημένα. Βρήκα μια (καλή) θέση χάρη σε συνεργάτη των «Βιβλίων» που είναι φίλος με μία από τις ηθοποιούς της παράστασης, τη Ναταλί Μπεκύ, η οποία ερμηνεύει τον ρόλο της Πανόπης. Οι θεατές δεξιά και αριστερά σε κερκίδες. Η σκηνή, ανάμεσά μας. Στο βάθος το μοναδικό σκηνικό, η είσοδος ενός ανακτόρου. Η παράσταση είναι κυριολεκτικά συγκλονιστική. Ούτε ένα εφέ, μόνο η γλώσσα και η κίνηση. Κάθε λέξη και δάκρυ, ένα σκίσιμο στην καρδιά. Ο ομοιοκατάληκτος ποιητικός λόγος ακουγόταν πολύ φυσικός. Είναι παράξενο πώς ο Πατρίς Σερό έκανε αυτή την τόσο «απόμακρη», την τόσο «επίσημη» γλώσσα του Ρακίνα να ακούγεται τόσο ζωντανή και τόσο χυμώδης. Σπάνια πια συγκινούμαι σε θεάματα. Αλλά σε αυτή τη Φαίδρα με κόπο συγκρατούσα τα δάκρυά μου. Η ηθοποιός που έπαιζε την ηρωίδα, η Ντομινίκ Μπλαν, έχει στόφα τραγωδού. Κίνηση, υπέροχη, άρθρωση υπέροχη. Γλώσσα υγρή, καθαρή που σε έκοβε και σε μαχαίρωνε. Κι έπειτα είναι όλη αυτή η γεωγραφία της παράδοσης των κειμένων, μια γεωγραφία ενοποιητική που κατοικεί στη λογοτεχνία – η Αθήνα, η Τροιζηνία, οι Μυκήνες, το Ικάριο, η Αττική -, συμβολικές αναφορές που δυστυχώς λίγα πράγματα λένε πια σε μας τους Ελληνες.
Στο φινάλε το ματωμένο σώμα του νεκρού Ιππόλυτου κατεβαίνει από ψηλά. Σε λίγο θα ακολουθήσει ο θάνατος της Φαίδρας. Θύματα του μυστικού τού έρωτα. Η Φαίδρα ξεψυχούσε μπροστά μας. Βλέπαμε την υγροποιημένη ψυχή της να στάζει στο τσιμέντο της σκηνής. Εχοντας τους ηθοποιούς τόσο κοντά, η παράσταση αυτή ήταν και ένα είδος σωματικής εμπειρίας (για να θυμηθούμε τον Σεφέρη). Οχι ότι δεν έχουμε ξαναδεί θέατρο με τους ηθοποιούς σε απόσταση αναπνοής. Αλλά εδώ οι ηθοποιοί ήταν τόσο κοντά και ταυτόχρονα είχαν από μας τη συμβολική, τεράστια απόσταση του θεάτρου. Ηταν personnages. Η Φαίδρα, ο Ιππόλυτος, ο Θησέας, η Αρικία, ο Θηραμένης… Κανένα εφέ. Γλώσσα, κίνηση και ήχοι. Το θέατρο είναι γλώσσα.
Πριν από την παράσταση είχα πρόθεση να περπατήσω. Να κατέβω στο Σεν Φρανσουά-Ξαβιέ, στο 7ο διαμέρισμα, κι από ‘κεί ανεβαίνοντας τη μοναχικά μεγαλοαστική οδό Μπαμπυλόν να βρεθώ στο Σεν Ζερμέν. Μετά την παράσταση δεν είχα τελικά διάθεση για βόλτες. Παρά μόνο να κλειστώ στο ξενοδοχείο. Εστω με τον πειθαναγκασμό της τηλεόρασης, στα πόσα χιλιόμετρα βρίσκονταν οι Αμερικανοί από τη Βαγδάτη. Μάλλον κοντά της. Αλλά χιλιάδες, εκατομμύρια μίλια μακριά από τη δική μου Φαίδρα.
