Ιράν: Οι «γαρμπ-ζαντέ» που τρέμουν οι αγιατολάδες

Οι αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στο Ιράν εντείνονται, με τον αριθμό των νεκρών να ανέρχεται σε τουλάχιστον 45, και το Διαδίκτυο να καταστέλλεται. Οι αρχικές διαμαρτυρίες για το κόστος ζωής έλαβαν και γεωπολιτική διάσταση, με τον Ρεζά Παχλαβί, γιο του Σάχη του Ιράν που είχε ανατραπεί το 1979, να καλεί σε μαζικές κινητοποιήσεις, ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ απειλεί με «σκληρή επίθεση» αν σκοτωθούν διαδηλωτές. Διαφέρει αυτή η εξέγερση από τις προηγούμενες που κατεστάλησαν;

O ρόλος των «Μπαζαρί»

Ο Ιωάννης Μυλωνέλης, ερευνητής με ειδίκευση στις ισλαμικές σπουδές, είχε ζήσει και καταγράψει την εξέγερση του 2022 με αφορμή τη δολοφονία της Μαχσά Αμινί επειδή δεν φορούσε σωστά τη μαντίλα και, μιλώντας στο «Β», κάνει συγκρίσεις με τις σημερινές διαδηλώσεις: «Από το 2017 υπάρχουν έντονες εξεγερσιακές κινήσεις στο Ιράν με σημαντική αιτία τον υψηλό πληθωρισμό. Πλέον είναι αδύνατο να χρησιμοποιεί κανείς μετρητά, θα έπρεπε να κυκλοφορεί με μεγάλα πάκα χαρτονομισμάτων, οπότε οι δοσοληψίες γίνονται μέσω τραπεζικών συστημάτων χωρίς υλικό χρήμα.

Για την αύξηση του πληθωρισμού παίζουν μεγάλο ρόλο οι δυτικές κυρώσεις, όμως μεγάλο μέρος των Ιρανών αποδίδει την ευθύνη στην πολιτική της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Κάθε φορά υπάρχει μια κοινωνική ομάδα που αναλαμβάνει την εκκίνηση ή το βάρος. Το 2019 ήταν οι ταξιτζήδες, το 2022 οι γυναίκες και οι νέοι με φεμινιστικό πρόταγμα. Τον Δεκέμβριο του 2025 ξεκίνησε από τους “Μπαζαρί”, δηλαδή τους εμπόρους στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης, όμως σύντομα η δράση αναλήφθηκε από τους νέους και μειονότητες, όπως οι Βελούχοι και οι Κούρδοι. Οι “Μπαζαρί”, οι άνθρωποι του παζαριού της Τεχεράνης, δεν θυμίζουν ακριβώς τους λαϊκούς βιοπαλαιστές που μπορεί να έχει κανείς κατά νου στην Ελλάδα, αλλά προέρχονται από ένα κλειστό συντηρητικό σύστημα με ζηλευτή θέση.

Παζάρια, όπως αυτό της Τεχεράνης, καταλαμβάνουν χιλιόμετρα, περιλαμβάνοντας επιμέρους συντεχνίες χρυσοχόων, μαραγκών, πωλητών περσικών χαλιών κ.ο.κ. Βρίσκονται στο κέντρο των ιρανικών πόλεων, όπως η Τεχεράνη, η Σιράζ και η Μασχάντ, σε συγκρότημα που περιλαμβάνει τέμενος και διοικητικό κέντρο. Πρόκειται για κύτταρο της κοινωνίας εξαιρετικά ενεργό στο επίκεντρο της αστικής ζωής, και για αυτό είναι μεγάλη η επίδρασή τους στις εξεγέρσεις – έκριναν άλλωστε την επανάσταση του 1979».

Το ξεκίνημα και η κλιμάκωση

Οι τρέχουσες διαμαρτυρίες ξεκίνησαν την Κυριακή 28 Δεκεμβρίου στο Μεγάλο Παζάρι στην Τεχεράνη, σε καταστήματα σχετικά με την κινητή τηλεφωνία. Από τη δεύτερη μέρα υπήρξε διάδοση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ η κλιμάκωση ήλθε στις 31 Δεκεμβρίου μετά τον πρώτο νεκρό. Το επίκεντρο μεταφέρθηκε τότε σε πόλεις στο Δυτικό Ιράν. Στο μεταξύ, ορισμένοι από τους «Μπαζαρί» διακηρύσσουν ότι υποστηρίζουν την Ισλαμική Δημοκρατία και ενδιαφέρονται για την επίλυση των οικονομικών προβλημάτων χωρίς διάθεση επαναστατικής ανατροπής. «Η στάση του προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν υπήρξε συγκριτικώς διαλλακτική, αν τουλάχιστον συγκριθεί με την αντίστοιχη του Εμπραχίμ Ραϊσί» λέει ο Μυλωνέλης. «Ο Πεζεσκιάν προσκάλεσε σε διάλογο τις συντεχνίες και ανακοίνωσε επιδοματική πολιτική».

