Η παράδοση και το γούστο
Μια παράδοση του «Βήματος» συνεχίζεται φέτος σε νέο πλαίσιο, μετά από διακοπή μερικών χρόνων. Οι μη δημοσιογράφοι-συνεργάτες της εφημερίδας, πολλοί εξ αυτών πανεπιστημιακοί, επιλέγουν τα βιβλία της χρονιάς. Οι προτάσεις δεν έχουν αυθεντική λειτουργία ούτε δηλώνουν κάποια απαξία για βιβλία που δεν περιλαμβάνονται σε αυτές. Είναι εκδηλώσεις προσωπικού γούστου, συνδυασμένες με την ιδιαίτερη γνώση τομέων και περιοχών της επιστήμης. Από τις απαντήσεις των συνεργατών της εφημερίδας αναδεικνύονται τίτλοι που μπορεί να φαίνονται ειδικοί αλλά έχουν καθολικότερη αξία. Αναδεικνύονται επίσης τίτλοι βιβλίων ποίησης ενώ φωτίζονται διαφορετικά, όταν επιλέγονται, τα γνωστά λογοτεχνικά κείμενα.
ΣΤΑΜΑΤΗΣ Ν. ΑΛΑΧΙΩΤΗΣ
Πρύτανης Πανεπιστημίου Πατρών
Επισημαίνουμε τρία αντιπροσωπευτικά βιβλία του 1997. Ενα επιστημονικό, ένα πολιτικό και ένα μυθιστόρημα:
Το επιστημονικό είναι του νομπελίστα Francis Crick Μια εκπληκτική υπόθεση, που πραγματεύεται την αποκρυπτογράφηση της πολυπλοκότητας του εγκεφάλου και της υπαρξιακής κατάστασης του ανθρώπου.
Το πολιτικό είναι του Κώστα Σκανδαλίδη: Πολιτεία ανθρώπου – Η Αριστερά στη δίνη της χιλιετίας. Πρόκειται για μια πολιτική πρόταση εμπεριστατωμένη, υπερβατική, οξυδερκή, τεκμηριωμένη, τολμηρή και λογοτεχνικά δοσμένη.
Το τρίτο αφορά το μυθιστόρημα του Μίμη Ανδρουλάκη Το χαμένο μπλουζ, μέσα από το οποίο αναδύεται η αφηγηματική δεινότητα του συγγραφέα συνδυασμένη με τις πολιτικές του ανησυχίες και τις ουμανιστικές του ευαισθησίες.
ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
1. Katharine Graham, Personal History, Νέα Υόρκη, Α. Knopf, 1997. Η συναρπαστική αυτοβιογραφία της μεγάλης κυρίας της αμερικανικής δημοσιογραφίας. Πώς, αναλαμβάνοντας υπό τραγικές συνθήκες τις ευθύνες μιας εκδοτικής αυτοκρατορίας, μια άπειρη γυναίκα του «καλού κόσμου» συνειδητοποιείται επαγγελματικά και φεμινιστικά. Ενα μανιφέστο υπέρ της ελευθερίας του Τύπου.
2. Γιουνγκ Τσανγκ, Οι αγριόκυκνοι. Τρεις κόρες της Κίνας, Αθήνα, Εστία, 1997 (μετάφραση: Κ. Καρούση). Η ιστορία της σύγχρονης Κίνας από τη ματιά τριών κινέζων γυναικών του αιώνα μας (γιαγιάς, μητέρας και κόρης). Η διάψευση των προσδοκιών της επανάστασης μέσα από τις περιπέτειες και τον βασανιστικό εξευτελισμό μιας οικογένειας.
3. Γιώργος Δοκουμετζίδης, Προβλήματα προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου, Αθήνα, Καστανιώτης, 1997 (πρόλογος: Αρ. Μάνεσης). Συλλογή των προπτυχιακών και των μεταπτυχιακών εργασιών ενός ταλαντούχου συναδέλφου – νομικού, που χάθηκε άδικα στα τριάντα του. Επιστημονικός λόγος και πάθος ενός ακτιβιστή των δικαιωμάτων του ανθρώπου που συνδύαζε οξυδέρκεια, ευαισθησία και φαντασία, κάτι που λείπει από τις περισσότερες μελέτες του είδους.
4. Ξενοφών Ι. Κοντιάδης, Κράτος πρόνοιας και κοινωνικά δικαιώματα, Αθήνα – Κομοτηνή, Α. Σάκκουλας, 1997 (πρόλογος: Δ. Τσάτσος). Τα κοινωνικά δικαιώματα στην εποχή των ιδιωτικοποιήσεων και του «λιγότερου κράτους». Υπάρχουν περιθώρια για μεθοδολογικά συνεπείς προσεγγίσεις, χωρίς αναγωγή στις ιδεολογικοπολιτικές αντιλήψεις του εκάστοτε ερμηνευτή; Η πληρέστερη πιθανώς μελέτη για το θέμα στην ελληνική βιβλιογραφία.
