ΤΕΤΟΙΕΣ ημέρες, προεκλογική αδεία, ο πολίτης αισθάνεται να τον κυνηγούν. Κυνηγούν τη ματιά του, κυνηγούν το βήμα του, το γούστο του, το κομμάτι του ουρανού που κατοικεί πάνω από το κεφάλι του, κυνηγούν την καταναλωτική έτοιμη από καιρό διάθεσή του… Μόνο στο μυαλό του δεν απευθύνεται κανένας. Μόνο τη σκέψη που κατοικεί μέσα του δεν αναζητεί κανένας. Το νοιώθουμε όλοι αυτό και ας μην το λέμε. Αλλωστε, ο λόγος στην προεκλογική περίοδο δεν πρωτεύει. Η εικόνα επικρατεί γύρω μας και πολυδιασπασμένη, αλλά ίδια κυριαρχεί μέσα στην πόλη. Σαν μια τεράστια διαφήμιση που χειρονομεί στον χώρο. Αεροπανό κρέμονται με υποψήφιους δημοτικούς συμβούλους σε υπερκομματική έκθεση προβολής. Αφίσες με πρόσωπα και μπούστα που φορούν γραβάτα είναι σκαρφαλωμένες σε κολόνες. Μεγάλες κατασκευές-προκάτ δεσπόζουν σε αίθριους χώρους σαν επένδυση στο προφίλ των υποψηφίων για τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Ακινητοποιημένα περίπτερα από όπου φυλλορροούν έντυπα στον κινούμενο στόχο – ψηφοφόρο δίνουν έμφαση κυρίως στη σφραγίδα των εντυπώσεων. Και εκεί βέβαια, οι υποψήφιοι, που προσπαθούν να μας πείσουν ότι η ψήφος μας σε αυτούς είναι διαβατήριο για μια πόλη καλύτερη, ρημάζουν την πόλη και το γούστο μας με τις αλλοπρόσαλλες και άκομψες προεκλογικές κατασκευές.
Γύρω γύρω όλοι και στη μέση η πόλη… σαν σκηνικό στον πολιτισμό της βιτρίνας που εκθέτει προϊόντα. Μάρκετινγκ είναι όλα. Η χρήση της λέξης «επικοινωνία» γίνεται μόνο κατ’ ευφημισμόν. Σαν έναν άξενο πόντο στη μέση της καθημερινής ζωής που αποκαλείται εύξεινος. Και δυστυχώς επικρατεί ο πόντος υπέρ του ενός ή του άλλου που ζητεί την ψήφο μας και κερδίζει στη μεζούρα των αποτελεσματικών σλόγκαν και της εικονολατρικής προτίμησης…
Επιστρατεύονται η αισθητική, η αρχιτεκτονική, η νέα τεχνολογία από τα επιτελεία των συνδυασμών για να προωθηθεί ο εκσυγχρονισμός του προφίλ τους, ακόμη και βγάζοντας… μάτι. Το γούστο μας στο εκτελεστικό απόσπασμα… Ανεμόμυλο έστησε υποψήφιος στον Πειραιά! Στην πλατεία Κοραή, ένα τέτοιο κατασκεύασμα μόνο άναυδο μπορεί να αφήσει τον θεατή του. Στα φτερά του μύλου μάλιστα έχει γράψει φαρδιά πλατιά το όνομά του! Στα Μελίσια, τα προεκλογικά περίπτερα των υποψηφίων μοιάζουν να παλεύουν για το χατίρι της ματιάς του περαστικού. Κατασκευές με ομοιώματα λουλουδιών, χρώματα σύμφωνα με τα στάτους που επικρατούν για να ξεχωρίζει το προφίλ του υποψηφίου. Κάποιοι φαίνονται διαβασμένοι. Αλλοι κάνουν πρόχειρα πανωσηκώματα ελλείψει κονδυλίων, που όμως τα προπαγανδίζουν υπό τη λογική «πτωχοί πλην τίμιοι…». Τα σχόλια από τους περαστικούς δίνουν και παίρνουν. «Ωραίο γούστο έχουν και θέλουν να τους ψηφίσουμε. Βρε, άμα βγουν, θα μας γεμίσουν κιτσαρία». Στο Περιστέρι, εκεί όπου αλλάζει το κοινό στο οποίο απευθύνονται οι υποψήφιοι, επικρατεί η αφίσα σαν τσαμπί στις κολόνες, αλλά και τα αεροπανό. Σε αυτές παίζει μεγάλο ρόλο το φόντο, με χρώματα που δίνουν το στίγμα και κλείνουν το μάτι στους ψηφοφόρους παραπέμποντας σε συγκεκριμένους πολιτικούς χώρους.
