Η πρόταση της Ομάδας Ψηφιακής Πολιτικής του Ινστιτούτου Αλέξης Τσίπρας για τη δημιουργία της ψηφιακής πλατφόρμας «ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ» αποτελεί σοβαρή και καλοπροαίρετη συμβολή στον δημόσιο διάλογο. Εντοπίζει σωστά ένα χρόνιο πρόβλημα: τον κατακερματισμό των πληροφοριακών συστημάτων του Δημοσίου και την αδυναμία ουσιαστικού ελέγχου της διαχείρισης του δημόσιου χρήματος. Ωστόσο, ακριβώς επειδή το πρόβλημα είναι βαθύ και πολιτικό, η απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια τεχνολογική λύση.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η διαφθορά δεν έχει μία μόνο μορφή. Στις ανεπτυγμένες φιλελεύθερες δημοκρατίες συναντάμε συχνά τις λεγόμενες «αγορές επιρροής». Η διαφθορά δεν εκδηλώνεται ως ωμή παρανομία, αλλά μέσω θεσμοθετημένων μηχανισμών επιρροής: λόμπινγκ, χρηματοδότηση κομμάτων, σύγκρουση συμφερόντων, «περιστρεφόμενες πόρτες» μεταξύ πολιτικής και επιχειρήσεων. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν καταρρέει η νομιμότητα του κράτους, αλλά διαβρώνεται η δημοκρατική ισότητα, καθώς οι οικονομικά ισχυρότεροι αποκτούν δυσανάλογη πρόσβαση και επιρροή.
Υπάρχει όμως και το μοντέλο των «καρτέλ ελίτ», όπου πολιτικές, οικονομικές και διοικητικές ομάδες συγκροτούν κλειστά δίκτυα ισχύος. Οι θεσμοί λειτουργούν, οι εκλογές διεξάγονται, αλλά ο πραγματικός ανταγωνισμός περιορίζεται. Η διαφθορά εδώ λειτουργεί ως συγκολλητική ουσία που αποτρέπει ανοιχτές ρήξεις, καθυστερεί μεταρρυθμίσεις και αναπαράγει ισορροπίες. Η σταθερότητα διατηρείται, αλλά εις βάρος της ανανέωσης και της λογοδοσίας.
Πιο ακραίες είναι οι περιπτώσεις όπου οι θεσμοί αποδυναμώνονται και η εξουσία προσωποποιείται. Πολιτική, επιχειρηματικά συμφέροντα και άτυπα δίκτυα συγχωνεύονται. Η διαφθορά συνδέεται με εκβιασμό, ιδιωτικοποίηση του κράτους και συστηματική υπονόμευση κάθε απόπειρας ελέγχου.22
Η Ελλάδα εμφανίζει κάποια χαρακτηριστικά και των τριών μοντέλων διαφθοράς. Τα κόμματα, σε μεγάλο βαθμό, εξακολουθούν να λειτουργούν με όρους κλειστών μηχανισμών και πελατειακών σχέσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, η απλή προσθήκη μιας πλατφόρμας κινδυνεύει να μείνει επιφανειακή, αν δεν θίξει τους μηχανισμούς που αναπαράγουν το πρόβλημα. Η χώρα δεν στερείται ψηφιακών εργαλείων: Διαύγεια, ΚΗΜΔΗΣ, ΕΣΗΔΗΣ, ΓΕΜΗ, κ.λπ. υπάρχουν ήδη, αλλά λειτουργούν απομονωμένα, χωρίς ουσιαστική διασύνδεση. Το κενό βρίσκεται στη θεσμική αρχιτεκτονική: στους κανόνες που θα υποχρεώνουν τα συστήματα να συνεργάζονται και να υπόκεινται σε ενιαία λογική λογοδοσίας.
Χρειάζονται θεσμοί με πραγματικές αρμοδιότητες που να διασφαλίζουν την υποχρεωτική διαλειτουργικότητα, τα ανοιχτά πρότυπα, το ανοιχτό λογισμικό, σαφείς κανόνες για τη σύγκρουση συμφερόντων και ανεξάρτητους μηχανισμούς ελέγχου. Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να εντοπίζει ανωμαλίες και να διευκολύνει την ανάλυση μεγάλων όγκων δεδομένων. Το ανοιχτό λογισμικό μπορεί να ενισχύσει τον έλεγχο και να μειώσει τις εξαρτήσεις. Ομως καμία εφαρμογή δεν υποκαθιστά τη θεσμική βούληση για σύγκρουση με δίκτυα ισχύος που λειτουργούν αδιαφανώς.
Για την Κεντροαριστερά, η πρόκληση είναι διπλή: να υπερασπιστεί τη δημοκρατική ισότητα απέναντι στις αγορές επιρροής και να διαρρήξει κλειστά καρτέλ που περιορίζουν τον πραγματικό ανταγωνισμό. Η διαφάνεια είναι μέσο αναδιανομής ισχύος, όχι απλώς τεχνολογική καινοτομία. Αν δεν συνδεθεί με θεσμική αυτονομία της Δικαιοσύνης, μεταρρύθμιση των δημοσίων προμηθειών και πραγματική λογοδοσία, θα παραμείνει σύνθημα. Η δημοκρατία δεν αποδυναμώνεται μόνο από την κρίση εκπροσώπησης ή τις ανισότητες, αλλά και από τη σιωπηρή κανονικοποίηση της αδιαφάνειας. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότερα και τεχνικά αρτιότερα πληροφοριακά συστήματα ή εφαρμογές στα κινητά τηλέφωνα, αλλά θεσμοί σε όλα τα επίπεδα διοίκησης που λειτουργούν με συνέχεια, διαφάνεια και ανεξάρτητα από κυβερνητικές αλλαγές.
Ο κ. Θόδωρος Καρούνος είναι ερευνητής στην ομάδα INFOSTRAG του ΕΜΠ και μέλος του ΔΣ της ΕΕΛΛΑΚ.