5. Ronald Dworkin, Freedom’s Law. The Moral Reading of the American Constitution, Κέιμπριτζ, Harvard University Press, 1997. Ο σημαντικότερος συνταγματολόγος της εποχής μας συνεχίζει τον μαχητικό περίπλου του στον κόσμο του εφαρμοσμένου συνταγματικού δικαίου με βασικό «συνομιλητή» το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ.
ΝΑΣΟΣ ΒΑΓΕΝΑΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
Αναφέρω προσωπικές εντυπώσεις από βιβλία που διάβασα το 1997: Η συλλογή «Ο αθλητής του τίποτα» του Γιάννη Κοντού περιέχει μερικά ωραία ποιήματα που νομίζω ότι τη δικαιώνουν. Το ίδιο θα έλεγα και για τις συλλογές «Λίγη άμμος» του Γιώργη Παυλόπουλου και «Κατάστημα νεωτερισμών» του Γιώργου Χρονά. Με εντυπωσίασε ιδιαίτερα η «Ερημη γη» του Ηλία Λάγιου, εμπνευσμένη «παρωδία» – μεταφορά στα καθ’ ημάς της «Ερημης χώρας» του Ελιοτ, ενώ μου φάνηκε ενδιαφέρον το ποιητικό πείραμα του «Απόλογου» του Γιώργη Γιατρομανωλάκη. Αναφέρωακόμη δύο εύστοχες ποιητικές μεταγλωττίσεις: την ενότητα των μεταφράσεων που περιέχεται στη συλλογή του Διονύση Καψάλη «Μπαλάντες και περιστάσεις» και τη μετάφραση των «Γάμων του Ουρανού και της Κόλασης» του Μπλέικ από τον Χάρη Βλαβιανό. Η μελέτη «Σολωμιστές και Σολωμός» του Στυλιανού Αλεξίου είναι ένα υποδειγματικό για τον αψιμυθίωτο και συγχρόνως ευπρεπή λόγο του κείμενο πολεμικής. Αξιόλογο είναι, πιστεύω, και το πεζογράφημα του Νίκου Ορφανίδη «Ο άγγελος που έφυγε ευτυχισμένος».
Από τα μη λογοτεχνικά ή μη αναφερόμενα στη λογοτεχνία βιβλία διάβασα με ευχαρίστηση το «Η τέλεια διαδρομή» του Νίκου Δήμου, εξαίρετο μολονότι προσωπικό εγχειρίδιο αισθητικής της αυτοκινητοκίνησης, την ουσιώδη (εκτός εμπορίου) μαρτυρία «Των αφανών» της Παγώνας Στεφάνου και το αξιοθαύμαστο για τη γλωσσική του σοφία (όχι μόνο στα ιατρικά) «Ερμηνευτικό λεξικό πασών των λέξεων του Ιπποκράτους» του Πάνου Αποστολίδη.
ΧΑΡΗΣ ΒΑΡΒΟΓΛΗΣ
Καθηγητής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Το πιο ενδιαφέρον επιστημονικό βιβλίο για το γενικό κοινό που διάβασα το 1997 ήταν το «Εξωγήινη ευφυΐα» (Extraterrestrial Intelligence). Ο συγγραφέας του, Jean Heidmann, είναι ένας από τους πιο διακεκριμένους ευρωπαίους αστρονόμους. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου περιλαμβάνονται όλες οι βασικές γνώσεις της αστρονομίας και βιολογίας που είναι απαραίτητες για το δεύτερο μέρος, όπου παρουσιάζεται η σημερινή στρατηγική αναζήτησης εξωγήινης ζωής και η πρέπουσα αντίδρασή μας στην περίπτωση που η αναζήτηση αυτή αποδώσει θετικό αποτέλεσμα.
Από τα άλλα βιβλία περισσότερο άξιο λόγου βρήκα το μέχρι πρότινος ανέκδοτο βιβλίο του Ιουλίου Βερν «Το Παρίσι τον εικοστό αιώνα». Το βιβλίο, που γράφτηκε το 1860, περιγράφει πώς ο συγγραφέας φαντάζεται ότι θα εξελιχθεί η κοινωνία και η καθημερινή ζωή μέσα σε 100 χρόνια. Στην εποχή του δεν δημοσιεύτηκε. Σήμερα δεν μπορούμε παρά να παραδεχθούμε ότι ο συγγραφέας είχε την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τη σημασία των νέων τότε εφευρέσεων, καθώς και τον αρνητικό αντίκτυπο του τεχνολογικού πολιτισμού στην πνευματική ζωή της κοινωνίας.
ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΒΩΚΟΣ
Καθηγητής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Τέσσερα βιβλία θα ήθελα να συστήσω στους αναγνώστες του «Βήματος». Τα δύο πρώτα είναι μεταφράσεις κλασικών κειμένων ενώ τα δύο επόμενα αποτελούν μελέτες, και αυτές μεταφρασμένες. Επιτέλους μεταφράστηκαν στα ελληνικά Τα πάθη της ψυχής του Καρτέσιου (εκδόσεις Κριτική) από τον κ. Γιάννη Πρελορέντζο. Η άρτια μετάφραση συνοδεύεται από την εκτενή και χρήσιμη εισαγωγή του μεταφραστή. Το δεύτερο κλασικό κείμενο είναι η Πρώτη εισαγωγή στην Κριτική της κριτικής δύναμης του Καντ (εκδόσεις Πόλις), το δύσκολο κείμενο της οποίας μετέφρασε με εξαιρετική επιμέλεια η κυρία Παρασκευή Μεϊντάνη· η έκδοση συνοδεύεται από το σημαντικό επίμετρο του Κοσμά Ψυχοπαίδη, όπου ο συγγραφέας εξετάζει το κρίσιμο πρόβλημα της λειτουργίας των τελεολογικών κρίσεων στην καντιανή φιλοσοφία.
Ο κ. Αρης Στυλιανού μετέφρασε με ακρίβεια και γνώση τη μελέτη του Μπερτράν Μπινός Τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κριτική (εκδόσεις Πατάκη). Πρόκειται για ένα βιβλίο που εξετάζει μεθοδικά τις φιλοσοφικές κριτικές που ασκήθηκαν στην επαναστατική κατηγορία των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Τέλος, ως ένα είδος μεταφραστικού άθλου πρέπει να θεωρηθεί η προσπάθεια του κ. Γιάννη Κριτικού να μεταφέρει στα ελληνικά την μελέτη του άγγλου ιστορικού Τζ. Ε. Μ. ντε Σεντ Κρουά Ο ταξικός αγώνας στον αρχαίο ελληνικό κόσμο (εκδόσεις Ράππα). Στο καίριο αυτό έργο η έρευνα διασταυρώνεται γόνιμα με τη θεωρητική ανησυχία καθώς η μαρξιστική θεωρία δοκιμάζεται σε έναν μη καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.
Γ. Β. ΔΕΡΤΙΛΗΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
Από τις αναγνώσεις του 1997 και από τα βιβλία ελλήνων συγγραφέων που ξεχώρισα θα αναφέρω τα δύο που μου χάρισαν ξεχωριστή απόλαυση, τα «Λάδια ξίδια» του Κωστή Παπαγιώργη και το «Ποιον φοβάται η Βιρτζίνια Γουλφ» του Γιώργου Χειμωνά. Αυτά για το δοκίμιο. Από τα μυθιστορήματα που πρόλαβα περιμένει αδιάβαστη «Ζαΐδα ή Η καμήλα στα χιόνια» του Α. Πανσέληνου. Την αναφέρω επειδή μου άρεσε πολύ στο ξεφύλλισμα και κυρίως επειδή δύο προηγούμενα βιβλία του, οι «Βραδιές μπαλέτου» και «Η μεγάλη πομπή», μου φάνηκαν από τα ωραιότερα ελληνόγλωσσα μυθιστορήματα της γενιάς μας.
ΦΑΝΗΣ ΚΑΚΡΙΔΗΣ
Ομότιμος καθηγητής πανεπιστημίου
Από τα βιβλία που διάβασα μέσα στο 1997 ξεχώρισα: 1. Σάσα Τσακίρη, «Διδώ Σωτηρίου», Κέδρος: βιογραφία γραμμένη με πολλή γνώση, αγάπη και αυταπάρνηση. 2. Αθανάσιος Β. Νταουσάνης, «Το φεγγάρι και το τύμπανο», Μπουκουμάνης: λιτές, ταιριαστές μεταφράσεις από την προφορική ποίηση και τα παραδοσιακά τραγούδια της μαύρης Αφρικής. 3. Θεμελίνα Καπελλά, «Λαογραφικές σελίδες της Καλύμνου», Αθήνα, 1997: ένα γαλήνιο βιβλίο για το νησί δίπλα στα Ιμια. 4. Ομάδα εργασίας 4ου Γυμνασίου Αργους, υπεύθυνος καθηγητής Οδυσσέας Κουμαδωράκης, «Γνωριμία με το Αργος», Δήμος Αργους, 1997: μια απόδειξη ότι, παρ’ όλες τις μεταρρυθμίσεις, ένας άξιος καθηγητής με τους μαθητές του μπορούν να πετύχουν θαύματα.