Η λεωφόρος Βουλιαγμένης, στο ύψος της Δάφνης, θυμίζει εναέρια κολεξιόν συνθημάτων με δήμαρχο τον τάδε και υποψήφιο τον δείνα. Η Βεΐκου, στο Γαλάτσι, έχει καπαρωθεί από το προεκλογικό εικονοστάσι, με προεξάρχοντα τον υποψήφιο δημοτικό σύμβουλο που κρέμασε ένα τεράστιο πανό με το πρόσωπό του πάνω σε ένα πολυώροφο κτίριο – εμπορικό κέντρο, καλύπτοντας σχεδόν την πρόσοψη του κτίσματος. Διαλαλεί «ψηφίστε με», μπερδεύοντας τη ματιά, που τον καταγράφει σαν υποψήφιο δήμαρχο, ενώ είναι υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος… Η «αυθάδεια» απέναντι στην πόλη σε όλο το μεγαλείο της. Και είναι κάτι που συμβαίνει και συνηθίζεται στην προεκλογική περίοδο και όχι μόνο. Είναι σαν τη διαφήμιση τεράστιου μεγέθους που είχε καταλάβει πριν από χρόνια όλη την όψη του παλιού ξενοδοχείου «King George» στο Σύνταγμα. Είχε κατέβει με πρωτοβουλία τού τότε δημάρχου Αθήνας Αντ. Τρίτση. «Και μόνο μια τέτοια χειρονομία, δεν δείχνει τι δύναμη έχει μια τεράστια εικόνα στην καρδιά της πόλης;» αναρωτιέται ο κ. Σταύρος Σταυρίδης, αρχιτέκτονας με ειδικό ενδιαφέρον σε θέματα κριτικής ανάλυσης προβλημάτων του χώρου. Η δημόσια εικόνα ενός χώρου παραβιάζεται μέσα από τέτοιες χειρονομίες. Στο εθιμικό δίκαιο των Γιαπωνέζων υπάρχει μια άτυπη συμφωνία: όταν θέλουν να αλλάξουν όψη στο σπίτι τους, ζητούν την άδεια του γείτονα… Δεν είμαστε Γιαπωνέζοι, αλλά η ζωή στις πόλεις καθορίζεται πια τόσο πολύ μέσα από την εικόνα, που είναι κρίμα να μη μας περνά από το μυαλό ο βιασμός της πόλης, χωροταξικός και αισθητικός… Και μάλιστα περισσότερο όταν διανύουμε περίοδο δημοτικών εκλογών, κατά την οποία η πόλη αναδεικνύεται ως πρώτη φροντίδα. Βέβαια, ο μέγιστος βιασμός της πόλης είναι ήδη η αποσιώπηση της ουσίας των αναφορών στην πόλη.
