Τα σιδερένια ρολά στα ισόγεια καταστήματα σηκώνονται με εκείνο τον ξερό μεταλλικό ήχο που, κάθε πρωί, σηματοδοτεί πως η πόλη ξαναπιάνει δουλειά. Σε μια νησίδα της Πατησίων, ένας μεταφορέας αφήνει μια κούτα με προϊόντα στο πεζοδρόμιο βιαστικά, κάνοντας ένα σύντομο σινιάλο. Στα μανάβικα και στα μίνι μάρκετ με τα εισαγόμενα προϊόντα, οι υπάλληλοι στήνονται μηχανικά στα πόστα τους. Ανθρωποι που μιλούν διαφορετικές γλώσσες, αλλά κινούνται με τον ίδιο ρυθμό.
Αν κοιτάξεις την πλατεία Αμερικής με τη βιασύνη του πρωινού, μοιάζει απλώς σαν μια γειτονιά που λειτουργεί. Αν τη δεις, όμως, λίγο πιο προσεκτικά, καταλαβαίνεις ότι εδώ, στην ίδια πολυκατοικία, συνυπάρχουν δύο διαφορετικές λογικές για το τι είναι ένα σπίτι – για κάποιους είναι η βάση μιας ζωής, για άλλους είναι μονάδα απόδοσης.
Στο ισόγειο της επιβίωσης, οι άνθρωποι ζουν εδώ χρόνια, δουλεύουν, μεγαλώνουν παιδιά, ανοίγουν μαγαζιά και υπολογίζουν το ενοίκιο μήνα-μήνα. Λίγους ορόφους πιο πάνω, στο ρετιρέ της επένδυσης, τα σπίτια αντιμετωπίζονται όχι ως κατοικίες, αλλά ως προϊόντα. Τετραγωνικά που αγοράζονται για υψηλή απόδοση, ανακαινίζονται για την υπεραξία και κρατιούνται κλειστά μέχρι να έρθει η σωστή τιμή. Δύο διαφορετικές οικονομίες μέσα στην ίδια πολυκατοικία. Το μόνο που τις ενώνει είναι το ασανσέρ.
H μεταβλητή τού real estate
Τα τελευταία χρόνια, η Αθήνα βλέπει την αγορά κατοικίας να ανεβαίνει με ρυθμούς που δεν ακολουθούν τα εισοδήματα. Σύμφωνα με τον δείκτη του Spitogatos, στο 4ο τρίμηνο του 2025 οι ζητούμενες τιμές πώλησης κατοικιών στην Αττική αυξήθηκαν περίπου 8,1% σε ετήσια βάση, ενώ οι ζητούμενες τιμές ενοικίασης κατέγραψαν άνοδο περίπου 4,8%. Αυτά τα ποσοστά δεν λένε τα πάντα, αλλά εξηγούν κάτι βασικό. Σε πολλές γειτονιές του κέντρου, η κατοικία παύει να λειτουργεί ως σταθερότητα και μετατρέπεται σε μεταβλητή. Ο κ. Νίκος Μπελαβίλας, καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και διευθυντής του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος, το περιγράφει χωρίς να το ωραιοποιεί.
«Ολη η ζώνη βόρεια του Μουσείου, πλατεία Βικτωρίας, πλατεία Αμερικής, Κυψέλη και Αγιος Παντελεήμονας εντάσσονται σταδιακά στο ευρύτερο ιστορικό κέντρο. Ακολουθούν τη διαδρομή που βίωσε παλαιότερα το ιστορικό τρίγωνο, μια φάση γήρανσης πληθυσμού και κτιρίων, μείωση αξιών και εγκατάσταση χαμηλών εισοδημάτων και μεταναστών. Η συνέχεια θα είναι η επανανακάλυψη της περιοχής από το real estate, με αποτέλεσμα τον αναπόφευκτο εξευγενισμό (gentrification) και την αλλαγή των χρηστών» εξηγεί.
