Η ποιότητα της επιστημονικής γνώσης που παρέχεται από τα ιατροβιολογικά περιοδικά δεν αφορά μόνο την ακαδημαϊκή κοινότητα. Επηρεάζει άμεσα την ιατρική πρακτική, τη δημόσια υγεία και, τελικά, τη ζωή των πολιτών. Σε μια εποχή όπου ο αριθμός των επιστημονικών δημοσιεύσεων αυξάνεται ραγδαία, τίθεται επιτακτικά το ερώτημα: Πώς αξιολογούμε τα επιστημονικά περιοδικά και κατά πόσο η αξιολόγηση αυτή είναι πραγματικά αξιοκρατική;
Παραδοσιακά, η αξιολόγηση των ιατροβιολογικών επιστημονικών περιοδικών βασίζεται σε ποσοτικούς δείκτες, με κυρίαρχο τον Δείκτη Απήχησης (Impact Factor), ο οποίος μετρά πόσο συχνά αναφέρονται από άλλους ερευνητές τα άρθρα αυτού του περιοδικού. Αν και ο δείκτης αυτός είναι χρήσιμος, δεν αποτυπώνει πλήρως την ποιότητα ή τη σημασία της επιστημονικής γνώσης. Συχνά ευνοεί δημοφιλή ή «ελκυστικά» ερευνητικά πεδία, ενώ υποτιμά μελέτες υψηλής κλινικής, παθοβιολογικής ή κοινωνικής αξίας.
Ενας πραγματικά αξιοκρατικός τρόπος αξιολόγησης οφείλει να δίνει προτεραιότητα στην ποιότητα της κρίσης της υποβαλλόμενης εργασίας στο περιοδικό, από ομότιμους επιστήμονες (peer review). Επίσης η διαφάνεια της κρίσης, η επιλογή ανεξάρτητων και εξειδικευμένων κριτών χωρίς σύγκρουση συμφερόντων και η εφαρμογή σαφών επιστημονικών κριτηρίων για την αξιολόγηση αποτελούν θεμέλια της αξιοπιστίας ενός περιοδικού. Οταν η επιστημονική κρίση είναι αυστηρή και δίκαιη, τότε ενισχύεται ουσιαστικά η πρόοδος της έρευνας.
Εξίσου καθοριστικός είναι ο σεβασμός στους κανόνες της επιστημονικής δεοντολογίας. Η δήλωση σύγκρουσης συμφερόντων, η καταπολέμηση της λογοκλοπής, η δυνατότητα αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων της εργασίας και η διαθεσιμότητα των ερευνητικών δεδομένων δεν αποτελούν γραφειοκρατικές απαιτήσεις, αλλά προϋποθέσεις για την ακεραιότητα της παρεχομένης γνώσης. Ενα περιοδικό που υπερασπίζεται με συνέπεια αυτές τις αρχές αξίζει υψηλού βαθμού αξιολόγηση, ανεξάρτητα από την εμπορική ή επικοινωνιακή του απήχηση.
Τέλος, πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η κοινωνική και κλινική επίδραση της επιστημονικής γνώσης κάθε δημοσιευμένου άρθρου. Μελέτες που επηρεάζουν την ιατρική πράξη, τη δημόσια υγεία ή τη χάραξη πολιτικών υγείας έχουν ιδιαίτερη σημασία, ακόμη κι αν δεν συγκεντρώνουν μεγάλο αριθμό αναφορών. Η αξία της επιστήμης δεν μετριέται μόνο με αριθμούς, αλλά με το ουσιαστικό όφελος που προσφέρει στην κοινωνία.
Η αναθεώρηση των κριτηρίων αξιολόγησης των ιατροβιολογικών περιοδικών δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα. Είναι επιλογή επιστημονικού πολιτισμού και ευθύνης. Μια επιλογή που επενδύει στην ποιότητα, τη διαφάνεια και την εμπιστοσύνη στη γνώση, αυτά είναι τα απαραίτητα στοιχεία για το μέλλον της επιστήμης και της υγείας.
- Το κείμενο βασίζεται σε άρθρο που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό EMBO Reports 27, pages 3-4 (2026).
Ο κύριος Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος είναι γιατρός, ακαδημαϊκός.