Ομως το κίνημα έχει ξεφύγει από τους «Μπαζαρί». Υστερα από μια εβδομάδα, το επίκεντρο επανήλθε στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Τεχεράνη, αλλά και η Μασχάντ, με πυρπολήσεις δημόσιων λεωφορείων και οχημάτων της αστυνομίας.

Κινδυνεύει αυτή τη φορά η Ισλαμική Δημοκρατία περισσότερο απ’ όσο τις προηγούμενες;

Το Ιράν έχει μια εξαιρετικά νεανική κοινωνία με 60% να είναι κάτω των 30 ετών. Η νεολαία είναι εξαιρετικά δυτικοποιημένη. «Το Ιράν είναι γεμάτο παράδοξα» διηγείται ο Μυλωνέλης, «αρχής γενομένης από το οξύμωρο σχήμα Ισλαμική Δημοκρατία που συνδυάζει Ισλάμ και δυτική νεωτερικότητα. Για παράδειγμα, έχω δει μια οικογένεια πολύ παραδοσιακή, στην Ανατολική Τεχεράνη, όπου η νεότατη μητέρα, που φορούσε το τσαντόρ, συνήθιζε να μιλάει για τον “μεγάλο και τον μικρό σατανά” (όπως αποκαλούνται, αντιστοίχως, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ). Την ίδια στιγμή στο κρεβάτι του γιου της το πάπλωμα και το μαξιλάρι είχαν την αμερικανική σημαία με συναίνεση της μητέρας. Πρόκειται για αντιφάσεις χαρακτηριστικές για τον πολιτισμικό εκδυτικισμό της νεολαίας. Οι Ιρανοί αντλούν περηφάνια από τη διαφορά τους από τους Αραβες, η οποία τους φέρνει πολύ πιο κοντά στη Δύση. Χρησιμοποιούν την έκφραση “γαρμπ-ζαντέ” που σημαίνει “χτυπημένος από τη Δύση”, για να περιγράψει ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας».

Η ισχύς του καθεστώτος

Την ίδια στιγμή, το καθεστώς έχει γερές βάσεις και είναι δύσκολο να πέσει από άοπλες ομάδες. Πραγματοποιείται μια αύξουσα στρατιωτικοποίηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας καθώς περί τα δύο τρίτα της οικονομίας του Ιράν ελέγχονται από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Υπάρχει, επομένως, ισχυρή εκτεταμένη κοινωνική ομάδα που συνδέεται με την επιβίωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Δεν είναι εύκολο να υπάρξουν σκηνές, όπως στη Βενεζουέλα, με αλλαγή συμπεριφοράς του καθεστώτος, ενώ είναι συγκριτικά δυσκολότερη μια ταχεία φυγή των ηγετών.

Κρίσιμο είναι αν οι άοπλες διαδηλώσεις στα άστεα θα συνδυαστούν με δράση εξοπλισμένων μειονοτήτων, όπως οι Βελούχοι στα ανατολικά και οι Κούρδοι στα δυτικά, αλλά και αν αυτές θα επιδράσουν στα άστεα. «Μετά τους Μπαζαρί, η εξέγερση κλιμακώθηκε στην επαρχία του Λορεστάν, στο Δυτικό Ιράν, όπου υπάρχουν στρατιωτικές βάσεις» λέει ο Μυλωνέλης. «Αυτό θύμισε σε πολλούς ότι στον τελευταίο πόλεμο με το Ισραήλ, μεγάλο μέρος των πληγμάτων έλαβε χώρα από μέσα από το Ιράν με drones. Μάλιστα, ακολούθησαν συλλήψεις και εκτελέσεις».

Εν τέλει, αν και η «Ισλαμική Δημοκρατία» έχει καταστείλει στο παρελθόν μεγαλύτερες εξεγέρσεις, εντείνονται σταδιακά οι εσωτερικές της αντιφάσεις. Σημαντικό εσωτερικό κίνδυνο αποτελεί ένα μέρος της οικονομικής ολιγαρχίας, που ανδρώθηκε μέσα από τις ιδιωτικοποιήσεις αλλά δραστηριοποιείται και σε ημι-ιδιωτικές κρατικές εταιρείες χαρτοφυλακίου. Επιθυμεί περισσότερες σχέσεις με τη Δύση, έχει μιντιακή επίδραση και είναι ευεπίφορη σε υπόγειες συνεννοήσεις.

Η διαδοχή του Χαμενεΐ

Υπάρχει, εξάλλου, το ζήτημα της διαδοχής του 86χρονου ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Δεν είναι σαφές αν θα ακολουθηθεί κληρονομική διαδοχή ή αν ο διάδοχος θα προέλθει από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης.

Τα πρόσφατα γεγονότα στη Βενεζουέλα ασκούν επίδραση, καθώς το Ιράν έχει ιστορικούς συνδέσμους μαζί της και μοιράζονται ότι είναι ιδρυτικά μέλη του OPEC. Στη δεκαετία του 1950, όταν ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ εθνικοποίησε τις πετρελαϊκές εταιρείες, υπήρξε η ανησυχία ότι αυτό θα ασκούσε επίδραση στη Βενεζουέλα. Σήμερα η επίδραση ακολουθεί αντίστροφη φορά.