Το ηλιόλουστο Παρίσι ήταν κάθε μέρα στους δρόμους. Γίνονταν διαδηλώσεις, αλλά καμία υστερία. Την Κυριακή ανεβοκατέβηκα τη λαϊκή αγορά της οδού Μουφτάρ. Ψωμιά, μπριός, αλλαντικά, τυριά, κρασιά, φρούτα (ζήλεψα τις framboises), θαλασσινά… Η αληθινή ζωή και τελικά η αληθινή αντίσταση. Κάθησα σ’ ένα μικρό μπιστρό, απ’ αυτά που πωλούν και τσιγάρα. Το λένε Le p’tit Leon. Η ιδιοκτήτρια συζητούσε με μια πελάτισσά της, που έπινε όρθια στον πάγκο το ποτήρι της, αν πήγε στο Salon. Εννοούσε την έκθεση του βιβλίου που είναι πολύ δημοφιλής και όπου χιλιάδες Παριζιάνοι, ειδικά το Σαββατοκύριακο, πηγαίνουν να αγοράσουν τα βιβλία τους και να συναντήσουν συγγραφείς που υπογράφουν, στα περίπτερα των εκδοτών των, για τους φίλους αναγνώστες. Στο βάθος μια παρέα τραγουδούσε. Πήρα το πιάτο της ημέρας. Ηταν pot-au-feu. Η αχνιστή μυρωδιά του ανακατευόταν με τη μυρωδιά του καπνού. Ολοι κάπνιζαν στο P’tit Lèon. Το τραπεζάκι μου έβλεπε προς τον δρόμο. Απέναντι ακριβώς ένα μαγαζί, με κόκκινη πρόσοψη και όνομα La chasse au tsar. Με τέτοιο όνομα ήταν εύκολο να μαντέψεις τι πωλούσε. Μπλινίς, πιροσκί, καπνιστούς σολομούς, ρέγκες της Βαλτικής, ταραμάδες, παστράμια, τεφτελί, βατρούσκα και αγγουράκια â la russe. Ο πωλητής ήταν στον δρόμο. Καμιά εξηνταριά χρόνων, με τσιτωμένα μάγουλα και μια λευκή κοκκινάδα. Ηρθε και το καμαμπέρ για να τελειώσω το κρασί μου αλλά και τη σκηνή από το βιβλίο που διάβαζα, τα απομνημονεύματα της Μαρία Σαβίνιο, της γυναίκας του Αλμπέρτο, της νύφης του Τζιόρτζιο ντε Κίρικο, που είχα αγοράσει στο Salon, από το μικρό και χαριτωμένο περίπτερο της εκδότριας Σαμπίν Βεσπιζέρ. (Γαλλικός τίτλος Aux côtès d’ Alberto Savinio, ιταλικός Con Savinio). Ηθοποιός στον θίασο της Ελεονόρα Ντούζε, προτού παντρευτεί τον Αλμπέρτο, η Σαβίνιο, σε εκείνη την αναγνωστική στιγμή στο P’tit Lèon, περιέγραφε πώς κατέβαζαν στη Νάπολι, από το υπερωκεάνιο «Ντουίλιο», τη σορό της Ντούζε. Είχε πεθάνει στην Αμερική, στη διάρκεια της περιοδείας της. Στη λίστα των κρασιών του μικρού μπιστρό υπήρχε και η mondeuse de Savoie. Ρώτησα τον ταβερνιάρη αν ο ίδιος καταγόταν από τη Σαβοΐα. Μου είπε πως όχι, αλλά εκτιμούσε αυτό το «ορεινό» αμπέλι. Mondeuse στη Γαλλία, refosco στη Βόρεια Ιταλία, μερκουρέικο στην Πελοπόννησο, να ακόμη μια ενοποιητική αλυσίδα του ευρωπαϊκού – μεσογειακού κόσμου μας μέσα από τους αμπελώνες.
Πήγα στο Salon, καλεσμένος του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, για να παρουσιάσω το βιβλίο του Νίκου Πετσάλη-Διομήδη La Callas inconnue (Η άγνωστη Κάλλας). Το παρουσιάσαμε μαζί με τον συγγραφέα. Το βιβλίο βγήκε πριν από τα Χριστούγεννα στη Γαλλία, στον Plon, και γνωρίζει μεγάλη επιτυχία, έχοντας ήδη πωλήσει 15.000 αντίτυπα. Η εκδήλωση ήταν ενταγμένη σε μια σειρά που είχαν συνδιοργανώσει το ΕΚΕΒΙ και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης. Στο εύθυμο και χαρούμενο Salon, το περίπτερο του ΕΚΕΒΙ ήταν πολύ καλό και πολύ ζωντανό. Η άμεση γειτνίασή του με το δυναμικό ελληνικό βιβλιοπωλείο και εκδοτικό οίκο του Παρισιού Δεσμός δημιουργούσε μια γενικότερη δυναμική. Πιο εκεί ήταν το περίπτερο της Ιταλίας. Το επισκέφθηκα αρκετές φορές. Ωσπου έφυγα με το λάφυρό μου. Το βιβλίο της Ματίλντε Σεράο (1856-1927) Il ventre di Napoli, για το οποίο θα προσπαθήσω να εκδοθεί στα ελληνικά. Η Ματίλντε είχε γεννηθεί στην Πάτρα και το όνομά της είναι για μένα δεμένο αξεδιάλυτα με αυτό του Κωστή Παλαμά, αφού για χρόνια, στις βόλτες της παιδικής μου ηλικίας, διάβαζα την εντοιχισμένη πλάκα ότι σε αυτό το σπίτι έζησαν η Ματίλντε Σεράο και ο Κωστής Παλαμάς. Οι τόποι της γεωγραφίας, οι τόποι της λογοτεχνίας. Την επόμενη Κυριακή θα επανέλθω στο Salon du Livre, με φανατικά δημοσιογραφικό κείμενο.