«Οι προεκλογικές κατασκευές, τα πανό, οι γιγαντοαφίσες λειτουργούν σαν μια μεγάλη διαφήμιση που εμπεριέχει και τους οπαδούς, μέρος του σκηνικού όπου η ποιοτική επαφή δεν υφίσταται. Είναι η επικράτηση του στιγμιοτυπικού. Χείμαρρος από τέτοιες εικόνες. Η εντύπωση τέτοιων εικόνων μπορεί να διαρκεί για μια στιγμή, όπως μια στιγμή φαίνεται να διαρκεί και η εικόνα που παρουσιάζουν. Η δράση τους όμως, υπόγεια και επίμονη, διαρκεί πολύ περισσότερο παρακινώντας συμπεριφορές, διαμορφώνοντας ψευδαισθήσεις προτίμησης, όπως ακριβώς και οι διαφημίσεις. Το βάρος δίνεται σε κάτι που θα μας σκανδαλίσει. Η αισθητική αναζήτηση δημιουργεί πόλο αναφοράς όχι για συγκέντρωση και περισυλλογή αλλά για συμπύκνωση μηνύματος ή για κατανάλωση» σημειώνει ο κ. Σταύρος Σταυρίδης, αρχιτέκτονας που έχει εστιάσει το ενδιαφέρον του στην εξερεύνηση της επιρροής την οποία ασκεί ο σύγχρονος πολιτισμός της διαφήμισης και των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην εμπειρία του χώρου. «Αν πράγματι υπάρχει ανάγκη για να συζητηθούν ζητήματα της πόλης, πρέπει να τίθενται στη βάση του καθ’ ημέραν βίου με διάρκεια. Ο,τι και να ψελλίζεται αυτή την περίοδο δεν έχει νόημα. Δυστυχώς το κέντρο βάρους είναι στο αστραφτερό μέρος».
«Διατυμπανίζεται ότι είναι η εποχή που όλες οι αισθητικές επιτρέπονται… Αυτό όμως δεν οδηγεί σε μια δημοκρατία του γούστου. Ολη η πόλη καταναλώνεται σαν μέσα μαζικής «ενημέρωσης»-προβολής».
Ολες οι χειρονομίες είναι σύμβολα, ομοίωμα χρήσης του δημόσιου χώρου. Μόνο που η αληθινή σχέση με τον δημόσιο χώρο δεν αναπτύσσεται επ’ ευκαιρία. «Οι υποψήφιοι φαντασιώνουν ότι παράγουν δυνατότητες επαφής των πολιτών με τον χώρο της πόλης. Το μόνο όμως που μπορούν να κάνουν είναι να ενθαρρύνουν πράγματα που μπορούν να γεννηθούν στην πόλη. Οποιεσδήποτε μορφές συμμετοχής και συλλογικότητας χάνονται και μαζί τους αλλάζουν χαρακτήρα οι χώροι που τους έδιναν τόπο. Η πλατεία ως σημείο συνάντησης, συνάθροισης και καθημερινής επικοινωνίας τείνει να γίνει ένα άθροισμα από “οθόνες” που εκπέμπουν διαφημιστικά μηνύματα».
Το παιχνίδι της… «μονόπολης» και τα εκατομμύρια
ΚΟΙΤΑΞΤΕ έντυπα, αφίσες, κιόσκια, κέντρα προεκλογικά και θα δείτε πώς γίνονται κατ’ εικόναν και καθ’ ομοίωσιν μιας καμπάνιας «νέου στιλ». Ακόμη και σε περιοχές όπου δεν θα αναμενόταν μια τέτοια προσέγγιση. Εκεί όμως ακριβώς η «εκσυγχρονιστική» επικοινωνία μετράει περισσότερο καθώς αντιπαρατίθεται στο παλιό. Μια βόλτα στα Μέγαρα, ας πούμε, θα σας πείσει για του λόγου το αληθές. Κατεβαίνουν στις δημοτικές εκλογές πέντε συνδυασμοί. Αν πολλαπλασιάσουμε επί 28 που είναι οι σύμβουλοι σε κάθε συνδυασμό, έχουμε 140 άτομα. «Ο διάλογος μοιάζει εκ προοιμίου εκτοπισμένος, αφού λειτουργεί το οικογενειακό στοιχείο την πρώτη Κυριακή, μια και ο κάθε Μεγαρίτης έχει και έναν συγγενή σε κάθε συνδυασμό…» έλεγε πρόσφατα κάποιος ντόπιος.