Ι. Μ. ΚΟΝΙΔΑΡΗΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
Από τα βιβλία που κυκλοφόρησαν το 1997 και έχουν σχέση, άμεση ή έμμεση, με τα ειδικότερα επιστημονικά μου ενδιαφέροντα ξεχωρίζω τέσσερα: τη μαρτυρία του Olivier Clement «Η αλήθεια ελευθερώνει υμάς» συνομιλώντας με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο Α’ (Ακρίτας, σελ. 340)· τα δοκίμια για τον ρόλο και την αποστολή της Ορθοδοξίας του Μητροπολίτη Ελβετίας Δαμασκηνού Παπανδρέου «Λόγος Διαλόγου. Η Ορθοδοξία ενώπιον της τρίτης χιλιετίας» (Καστανιώτης, σελ. 359)· τον συλλογικό τόμο «Η θρησκευτική ελευθερία. Θεωρία και πράξη στην ελληνική κοινωνία και έννομη τάξη», που επιμελήθηκε ο Κώστας Μπέης (Ευνομία, σελ. 500)· και το χρήσιμο βοήθημα «Οι προκαθήμενοι Αθηνών και πάσης Ελλάδος» (Εκκλησιαστική Βιβλιοθήκη Ι. Μητροπόλεως Δημητριάδος, τ. 3, σελ. 238) με σύντομες βιογραφίες όλων των Αρχιεπισκόπων της Εκκλησίας της Ελλάδος και χαρακτηριστικά κείμενά τους, από το περί αμφίων (1832) του Νεοφύτου Μεταξά ως τον ενθρονιστήριο λόγο (1974) του Μακ. Αρχιεπισκόπου Αθηνών κ. Σεραφείμ (Τίκα), ο οποίος και προλογίζει τον τόμο.
ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΒΕΛΑΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών
Θα αναφερθώ σε τρία πολύ ενδιαφέροντα βιβλία που αναφέρονται στην επιστήμη, απευθύνονται όμως στο ευρύ κοινό: 1. Alain Prochiantz: «Η βιολογία στο μπουντουάρ».Ενα μοναδικό στο είδος του βιβλίο. Ο συγγραφέας, εμπνευσμένος από το έργο του De Sade «Η φιλοσοφία στο μπουντουάρ», επέλεξε τη μορφή του διαλόγου για να παρουσιάσει τα προβλήματα που θέτουν οι ανακαλύψεις της σύγχρονης βιολογίας με σαγηνευτικό, θα έλεγα, τρόπο. 2. Isaak Asimov: «Το χρονικό των επιστημονικών ανακαλύψεων». Ο Asimov δεν έγραψε αυτή τη φορά μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας αλλά την ιστορία της ίδιας της επιστήμης. Είναι ένα βιβλίο που αξίζει να έχει κανείς. 3. Roger Penrose: «Σκιές του νου». Ο Penrose διερευνά τις ιδιότητες της ανθρώπινης συνείδησης και προτείνει έναν νέο τρόπο επιστημονικής ερμηνείας των μηχανισμών της νόησης.
ΚΩΣΤΑΣ ΚΩΣΤΗΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
Στον χώρο της ιστορίας, από μεν την εγχώρια παραγωγή του 1997 νομίζω ότι ξεχωρίζουν τα βιβλία: της Ελλης Σκοπετέα «Φαλμεράυερ. Τεχνάσματα του αντιπάλου δέους», εκδόσεις Θεμέλιο, της Ρ. βαν Μπουσχότεν «Ανάποδα χρόνια. Συλλογική μνήμη και ιστορία στο Ζιάκα Γρεβενών (1900-1950)», εκδόσεις Πλέθρον, και της Σίας Αναγνωστοπούλου «Μικρά Ασία, 19ος-1919. Οι Ελληνορθόδοξες κοινότητες. Από το Μιλλέτ των Ρωμιών στο Ελληνικό Εθνος», εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, που μόλις κυκλοφόρησε. Μεταξύ δε των μεταφράσεων, δεν μπορώ παρά να επισημάνω την έκδοση ενός κλασικού βιβλίου, του Jacob Burckhardt «Ο πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία», εκδόσεις Νεφέλη.
ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΑΚΟΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
Από τα ιστορικά βιβλία που κυκλοφόρησαν αυτή τη χρονιά τέσσερα σύστησα στους φοιτητές μου να διαβάσουν αν θέλουν να θεωρούνται ενημερωμένοι αναγνώστες: 1) Σία Αναγνωστοπούλου, Μικρά Ασία, εκδ. Ελληνικά Γράμματα. Βασικό βιβλίο μια συστηματική ιστορία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από τις αρχές του 19ου αι. ως το 1919. 2) Ρίκη βαν Μπουσχότεν, Ανάποδα χρόνια, εκδ. Πλέθρον. Το πρώτο βιβλίο προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα, η κατοχή, η αντίσταση και ο εμφύλιος όπως βιώθηκαν από τους απλούς ανθρώπους σε ένα χωριό της Μακεδονίας. 3) Το βιβλίο της Ελλης Σκοπετέα Φαλμεράυερ, τεχνάσματα του αντιπάλου δέους, εκδ. Θεμέλιο και 4) Μπένεντικτ Αντερσον, Φαντασιακές κοινότητες. Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού, εκδ. Νεφέλη.
ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ
Συγγραφέας
«Οι δύο όψεις της Ιστορίας Προσκήνιο και παρασκήνιο στο κομμουνιστικό κίνημα», πολυσέλιδο βιβλίο του Λευτέρη Μαυροειδή (Μάιος 1997, εκδόσεις Δελφίνι), προκάλεσαν μεγάλο ενδιαφέρον, συζητήσεις και αμφισβητήσεις στον χώρο κυρίως της Αριστεράς. Εκτός από τον πρόλογό του, αποτελεί συνοπτική ανασκόπηση της πορείας του κομμουνιστικού κινήματος από το 1918 ως σήμερα και περιλαμβάνει συζητήσεις – συνεντεύξεις του συγγραφέα, που και ο ίδιος είναι παλιός αγωνιστής,με τους Β. Νεφελούδη, μοναδικό επιζώντα από την ηγεσία του ΚΚΕ της δεκαετίας του ’30, Λ. Βουτσά, Λ. Τζεφρόνη, Λ. Κύρκο και Γρ. Φαράκο. Οι «συνεντεύξεις» παρέχουν στοιχεία για τον ιστορικό ερευνητή, χρειάζονται όμως προσοχή γιατί η μνήμη δεν βοηθά πάντα στην ακριβή αναφορά γεγονότων και ημερομηνιών. (Προσωπικά μπορώ να μαρτυρήσω για τέτοιες αδυναμίες στα αναφερόμενα στο στρατόπεδο Παρθενίου Λέρου στη διάρκεια της χουντικής δικτατορίας). Εξάλλου ο Λ. Τζεφρόνης διαμαρτυρήθηκε γιατί «κόπηκαν» ουσιαστικά σημεία της δικής του αφήγησης. Οι επισημάνσεις αυτές κάνουν μάλλον αναγκαία μια νέα έκδοση βελτιωμένη του ενδιαφέροντος βιβλίου. Ενα άλλο βιβλίο που σχετίζεται με τον ίδιο χώρο και αντίστοιχες περιόδους της ελληνικής ιστορίας είναι το «Θα σε λέμε Ισμήνη», αναμνήσεις της Φανής Μανωλκίδου – Βέττα (εκδόσεις Φιλίστωρ).
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ
Διευθυντής Μουσείου Πόλεως Αθηνών
Διονύση Χαριτόπουλου, Αρης. Ο Αρχηγός των Ατάκτων. Ιστορική βιογραφία, α’ τόμος, Αθήνα, Εξάντας, 1997. Ο Δ. Χαριτόπουλος ανήκει, χωρίς να το συναισθάνεται, στους στυλίστες της νέας ελληνικής γλώσσας. Το εν λόγω βιβλίο είναι ιστορική μονογραφία, ισχυρά τεκμηριωμένη, μέσω της οποίας επιχειρείται η οιονεί αποκατάσταση του αρχηγού ανταρτών του ΕΛΑΣ. Η μόνη ίσως σοβαρή έλλειψη του έργου είναι η συστηματική σύνδεση των τότε δρωμένων με ό,τι την ίδια περίοδο γενικώς συνέβαινε στον κόσμο. Επειδή όμως ουδέν κακόν αμιγές καλού, από αυτό το μειονέκτημα πηγάζει «προσόν», συγκεκριμένα η εναργής απεικόνιση της νοοτροπίας που εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τους Νεοέλληνες: από αυτόν τον λαό εξαπολύθηκε ένα από τα σφοδρότερα κομμουνιστικά κινήματα στην ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, αν και η πλειονότητα όσων συμμετείχαν σε αυτό όχι απλώς αγνοούσαν, μα ούτε ήθελαν να ξέρουν τι στην ουσία σημαίνει μαρξισμός.