Ο κ. Μπελαβίλας επιμένει ότι αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο στην Αθήνα. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, η παλιά ιστορία της πόλης που επιστρέφει. «Η αθηναϊκή πολυκατοικία χαρακτηριζόταν ανέκαθεν από ταξική διαστρωμάτωση, από τα υπόγεια και τους φωταγωγούς έως τα ρετιρέ» λέει. «Σήμερα το φαινόμενο επανέρχεται δριμύτατα. Η πόλη επιστρέφει σε μια συνθήκη που θυμίζει τη δεκαετία του ’60, όπου τα εισοδήματα και η ποιότητα διαβίωσης αλλάζουν δραματικά από όροφο σε όροφο μέσα στο ίδιο κτίριο».
Ο κ. Γιάννης Πετρίδης είναι 65 ετών και μένει στην πλατεία Αμερικής κοντά στα πενήντα χρόνια. Μιλάει σαν ένας άνθρωπος που έχει δει τη γειτονιά του να αλλάζει πολλές φορές. «Σπίτια δεν υπάρχουν πια» λέει. «Παλιά έβγαινες στην πλατεία και γινόταν της κακομοίρας από τα ενοικιαστήρια στις κολόνες, τώρα τίποτα. Τα κρατάνε τα σπίτια. Δεν τα δίνουν εύκολα. Και άμα σ’ τα δώσουν, σε γδέρνουν».
Ενα στενό πιο κάτω, ο κ. Σενέ Μπαντού από τη Σενεγάλη ξεφορτώνει στοίβες με προϊόντα στο μαγαζί του. Ενα μπακάλικο γειτονιάς, μικρό αλλά πυκνό, με ράφια γεμάτα συσκευασίες από το Μάλι και τη Γουινέα. Ηρθε στην Ελλάδα το 2011. «Πέντε χρόνια έχω το μαγαζί» λέει. Το ενοίκιο που πληρώνει είναι 330 ευρώ. «Με φοβίζει λίγο…» παραδέχεται. «Δεν θα είναι εύκολο να μείνω αν συνεχίσει να ανεβαίνει. Εχω φτιάξει μια ζωή εδώ, τα παιδιά μου πάνε σχολείο».
Στην απέναντι πλευρά της πλατείας, ο κ. Ναΐμ από το Πακιστάν, 50 ετών, κρατάει αυτές τις μέρες ένα μικρό κατάστημα τροφίμων με προϊόντα από την Ινδία και το Μπανγκλαντές. Ο ιδιοκτήτης λείπει για λίγο καιρό και εκείνος τον καλύπτει. Η πλατεία Αμερικής κρατιέται έτσι, με δίκτυα, με καλύψεις, με μικρές συμφωνίες της καθημερινότητας.
Ο Ναΐμ μένει στην περιοχή 22 χρόνια. Οταν η κουβέντα πάει στο σπίτι, η έκφρασή του σφίγγεται. «Το ενοίκιο ήταν 250 ευρώ» λέει. «Μου το ανέβασε δυο φορές». Κάνει μια παύση. «Τώρα είναι 320» υπολογίζει. «Δεν είναι μόνο τα λεφτά. Είναι ότι δεν ξέρεις τι θα σου πει του χρόνου» καταλήγει.
Το παράδοξο είναι ότι η πίεση δεν προκύπτει μόνο από την αυξημένη ζήτηση. Προκύπτει και από μια τεράστια προσφορά που παραμένει εκτός αγοράς. Σύμφωνα με στοιχεία που βασίζονται στην απογραφή κατοικιών και έχουν παρουσιαστεί σε πρόσφατες αναλύσεις, στον Δήμο Αθηναίων υπολογίζεται ότι πάνω από 117.000 κατοικίες παραμένουν κλειστές, περίπου ένα στα τέσσερα σπίτια.
«Η Αθήνα δεν διέθετε ποτέ ουσιαστικά εργαλεία στεγαστικής πολιτικής» λέει ο κ. Μπελαβίλας. «Ο μοναδικός σχετικός φορέας, ο ΟΕΚ, καταργήθηκε το 2012. Ηταν μια μακράς διάρκειας πολιτική επιλογή». Και εξηγεί τη ρίζα του προβλήματος. «Από τη δεκαετία του ’50, η στέγαση βασίστηκε στην αυθαίρετη δόμηση και την αντιπαροχή αντί να αναπτυχθεί από ένα συγκροτημένο κράτος πρόνοιας».