Η πλατεία Φρειδερίκης, ή αλλιώς η πλατεία του «Λυτάρα», είναι πόλος έλξης για τα κιόσκια. Η αντιπαράθεση σε επίπεδο εντυπώσεων παραδοσιακή, με προεξάρχουσα τη χαρτομάζα. Να σου όμως η διαμόρφωση μιας εκσυγχρονιστικής στάσης και στην προεκλογική εκστρατεία από έναν συνδυασμό που επιστράτευσε ακόμη και δημοσκόπηση για να δώσει προγνωστικά. Η εταιρεία ΑΛΚΟ έκανε έρευνα στην τοπική κοινωνία των Μεγάρων, για λογαριασμό του συνδυασμού «Υπερκομματική Κίνηση Πολιτών», ώστε να φανεί ποιος έχει το προβάδισμα και ο τοπικός Τύπος (εφημερίδα «Ενημέρωση») έκανε πρώτο θέμα το γεγονός. Τα νέα ήθη εισήχθησαν στα Μέγαρα και χρησιμοποιούνται για να φανεί ότι ακόμη και σε επικοινωνιακή πολιτική ξεχωρίζει η παράταξη που τα έφερε. Υπολογίζεται ότι η έρευνα κόστισε περίπου ένα εκατομμύριο δραχμές (εκτός ΦΠΑ βέβαια). «Μας είπαν ότι πέρασε το μήνυμα της πολυσυλλεκτικότητας και μας συμβούλευσαν να δώσουμε ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στο σλόγκαν “Αφήστε τα κόμματα, ναι στη μεγαρική κοινωνία”. Μη θυμίζετε κόμμα σε ό,τι στοιχείο κι αν προβάλλετε» διευκρίνισε ο υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος κ. Χρήστος Κολιαλής. Τελικά, πόση σημασία έχει το προφίλ που διαμορφώνεται από την προεκλογική προβολή; «Εμείς κάναμε αυτό ακριβώς που λέγαμε ότι δεν θα κάνουμε. Δηλαδή και αεροπανό βάλαμε και αφίσες κολλάμε. Και όλα αυτά ενώ δεν ήταν στις προθέσεις μας. Αναγκαστήκαμε όμως. Οταν βάζαμε μόνο στα ταμπλό μας είπαν: “Κωλώσατε”. Θεωρήθηκε αδυναμία και έλλειψη πόρων ή δύναμης προβολής. Βγάλαμε ένα πολυτελές έντυπο με φωτογραφίες και σχέδια (επιστρατεύοντας και σκιτσογράφο), διανείμαμε σελιδοδείκτες και δώσαμε έμφαση στο σήμα του συνδυασμού».
Αν καταπιαστούμε λίγο με το παιχνίδι της αριθμητικής, θα δούμε πως η… μονόπολη των εκλογών στηρίζεται σε οικονομικά κονδύλια που λέγονται και δεν ισχύουν ή τουλάχιστον προκαλούν καχυποψία. Αν σκεφθεί κάποιος ότι τα Μέγαρα αριθμούν περίπου 28.000 κατοίκους και σε μια καμπάνια συνδυασμού πέφτουν 25 εκατομμύρια δραχμές, πώς να μην κρατάς μικρό καλάθι όταν ακούς για έξοδα λίγων εκατομμυρίων από συνδυασμούς μεγάλων πόλεων; Είκοσι οκτώ χιλιάδες κάτοικοι είναι λιγότεροι από τον πληθυσμό ενός δημοτικού διαμερίσματος της Αθήνας.
