Με μουσταρδί τουίντ κοστούμι, κόκκινο φουλάρι, πίπα καρφωμένη στο στόμα, άσπρα μαλλιά να ανεμίζουν και παπούτσια ντέρμπι, καφέ, προφανώς χρησιμοποιημένα, ο Χάρι Μούλις, ο μεγάλος ολλανδός συγγραφέας, υπέγραφε συνεχώς βιβλία του στη «βιτρίνα» του Gallimard, στο τελευταίο Salon du Livre του Παρισιού. Με τίτλο «Οι φάροι του Βορρά» η Φλάνδρα και η Ολλανδία, που αποτελούν μια ενιαία γλωσσική κοινότητα, ήταν η τιμώμενη λογοτεχνία στο 23ο Σαλόνι και οι ολλανδοί και φλαμανδοί συγγραφείς είχαν φτάσει σχεδόν όλοι στη γαλλική πρωτεύουσα. Ο ευρωπαϊκός ολλανδόφωνος κόσμος (γιατί υπάρχει και το Σουρινάμ!) είναι από τους πιο προηγμένους αναγνωστικά και οι Ελληνες, σε σύγκριση με τους Ολλανδούς (λίγο ως πολύ έχουμε τα ίδια πληθυσμικά δεδομένα), είμαστε αφόρητα καθυστερημένοι, παρά την πρόοδο. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο Salon, η Ολλανδία και η Φλάνδρα έχουν πληθυσμό περί τα 20,5 εκατομμύρια κατοίκους, εκ των οποίων τα 11 εκατομμύρια θεωρούνται τακτικοί αναγνώστες. Μόνο στην Ολλανδία υπάρχουν 1.500 σημεία πώλησης βιβλίων, εκ των οποίων τα 600 είναι βιβλιοπωλεία. Πάντα στην Ολλανδία, οι δημόσιες βιβλιοθήκες είναι 1.200. Οι εκδοτικοί οίκοι που εκδίδουν βιβλία στα ολλανδικά είναι περί τους 500. Δύο από αυτούς κυριαρχούν στην παγκόσμια αγορά: είναι ο Reed-Elsevier και o Wolters Kluwer. Σημαντική είναι και η θέση του λογοτεχνικού εκδοτικού οίκου Meulenhoff & Co. Οι τίτλοι που εκδόθηκαν το 2000 έφτασαν τους 17.250. Με αυτά τα δεδομένα καταλαβαίνουμε γιατί η ελληνική κοινωνία είναι ακόμη πολύ πίσω, γιατί η βιβλιοφιλία στη χώρα μας κινείται σε μονοψήφια νούμερα. Και μόνο η τραγική, ακόμη και η τραγελαφική, ιστορία των βιβλιοθηκών δείχνει ότι πρέπει να γίνουν πολλά ακόμη για να κατακτήσουμε τον στόχο της «κοινωνίας των αναγνωστών».
Το Salon du Livre άρχισε την ημέρα που άρχισε και ο πόλεμος στο Ιράκ. Το γεγονός δεν θα μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστη την προσέλευση. Μαζί με τις καθημερινές διαδηλώσεις και τον υπέροχο ήλιο, όλα συνέβαλαν στο να προτιμήσουν οι Παριζιάνοι αυτές τις ημέρες τους δρόμους και τα πάρκα. Φυσικά καμία υστερία. Στις πέντε ημέρες που διήρκεσε το Σαλόνι (η έκτη ημέρα ήταν επαγγελματική) 186.000 επισκέπτες πέρασαν την πόρτα του. Ο αριθμός είναι ακριβής, αφού για να επισκεφθείς το Σαλόνι πληρώνεις εισιτήριο, επομένως είσαι συνειδητός επισκέπτης και όχι… σουλατσαδόρος. Σε σχέση με πέρυσι η πτώση ήταν της τάξεως του 15% και ο πόλεμος στο Ιράκ θεωρείται η βασικότερη αιτία για την κάθετη πτώση στις πωλήσεις βιβλίων λογοτεχνίας στα βιβλιοπωλεία. Αντίθετα αυξήθηκαν οι πωλήσεις βιβλίων για το Ιράκ και τη Μέση Ανατολή, ανάμεσά τους και το βιβλίο Un jour j’ai quitte Bagdad (Μια μέρα έφυγα απ’ τη Βαγδάτη), η αφήγηση της παιδικής ηλικίας στο Ιράκ ενός από τους πρωταγωνιστές του ριάλιτι σόου «Loft Story», αντίστοιχου με το δικό μας «Big Brother» (αλήθεια, ποιος το θυμάται;).
Το Salon δεν είναι εμπορική έκθεση, δεν γίνονται εκεί αγοραπωλησίες δικαιωμάτων. Είναι έκθεση για το κοινό, ένας χώρος συνάντησης των αναγνωστών με τα βιβλία και τους συγγραφείς. Φυσικά δεν έχει καμία σχέση με τις δικές μας στο Πεδίον του Αρεως και στο Ζάππειο, παζάρια περισσότερο παρά εκθέσεις βιβλίου. Ονειρεύομαι μια ελληνική έκθεση βιβλίου σε κλειστό χώρο, ας πούμε στο κτίριο της Hellexpo στο Μαρούσι, όπου γίνεται η πολύ επιτυχημένη foire των γκαλερί, με εισιτήριο, έστω με συμβολικότατη τιμή, που θα μας δίνει όμως την ευκαιρία να μετρήσουμε πόσοι ακριβώς θα είναι οι επισκέπτες, με ωραία περίπτερα, χαρούμενα χρώματα, πολλούς συγγραφείς και πολλές εκδηλώσεις σε ειδικά διαμορφωμένες αίθουσες ή και στα σταντ των εκδοτών. Από κάπου πρέπει να αρχίσουμε. Καλό το μαλλί της γριάς, καλή η τσίκνα των σουβλακιών και των λουκάνικων, καλό το σουλάτσο στις ταλαιπωρημένες αλέες του Πεδίου του Αρεως, αλλά ας τελειώνουμε κάποτε με τη γραφικότητα. Επαγγελματισμός. Εδώ και τώρα.