Η εξίσωση της κατοικίας
Το πώς μεταφράζεται αυτό στην αγορά της πλατείας Αμερικής το περιγράφει ο κ. Κοσμάς Θεοδωρίδης, επαγγελματίας της κτηματαγοράς. «Σήμερα κυριαρχούν τέσσερις κατηγορίες αγοραστών. Μικροεπενδυτές, επενδυτές εξωτερικού, Ελληνες του εξωτερικού και αγοραστές χαμηλού έως μεσαίου προϋπολογισμού που δεν μπορούν να στραφούν σε ακριβότερες γειτονιές». Αυτό που αναζητούν, λέει, είναι κυρίως μικρά διαμερίσματα 40-70 τ.μ., «με στόχο την εκμίσθωση, είτε σε φοιτητές είτε σε εργαζόμενους», με κοινό παρονομαστή «χαμηλή τιμή αγοράς, ικανοποιητικές αποδόσεις και προοπτική μελλοντικής υπεραξίας».
Σε αυτή τη λογική, η «φθηνή περιοχή» όπως η πλατεία Αμερικής λειτουργεί ως σήμα. «Εκπέμπει ως μαγνήτης ζήτησης» εξηγεί ο κ. Θεοδωρίδης. Και το ντόμινο είναι σχεδόν μηχανικό. «Συχνά προηγείται πρώτα άνοδος στα ενοίκια και ακολουθεί η άνοδος στις τιμές πώλησης μέσα σε 6-12 μήνες».
Από την πλευρά των ιδιοκτητών, ο κ. Στράτος Παραδιάς, πρόεδρος της ΠΟΜΙΔΑ, βάζει το πρόβλημα σε άλλη βάση. Επιμένει ότι το «κλειδί» για να πέσουν τα ενοίκια δεν είναι ο έλεγχος τιμών αλλά η αύξηση της προσφοράς. «Αναμένεται να βγάλουν σταδιακά πολλές χιλιάδες κλειστά σπίτια στην αγορά των μισθώσεων κατοικιών, ώστε να αυξηθεί η προσφορά κατοικιών για μακροχρόνια μίσθωση, που είναι και το μοναδικό “κλειδί” για την αντιμετώπιση του προβλήματος των υψηλών ενοικίων» λέει. Και έβαλε ένα σαφές όριο στη δημόσια συζήτηση: «Αντίθετα με τα “πλαφόν” και τις αναγκαστικές παρατάσεις που ανιστόρητα εισηγούνται κάποιοι ανοίγοντας τον ασκό του Αιόλου του ενοικιοστασίου…».
Για τον Δήμο Αθηναίων, το πρόβλημα της κατοικίας, πέρα από μεγάλο κοινωνικό ζήτημα, είναι και θέμα αρμοδιοτήτων και διαθέσιμων εργαλείων. Ο αντιδήμαρχος Δημοτικής Περιουσίας του Δήμου Αθηναίων, κ. Πάρης Χαρλαύτης, περιγράφει τους περιορισμούς της Αυτοδιοίκησης απέναντι σε μια κρίση που εξελίσσεται με ρυθμό μεγαλύτερο από τις δυνατότητες παρέμβασής της.
«Ο δήμος δεν μπορεί να σηκώσει μόνος του το βάρος της στεγαστικής κρίσης» λέει. «Χωρίς θεσμικά εργαλεία και πόρους, οι δυνατότητές μας είναι πολύ περιορισμένες».
Στην πλατεία Αμερικής, η πόλη ξαναμοιράζεται αθόρυβα, όροφο με όροφο. Δεν υπάρχει ένα γεγονός που να το εξηγεί, ούτε μια στιγμή που να το σηματοδοτεί. Υπάρχει μόνο μια σταθερή μετατόπιση –σπίτια που μένουν κλειστά, τιμές που ανεβαίνουν, άνθρωποι που μένουν μετέωροι ανάμεσα σε μια ζωή που έφτιαξαν εδώ και σε μια αγορά που τους αντιμετωπίζει ως προσωρινούς.
Στο ρεπορτάζ συνεργάστηκε ο Δημήτρης Ελαφρόπουλος