Παρά τους υπολογισμούς που μπορεί να κάνει οποιοσδήποτε για το κόστος των ψηφοδελτίων, για την ενοικίαση ενός ολόκληρου κτιρίου στο κέντρο της Αθήνας, από το γραφείο Τύπου του συνδυασμού «Μάχη για την Αθήνα» (Δημήτρης Αβραμόπουλος) μας είπαν ότι η προεκλογική δαπάνη θα είναι 65 εκατομμύρια και ο υπεύθυνος Τύπου μάς εξηγεί: «Στην εποχή του ελεύθερου ανοιχτού διαλόγου και της επικοινωνίας οι δαπάνες για διαφήμιση και πανάκριβες κατασκευές είναι τουλάχιστον υπερβολή και σπατάλη. Η δαπάνη για ψηφοδέλτια, οργανωτικές ρυθμίσεις είναι 44 εκατομμύρια δραχμές και για έντυπα σχετικά με τον απολογισμό έργου και για το νέο πρόγραμμα της τετραετίας 25 εκατομμύρια. Δεν βγάζουμε αφίσες ως συνδυασμός και δεν κάνουμε τηλεοπτικά σποτ. Βασικός σκοπός είναι η πληρέστερη ενημέρωση του πολίτη. Τα ίδια τα έργα που έγιναν στον δήμο είναι η καλύτερη διαφήμιση». Στο Σύνταγμα θα διαμορφωθεί ο χώρος ώστε να κρύβει μια «μεγάλη έκπληξη για τους Αθηναίους στο πλαίσιο της επικοινωνιακής πολιτικής». Η έκπληξη, τελικά, ήταν ένας τεράστιος τοίχος στη μέση της πλατείας που λέει: «Αντί για διαφήμιση και εκλογικό κέντρο τα χρήματα θα δωθούν στους άστεγους της πόλης μας».
Η προσπάθεια για το διαφορετικό κατατρύχει τους υποψηφίους. Ανάλογα βέβαια από το μήνυμα που θέλει να περάσει ο καθένας, η «έκπληξη» ποικίλλει. Οπως μας είπε ο κ. Βασίλης Χρονάκης, υπεύθυνος σχεδιασμού του συνδυασμού «Πρωτεύουσα Δύναμη» (Μαρία Δαμανάκη), «θέλαμε να δείξουμε ότι προεκλογικά κέντρα δεν είναι μόνο φυλλάδια και μεγάφωνα αλλά σημεία που θα επέτρεπαν στον πολίτη να συμμετέχει». Η επιλογή της πλατείας Κλαυθμώνος, που τελικά δεν τελεσφόρησε, μετουσιώθηκε στον νέο χώρο των Προπυλαίων στην οδό Πανεπιστημίου. Δεσπόζει ένα ομοίωμα αμφιθεάτρου με όλες τις παρεπόμενες σημειολογίες… Ο περαστικός πάντως σχολιάζει ποικιλοτρόπως το… εύρημα. «Αχ, αυτή η αρχαία Ελλάδα, έχει ξεζουμιστεί από τους υποψηφίους στις εκλογές. Τώρα φέραμε την… Επίδαυρο στην Αθήνα…».
«Φτιάξαμε το θέατρο ώστε να γίνονται εκδηλώσεις και να είναι βήμα έκφρασης για ερασιτεχνικά μουσικά συγκροτήματα ή για όσους θα ήθελαν να παρουσιάσουν μια εκδήλωση ή για ανοιχτές συζητήσεις. Χρήματα ξοδεύονται, είναι γεγονός. Τι να κρυφτούμε πίσω από το δάχτυλό μας;» λέει ο κ. Χρονάκης. Είναι γνωστό ότι η δήλωση για 400 εκατομμύρια δαπάνη όλης της προεκλογικής περιόδου σόκαρε. Σπανίως άλλωστε ακούγονται και αν ακόμη ρίχνονται στη μάχη τέτοια ποσά..