Μανούσου Ρ. Κούνδουρου, Ιστορικαί και διπλωματικαί αποκαλύψεις. Ιστορικά γεγονότα, 1890-1923. Επιμέλεια Χαρικλείας Γ. Δημακοπούλου και Ελευθερίου Γ. Σκιαδά, Αθήνα, ΕΛΙΑ, 1997. Ο Μανούσος Κούνδουρος υπήρξε πρωταγωνιστής του επαναστατικού κινήματος το οποίο στα τέλη του 19ου αιώνα απέληξε στην αυτονόμηση της Κρήτης. Η μαρτυρία του, έστω και αν χρωματίζεται από σαφώς αντιβενιζελική διάθεση, δίνει ωστόσο διάσταση νέα σε γεγονότα μεγάλης σημασίας.
ΝΙΚΟΣ ΜΟΥΖΕΛΗΣ
Καθηγητής London School of Economics
Στον χώρο της ιστορικής και κοινωνικής ανάλυσης δύο σημαντικά βιβλία που διάβασα πρόσφατα εστιάζονται στον Μεσοπόλεμο αλλά έχουν και τα δύο πιο γενικές προοπτικές:
Η κοινωνιολογική σκέψη και εκσυγχρονιστικές ιδεολογίες στον Μεσοπόλεμο του Αλέξανδρου Κύρτση (εκδόσεις Νήσος) εντάσσει το έργο ελλήνων διανοητών, όπως του Α. Ελευθερόπουλου και του Π. Κανελλόπουλου, στα ευρύτερα δυτικοευρωπαϊκά φιλοσοφικά και κοινωνιολογικά ρεύματα του Μεσοπολέμου.
The Military in Greek Politics: From independence to Democracy (Λονδίνο, Hvrst Co.) του Θάνου Βερέμη στηρίζεται σε ένα βαθμό στη διατριβή του που εξετάζει τη σχέση στρατιωτικών και πολιτικών ελίτ στην ταραχώδη μεσοπολεμική περίοδο αλλά επεκτείνει την ανάλυση και στον 19ο αιώνα και στη μεταπολεμική περίοδο. Ετσι μας δίνει μια σφαιρική εικόνα του ρόλου που οι ένοπλες δυνάμεις έπαιξαν στη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Ελπίζω να μεταφρασθεί σύντομα στα ελληνικά.
Θέλω, τέλος, να αναφέρω το Οι πρωθυπουργοί της Ελλάδος του Αντώνη Μακρυδημήτρη (Σιδέρης) που κατά συστηματικό και διεισδυτικό τρόπο μας προσφέρει πολύτιμο υλικό για την κατασκευή πιο γενικών θεωρήσεων πάνω στις πολιτικές ελίτ της χώρας μας.
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
Συνιστώ δύο ξεχωριστά βιβλία: α) Κ. Στάικου: Βιβλιοθήκη. Από την Αρχαιότητα ως την Αναγέννηση και σημαντικές ουμανιστικές και μοναστηριακές βιβλιοθήκες (Αθήνα). Πρόκειται για εξαιρετικό έργο, προϊόν έρευνας για την προέλευση και εξέλιξη των βιβλιοθηκών από το 3000 π.Χ. ως το 1600 μ.Χ. Λόγω της υψηλής αισθητικής στάθμης του (από τις καλύτερες στιγμές της ελληνικής τυπογραφίας), το βιβλίο αποτελεί και συλλεκτικό κομμάτι. β) Jean Lallot: Apollonius Dyscole, De la construction (syntaxe), δύο τόμοι (Paris: Librairie philosophique Vrin). Το αρχαιότερο έργο συντακτικής ανάλυσης της γλώσσας, το «Περί συντάξεως» του Απολλωνίου του Δυσκόλου (2ος μ.Χ. αι.), εκδίδεται, μεταφράζεται (στα γαλλικά) και σχολιάζεται από τον καθηγητή Jean Lallot, που έχει εκδώσει και την πρώτη γραμματική, την «Τέχνη Γραμματική» του Διονυσίου του Θρακός.
ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΠΕΠΕΛΑΣΗΣ
Πρόεδρος Ιδρύματος Μελετών Λαμπράκη
Σημαντική ήταν η παραγωγή πεζογραφικών και επιστημονικών βιβλίων του 1997, αντίστοιχη όμως και η προβολή τους. Ετσι θα στραφώ μόνο στην ποίηση, την ελάχιστα προβεβλημένη, που θάλλει με θαυμαστά δείγματα σε παγκόσμια κλίμακα.