Τιμώμενη λογοτεχνία στο Salon της επόμενης χρονιάς θα είναι η κινεζική. Οι συγγραφείς του Πεκίνου, της Ταϊπέι αλλά και της Διασποράς. Οι υπεύθυνοι του Σαλονιού πρέπει να κάνουν λεπτότατους χειρισμούς για την «πολιτική» συνύπαρξη κειμένων και συγγραφέων «καθεστωτικών», «αντικαθεστωτικών» και «(αυτο)εξορίστων». Ακουσα ότι σε μια από τις προσεχείς εκδόσεις του Σαλονιού τιμώμενη λογοτεχνία θα είναι η ελληνική. Πάντως οι εφετινές εκδηλώσεις ελληνικού ενδιαφέροντος ήταν πολύ επιτυχημένες και αυτό οφείλουμε να το ομολογήσουμε. Μεγάλο το ακροατήριο στην εκδήλωση για τον Καβάφη, με ομιλητές τον μεταφραστή του Καβάφη στα γαλλικά Ντομινίκ Γκρανμόν και τον Νάσο Βαγενά. Μεγάλο το ακροατήριο στην παρουσίαση του μυθιστορήματος του Θόδωρου Γρηγοριάδη La Loque (Το Παρτάλι). Επιτυχημένες οι εκδηλώσεις για τον Βιζυηνό, την Ερση Σωτηροπούλου, τη Ζυράννα Ζατέλη (ελπίζω να μην ξεχνάω κανέναν και κατηγορηθώ ότι σκοπίμως αποκλείω, όπως με κατηγόρησε πρόσφατα συγγραφέας με επιστολή του). Σε πολύ καλή θέση το περίπτερο του ΕΚΕΒΙ. Κέντρο συνάντησης και ενημέρωσης. Είδα εκεί έλληνες εκδότες, Ελληνες του Παρισιού αλλά και Γάλλους του εκδοτικού χώρου, που αρχίζουν να δείχνουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ελληνική λογοτεχνία. Αν πρέπει να κάνω μια αναφορά θα είναι στον Ζαν Ματέρν, τον ολοκαίνουργιο διευθυντή της έγκυρης σειράς ξένης λογοτεχνίας του Gallimard, «Du Monde Entier», που μου τον σύστησε η Κατρίν Βελισσάρη. Ο ανεξάρτητος και από τους πιο παλαιούς γαλλικούς εκδοτικούς οίκους ανοίγει τη σειρά του στην ελληνική λογοτεχνία, ύστερα από μια μακρά περίοδο… παγώματος, με το μυθιστόρημα του Νίκου Παναγιωτόπουλου Το γονίδιο της αμφιβολίας (γαλλικός τίτλος Le Gene du doute, μεταφραστής ο Ζυλ Ντεκορβέ). Γι’ αυτό και η παρουσία στο Παρίσι του συγγραφέα.
Θα τελειώσω όπως άρχισα. Με τον Χάρι Μούλις. Διαβάζω το μυθιστόρημά του Ζίγκφριντ, ο γιος του κτήνους, που μόλις κυκλοφόρησε από τον Καστανιώτη. Πολύ μεγάλη λογοτεχνία. Πίσω από το βαγκνερικό όνομα κρύβεται ο επινοημένος γιος του Χίτλερ και της Εύας Μπράουν, που τον μεγαλώνουν κρυφά ένα ζευγάρι υπηρετών στο Μπέργκχοφ, στο βαβαρικό καταφύγιο του Αδόλφου. Ο Μούλις σπρώχνει στα άκρα την Ιστορία, σπρώχνει στα άκρα την προσωπικότητα του Χίτλερ βάζοντάς τον ενώπιον της πιο ακραίας κατάστασης που θα μπορούσε να ζήσει, της πατρότητας, για να παρατηρήσει και να ερμηνεύσει τη συμπεριφορά του. Ο Χίτλερ και το παιδί του, το τέρας αντιμέτωπο με την αθωότητα· ο Μούλις μας βυθίζει σε ένα φιλοσοφικό θρίλερ που σου προκαλεί χίλιες σκέψεις. Οπως και στα μυθιστορήματα του Τόμας Μαν ή στη μουσική του Μάλερ, η βιογραφία βαραίνει ιδιαίτερα και στο έργο του Χάρι Μούλις. Γεννήθηκε στο Χάρλεμ το 1927. Ο πατέρας του ήταν αξιωματικός του αυστριακού στρατού κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1921 μετανάστευσε στην Ολλανδία, όπου γνώρισε τη γυναίκα του, γεννημένη στην Αμβέρσα, από εβραϊκή οικογένεια της Φραγκφούρτης. Αυτό δεν τον εμπόδισε βέβαια να διευθύνει στη διάρκεια της Κατοχής την «Τράπεζα» όπου οι ολλανδοί εβραίοι κατέθεταν τα υπάρχοντά τους προτού μεταφερθούν στα στρατόπεδα. Το 1945 ο πατέρας Μούλις συνελήφθη και καταδικάστηκε σε τρία χρόνια φυλάκιση. Ο 18χρονος Χάρι ήταν παρών στη σύλληψη. Μια εμπειρία που τον σφράγισε. Η ευθύνη, η ενοχή, το λάθος επανέρχονται ως μοτίβα σε όλα τα βιβλία του.