Ο συνδυασμός του Δημήτρη Μπέη πάλεψε δικαστικά και κέρδισε την πλατεία Κλαυθμώνος. Δεν έχει να παρουσιάσει μέχρι στιγμής τίποτε, αν και το τετράγωνο κουτί, προάγγελος του τι θα δούμε ή δεν θα δούμε, είναι στημένο μέρες τώρα ίδιο και απαράλλαχτο. Κάποιες σκαλωσιές σηκώθηκαν, αλλά το κοινώς λεχθέν «πολύ κακό για το τίποτα» είναι η εντύπωση που αποκομίσαμε συμπυκνωμένη στα σχόλια των περαστικών. Οσο για τα μακρόστενα πανύψηλα κουτιά που σπάρθηκαν στην πλατεία Κλαυθμώνος, θυμίζουν συγκρότημα πολυκατοικιών μέσα στον αίθριο χώρο. Πάντως, ο υπεύθυνος Τύπου του συνδυασμού «Κίνημα για την Αθήνα» κ. Γιώργος Κουντούρης, μας εξήγησε ότι «η έμφαση δεν δόθηκε στους φραμπαλάδες και στον εντυπωσιασμό, αλλά στη λιτή και λειτουργική κατασκευή. Για τον προεκλογικό μας αγώνα δεν θα ξοδέψουμε παραπάνω από 30 εκατομμύρια».
Στα Χαυτεία, Αιόλου και Σταδίου, βρίσκεται το εκλογικό στρατηγείο του συνδυασμού «Συμπαράταξη για την Αθήνα» (Λεωνίδας Αυδής), με μια εξάγωνη κατασκευή 5χ5. «Κάναμε μια κομψή κατασκευή, φιλική προς τον χώρο. Δεν θέλαμε να κραυγάσουμε, να δειχτούμε με τον όγκο και το μέγεθος της κατασκευής», επισημαίνει ο κ. Θανάσης Λεκάτης, από το γραφείο Τύπου της «Συμπαράταξης για την Αθήνα». Ο προεκλογικός αγώνας θα γίνει με 16 εκατομμύρια προϋπολογισμό, μας είπαν. Πέντε μικρά προεκλογικά περίπτερα θα υπάρχουν στη Φιλελλήνων, στη Ζήνωνος και Πειραιώς και στο Αγαλμα του Κωνσταντίνου.
Ο πόλεμος του μάρκετινγκ
ΤΕΛΙΚΑ μπορεί να λειτουργήσει ο διάλογος ή προωθείται η άνευ όρων παράδοση στο «θεαθήναι»; Πώς προσπαθούν να μας επηρεάσουν οι υποψήφιοι στις εκλογές και πού ρίχνουν το βάρος της προεκλογικής εκστρατείας για να μας πείσουν να επιλέξουμε την… επόμενη τετραετία; Πόσο βάλλεται το γούστο μας από την προβαλλόμενη αισθητική άραγε διαφέρει ή ανακυκλώνει τον δήθεν πλουραλισμό στον κάδο της μιας επικρατούσας αισθητικής; «Το είδος του δημόσιου βίου τον οποίο βιώνουμε είναι ένα είδος όπου πραγματικός διάλογος δεν υπάρχει. Δεν ξέρω αν υπήρξε ποτέ, μπορεί να είναι ένα πρόταγμα της ανθρωπότητας αλλά ως πρόταγμα μας βασανίζει πάντα ο πόθος για αληθινό διάλογο. Θα έλεγα ότι δεν υπάρχει καν ο στημένος διάλογος στον βαθμό που υπήρχε παλιότερα, καθώς ο κόσμος ήθελε εν πάση περιπτώσει να ακούσει επιχειρήματα, έστω και από τους αρχηγούς, “τα κοκόρια”» επισημαίνει ο κ. Γιάγκος Ανδρεάδης, καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας του Παντείου Πανεπιστημίου. «Σήμερα, υπάρχει αντιθέτως μια αξιοποίηση της λογικής του μάρκετινγκ, ακόμη και στη χωροταξία της πολιτικής ζωής, στο πού προβάλλεται μια αφίσα, με τι γειτνιάζει όχι σπάνια γειτνιάζει με άλλης λογής εμπορεύματα και ταυτοχρόνως υπάρχει και η λογική της μη αναμέτρησης».