Αρχίζω από τον Αντώνη Φωστιέρη: Η σκέψη ανήκει στο πένθος, που εξακολουθεί να με συγκινεί. Ο Δωδέκατος τόμος των ποιημάτων του Ρίτσου και η ανθολόγηση του Σαραντάρη από την Ιουλίτα Ηλιοπούλου (Στη δόξα των πουλιών) είναι από τις ποιητικές στιγμές του 1997. Πλησίστιοι στα μεγάλα ποιητικά μεγέθη και οι νεότεροι. Ενδεικτικά: Μάνος Ελευθερίου (Νεκρό Καφενείο), Γιάννης Κοντός (Αθλητής του Τίποτα), Γιώργος Χρονάς (Κατάστημα νεωτερισμών), Γιώργος Χέλης (Ψευδές βάσιμο), Σωτήρης Σαράκης (Τα αιφνίδια άστρα), Θ. Ζαφειρίου (Απόβαρο) και άλλοι που οι ευαίσθητοι αναγνώστες θα ανακαλύψουν.
ΜΑΡΙΟΣ ΠΛΩΡΙΤΗΣ
Συγγραφέας
Στην κλασική φιλολογία,Πλάτων: Επιστολή Ζ’ (μετάφρ. Η. Κορμπέτη, Στιγμή), Κ. Δεσποτόπουλου: Φιλοσοφία του Πλάτωνος (Ακαδημία Αθηνών), Ζ. ντε Ρομιγύ: Η ελληνική τραγωδία στο πέρασμα του χρόνου (Αστυ) και Η νεοτερικότητα του Ευριπίδη (Καρδαμίτσα).
Στην ιστορία, Σπ. Βρυώνη: Η παρακμή του μεσαιωνικού Ελληνισμού (ΜΙΕΤ).
Στην πολιτική, Α. Παπαχελά: Ο βιασμός της ελληνικής δημοκρατίας (Εστία), Π. Κουλμάση: Πολίτες του κόσμου (Καστανιώτης), Π. Κονδύλη: Θεωρία του πολέμου (Θεμέλιο).
Στο θέατρο, Ε. Βαχτάνγκοφ: Μαθήματα σκηνοθεσίας και υποκριτικής (Μέδουσα), Ε. Φέσσα – Εμμανουήλ: Η αρχιτεκτονική του νεοελληνικού θεάτρου Βάσω Μανωλίδου (ΜΙΕΤ).
Στα εγκυκλοπαιδικά, Παγκόσμια λογοτεχνία (συλλογικό, Εκδοτική Αθηνών).
Στους τόπους, Ν. Ντόριζα: Τα κτίρια του Πειραιά κατά τον 19ο αιώνα (Ετ. Φίλων Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά), Η Θεσσαλονίκη του 18ου αιώνα (συλλογικό, Θεμέλιο), Δ. Μονιούδη – Γαβαλά: Σαντορίνη (Ιδρυμα Μπελλώνια).
Θ. Π. ΤΑΣΙΟΣ
Καθηγητής Ε. Μ. Πολυτεχνείου
Η στενή ειδίκευση βοηθάει να κάνουμε τη δουλειά μας αλλά βάζει και στενό καλούπι στα μυαλά μας. Και παραστένεψε το καλούπι τελευταίως. Είπα λοιπόν να διαλέξω ένα βιβλίο «ειδικό» που να φαρδαίνει το μυαλό: Το «Φυτολογικόν Λεξικόν» του Π. Γ. Γενναδίου, επανέκδοση («Τροχαλία», 1997) από την αρχική έκδοση του 1913. Δέκα χιλιάδες φυτά περιγράφονται με τα ονόματά-τους σε πέντε γλώσσες, με την ιστορία-τους, τις ιδιότητες και τη χρήση-τους. Μην παρασύρεστε όμως από τον τίτλο. Το βιβλίο αυτό με τις 1.150 σελίδες είναι ένα περιβόλι αρχαίας ελληνικής επιστήμης (Αριστοτέλης, Θεόφραστος, Αθήναιος, Διοσκορίδης, Πλίνιος, Στράβων κ.ά.), ιστορίας πυκνής, αλλά και λαογραφίας επωφελέστατης. Ακούστε και το (ανήκουστο) μήνυμα του συγγραφέα: «Διατελέσας δημόσιος υπάλληλος, απέκτων γνώσεις, και ώφειλον να τας καταστήσω κτήμα κοινόν»!