Μα γιατί οι κρεμασμένες αφίσες στον μεγάλο αυτοκινητόδρομο της Κατεχάκη; Ανάμεσα στα βουνά, μια κλωστή κρατούσε σε παράταξη το πρόσωπο του υποψηφίου σε πολλαπλά αντίτυπα, το ένα δίπλα στο άλλο. Ματαίως προσπαθεί κανείς να αφήσει το βλέμμα να φύγει μέσα από το παρμπρίζ του αυτοκινήτου. Μπροστά και πάνω στον ουρανό, το υποψήφιο χαρτομάνι. Αριστερά και δεξιά πάνω στους βράχους, οι διαφημιστικές γιγαντοαφίσες τσιγάρων, ποτών και λοιπών ειδών. Αχταρμάς το βλέμμα. Ενιαία θρυμματισμένος ο περιβάλλων χώρος και τα όρια του δρόμου. Κοινή και μία η αισθητική και ας φαινόταν πλουραλιστική.
«Αυτό το είδος επικοινωνίας που κυριαρχεί και στην προεκλογική περίοδο στηρίζεται στην υποβάθμιση του έλλογου στοιχείου. Απευθύνονται στο θυμικό των ανθρώπων, έτσι που το θυμικό να μη συναντά το έλλογο στοιχείο. Μπορεί ένα άξιο προϊόν να έχει ανάγκη περιτυλίγματος το ίδιο θα έλεγα και για το πολιτικό προϊόν. Το θέμα είναι να μένουμε στο τέλος με σκέτο περιτύλιγμα…» παρατηρεί ο κ. Ανδρεάδης. «Εδώ και αρκετές δεκαετίες αυτό που αποκαλείται λογική του μάρκετινγκ πέρασε στον πολιτικό βίο και πρόκειται για ένα παγκόσμιο φαινόμενο, τουλάχιστον στις χώρες όπου υπάρχει η καλούμενη ελεύθερη αγορά. Θυμάμαι στις πρώτες εκλογές που ανέδειξαν τον Ζισκάρ ντ’ Εστέν πρόεδρο της Γαλλίας τα χρώματα ήταν χρώματα “ψυχεδελικά” τα οποία προήρχοντο κατευθείαν από τον κόσμο της διαφήμισης. Το ίδιο έγινε με τον Μιτεράν και το σύνθημα για τη γαλήνια δύναμη, που ήταν από ένα ανδρικό άρωμα. Επαιρόμεθα συνεχώς για τη φράση “μία εικόνα αξίζει χίλια λόγια”, στο επίπεδο της ρεάλ επικοινωνίας. Αυτό όμως δεν μου εγγυάται καθόλου ότι είναι καλύτερο, ότι αξίζει χίλια λόγια. Εν τέλει αυτό που λείπει δεν είναι η θέληση μόνο εκ των άνω. Υπάρχει η στροφή εκ των άνω όταν διαπιστωθούν κινήσεις από τα κάτω, όταν δηλαδή οι άνθρωποι απαιτήσουν ένα άλλο είδος διαλόγου και μια άλλου είδους εκπροσώπηση».