ΜΙΧΑΛΗΣ Α. ΤΙΒΕΡΙΟΣ
Καθηγητής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Κατά το 1997, όπως και γενικότερα κατά τα τελευταία χρόνια, παρατηρήθηκε μια αύξηση των εκδοτικών δραστηριοτήτων στον τόπο μας, χωρίς ωστόσο αυτές να διακρίνονται πάντοτε και για την ποιότητά τους. Από τα ελληνόγλωσσα βιβλία που έτυχε να διαβάσω και τα οποία μου έκαναν εντύπωση μνημονεύω τον πληθωρικό σε ενημέρωση κατάλογο της έκθεσης Ο Μέγας Αλέξανδρος στην Ευρωπαϊκή Τέχνη που επιμελήθηκε ο Ν. Χατζηνικολάου, τον Κατάλογο των Γλυπτών του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης που εξέδωσαν οι Γ. Δεσπίνης, Θ. Στεφανίδου και Ε. Βουτυράς και ο οποίος εμπλουτίζει σημαντικά την πενιχρή σχετική βιβλιογραφία του τόπου μας, τη θαυμάσια έκδοση Ευρετήριο Βυζαντινών Τοιχογραφιών Κυθήρων των Μ. Χατζηδάκη και Ι. Μπίθα, το μικρό πόνημα Αναμνήσεις από τη ζωή στην Αγκυρα, όπου η Ε. Επέογλου – Μπακαλάκη με ξεχωριστή αμεσότητα διηγείται τις τελευταίες ημέρες του Ελληνισμού στην Αγκυρα προτού ξεριζωθεί, και πρόσφατα το Χρονικό της Βεργίνας, όπου ο Μ. Ανδρόνικος με καθηλωτική γλαφυρότητα απευθύνεται σε όσους «έχουν την περιέργεια να μάθουν την ιστορία της πολύχρονης προσπάθειας» που οδήγησε στην ανακάλυψη των βασιλικών τάφων της Βεργίνας.
ΣΠΥΡΟΣ ΤΣΑΚΝΙΑΣ
Κριτικός λογοτεχνίας
Με τον γενικό τίτλο «Ο νεότερος ευρωπαϊκός πολιτισμός», η σειρά που άρχισε να εκδίδει η «Νεφέλη», υπό την διεύθυνση και με την επιμέλεια του διακεκριμένου διανοητή Παναγιώτη Κονδύλη, μας χάρισε μέσα στο 1997 τα πρώτα λαμπρά δείγματά της. Ο Πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία, το κλασικό αριστούργημα της πολιτισμικής ιστοριογραφίας του Γιάκομπ Μπούρκχαρτ, που περίμενε 140 χρόνια για να μεταφρασθεί στα ελληνικά· το δίτομο έργο του Νόρμπερτ Ελίας Η εξέλιξη του πολιτισμού, που ανοίγει καινούργιους δρόμους στην κατανόηση των κοινωνικών και πολιτισμικών φαινομένων· και το Ευρωπαϊκή λογοτεχνία και παγκόσμιος πολιτισμός του Βίλχελμ Μύλμαν, μια εμβριθής κοινωνιολογική και ανθρωπολογική θεώρηση της λογοτεχνίας, αξίζει να διαβασθούν από κάθε μορφωμένο άνθρωπο, ανεξαρτήτως ειδίκευσης και πέραν προσωπικών ενδιαφερόντων. Θεμελιακά βιβλία, σοφά και βατά.
ΝΙΚΟΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης
Η Μαρία Μήτσορα επιβεβαίωσε με το τελευταίο βιβλίο της «Ο ήλιος δύω» ότι αποτελεί μία από τις πιο ισχυρές παρουσίες της σύγχρονης λογοτεχνίας μας. Δεκαπέντε χρόνια πέρασαν από τότε που πρωτοκυκλοφόρησε το «Σκόρπια δύναμη», μια νέα γεύση της πραγματικότητας που από τότε μας συνοδεύει. Το πρόσφατο βιβλίο, ανοιγμένο σαν βεντάλια, έχει μιαν εντυπωσιακή συνοχή, αν σκεφθεί κανείς την κατασκευή του: συναρμολογημένο με τις γοργά εναλλασσόμενες εικόνες – περιγραφές που απορρέουν από την οπτική γωνία των μορφών του, ελλειπτικό, με ένα μονίμως μετακινούμενο κεντρικό άξονα. Εργο σημαντικό και γι’ αυτό που είναι και για όσα υπόσχεται.
ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ
Μητροπολίτης Ζακύνθου
Ως Μητρόπολη Ζακύνθου εκδώσαμε φέτος τον πολυτελή συλλεκτικό τόμο Εικόνες της Ζακύνθου όπου περιλαμβάνονται σπαράγματα ενός σημαντικότατου φθίνοντος πολιτισμού με κατάδηλες ιδιαιτερότητες. Το έργο προλογίζει ο καθηγητής Μανόλης Χατζηδάκης, ενώ η κυρία Μυρτάλη Αχειμάστου – Ποταμιάνου, επίτιμη διευθύντρια του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, ξετυλίγει τα όσα των εικόνων αθέατα. Με την έκδοση αυτή δικαιώνεται το όνειρο πολλών για την επιλεκτική συγκέντρωση του εικονογραφικού μας θησαυρού.