Το εγχειρίδιο του καλού υποψηφίου
Η ΠΡΟΕΚΛΟΓΙΚΗ εκστρατεία έχει γίνει φάμπρικα που κόβει μονέδα για την προβολή των υποψηφίων. Ως και βιβλία εκδόθηκαν για να έχουν οι υποψήφιοι νομάρχες, δήμαρχοι και δημοτικοί σύμβουλοι έναν χρήσιμο οδηγό για την εκλογική αναμέτρηση. Στα περίπτερα της Ομόνοιας πωλούνται πανάκριβα οι οδηγοί αυτοί. Οπως το «μοναδικό στο είδος του βιβλίο στην Ελλάδα», σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό στο εξώφυλλό του, με τίτλο «Πώς να κάνετε σωστή προεκλογική εκστρατεία» του Θανάση Παπαμιχαήλ. Με υποδείγματα ομιλιών, εντύπων, προγραμμάτων, διαφημιστικών καταχωρίσεων, ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σποτ, έξυπνες λύσεις για οικονομικότερη προβολή, με στρατηγικές για εν ενεργεία υποψηφίους, υποψηφίους με χρίσμα, ανεξάρτητους και «αντάρτες», εκλογικά κέντρα, τρόπος διάταξης, διακόσμηση, ιδέες. Ακόμη και για το χρώμα του σήματος δίνει συμβουλές, καλώντας τους υποψηφίους να λάβουν υπόψη ότι: κόκκινο = επαναστατικότητα, ζωντάνια, ακρότητα· πράσινο = ελπίδα, ισορροπία, ηρεμία· λευκό = σύνεση, αγνότητα, συνθηκολόγηση· γαλάζιο = ειρήνη, όνειρο· μαύρο = απογοήτευση· κίτρινο = δυναμισμός, αισιοδοξία, μίσος Τα χρώματα που θεωρείται ότι προσεγγίζουν τον θεατή είναι τα κόκκινο, κίτρινο, πορτοκαλί, ενώ θεωρείται ότι τον απομακρύνουν τα πράσινο, βιολέ, γαλάζιο. Η περιγραφή θυμίζει όσα περιέχονται σε ένα βιβλίο του Γουάτσον. «Παμφάγος πίθηκος» λεγόταν και έγραφε πώς λειτουργούν τα φαστ-φουντ για να έλκουν όσους πεινάνε στους δρόμους των πόλεων. Ελεγε ότι η επιλογή του κίτρινου και του πορτοκαλί έχει άμεση σχέση με το εγκεφαλικό σήμα που εκπέμπει το αίσθημα της πείνας και προσελκύεται τελικά από αυτά τα χρώματα. Ετσι ο κόσμος που έχει το αίσθημα της πείνας κατευθύνεται ασυναίσθητα προς το φαγάδικο με τα χρώματα αυτά.
Οσο για τη φωτογραφία του υποψηφίου στα έντυπα, είναι καθοριστική. «Θέλετε την εντύπωση του εργατικού; Φωτογραφηθείτε με σηκωμένα μανίκια. Θέλετε την εντύπωση του τεχνοκράτη; Φωτογραφηθείτε με σηκωμένα μανίκια, με γραβάτα μπροστά στον χώρο εργασίας. Θέλετε την εντύπωση του νοικοκύρη; Φωτογραφηθείτε στο γραφείο σας, έχοντας πλήρως τακτοποιημένα όλα τα αντικείμενα. Επίσης φωτογραφηθείτε πλαισιωμένος από την οικογένειά σας. Θέλετε την εντύπωση του ευαίσθητου; Φωτογραφηθείτε μαζί με ένα μικρό παιδί ή κάνοντας μια κίνηση στοργής και βοήθειας προς έναν ηλικιωμένο. Θέλετε την εντύπωση της “δύναμης-υπεροχής”; Φωτογραφηθείτε υπό γωνία από κάτω προς τα πάνω». Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο εγχειρίδιο του καλού υποψηφίου στα προεκλογικά κέντρα. «Τα στοιχεία που πρέπει από αισθητική και διακοσμητική πλευρά να προσεχθούν είναι: Χρειάζεται πολύς φωτισμός. Χρειάζεται φως μέσα, όσο και έξω, να γίνεται αντιληπτό από μακριά. Να γεμίσει με φωτογραφίες του υποψήφιου νομάρχη ή δημάρχου. Να γίνει ως “έκθεση”, με πολλές άνευ λόγου φωτογραφίες».
