Στο τέλος του 2025 συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη δημιουργία μιας από τις σημαντικότερες ταινίες του 20ού αιώνα. Το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Σεργκέι Αϊζενστάιν αναφέρεται στην ανταρσία των ναυτών στο θωρηκτό Ποτέμκιν κατά την επανάσταση του 1905 στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Ολοκληρώθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα, περιέλαβε ορισμένες συγκλονιστικές σκηνές γυρισμένες στην Οδησσό και την Κριμαία, ενώ προβλήθηκε για πρώτη φορά στο τέλος του 1925.
Η ταινία παραμένει θρυλική μέχρι σήμερα για την ευρηματική και πρωτότυπη σύλληψη του μοντάζ που υιοθέτησε ο Αϊζενστάιν, προτείνοντας μια νέα κινηματογραφική γλώσσα. Ξεπερνώντας τη γραμμική αλληλουχία των σκηνών και την ενότητα του χωροχρόνου, το μοντάζ της ταινίας βασίστηκε σε μια ιδιαίτερη μέθοδο σύνδεσης σκηνών που ανέδειξαν ένα καλειδοσκόπιο εικόνων με διαλεκτική ενότητα, πολύσημο περιεχόμενο και έντονους συμβολισμούς. Παρά την κυριαρχία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στη Σοβιετική Ενωση μετά τη δεκαετία του 1930, τόσο η συγκεκριμένη ταινία όσο και γενικότερα το έργο του Αϊζενστάιν διατήρησαν μια σημαντική θέση στο κινηματογραφικό στερέωμα και ευρύτερα στο πάνθεον των τεχνών.
Στον μετα-σοβιετικό κόσμο αυτή η πολιτιστική κληρονομιά προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις αλλά και αναθεωρήσεις. Επιπλέον, η ρωσική επίθεση στην Ουκρανία κατά τα τελευταία χρόνια ενέτεινε ένα ιδιόμορφο κύμα αμφισβήτησης της «ρωσικής» τέχνης τόσο στην Ανατολική Ευρώπη όσο και ευρύτερα.
Πολιτικοί, καλλιτέχνες και ακτιβιστές έχουν ορισμένες φορές υιοθετήσει ένα «πολιτιστικό μποϊκοτάζ» διαφόρων μορφών απέναντι στη Ρωσία και τα καλλιτεχνικά ή πνευματικά της έργα. Αλλοι υποστηρίζουν τη διαδικασία της «απο-αποικιοποίησης» της πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά και της ιστορίας της Ανατολικής Ευρώπης από τη «ρωσική κυριαρχία». Αυτή η αντίληψη ενισχύεται από το γεγονός ότι η σημερινή Ρωσία εμφανίζεται συχνά ως διάδοχο κράτος της ΕΣΣΔ.
Η ιστορικός και κινηματογραφίστρια Χελέιν Γκερίτσεν, ωστόσο, προτείνει σε πρόσφατα δημοσιεύματά της μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση, εστιασμένη στην ποικιλομορφία της δημιουργίας αλλά και της πρόσληψης του «Θωρηκτού Ποτέμκιν». Κατ’ αρχάς, γυρισμένη στην Οδησσό και στην Κριμαία, η ταινία χαρτογραφεί τα διαφορετικά «τοπία» και τις ποικίλες γεωγραφίες της σοβιετικής ενδοχώρας. Από την άλλη πλευρά, ο εβραϊκής, γερμανικής και ρωσικής καταγωγής Σεργκέι Αϊζενστάιν, γεννημένος στη Ρίγα, αλλά και οι συνεργάτες του, συναποτελούν μια κινηματογραφική ομάδα με ανθρώπους που είχαν ποικίλες ρίζες όπως και καταγωγή από διαφορετικές περιοχές ή χώρες μέσα και έξω από τη Σοβιετική Ενωση. Αυτή η πολυ-εθνοτική σύνθεση αποτελεί μάρτυρα των πλούσιων και πολυδιάστατων καλλιτεχνικών και πνευματικών κοινοτήτων της εποχής. Επιπλέον, η διανομή της ταινίας στη Γερμανία και σε άλλες χώρες μετά το 1926, οι τύχες της, οι προβολές και οι αντιδράσεις δημιούργησαν νέα κανάλια πρόσληψής της, ανεξάρτητα από τη Σοβιετική Ενωση. Τέλος, οι διαφορετικές εκδοχές της ταινίας, τα re-make της, η λογοκρισία και οι περικοπές, οι μουσικές επενδύσεις δείχνουν ότι «οι πολλές ζωές» του «Θωρηκτού Ποτέμκιν» συνδέονται με μεταγενέστερες εξελίξεις της σταλινικής περιόδου στη Σοβιετική Ενωση αλλά και σε άλλες χώρες στην Ευρώπη.
Το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» είναι μια εμβληματική ταινία για μια επανάσταση μέσα σε μια άλλη. Αναφέρεται στο 1905 στο πλαίσιο της ιστορικής συγκυρίας του 1925. Εξιστορεί το γεγονός μέσα από μια πρωτότυπη και καινοτόμα για την εποχή κινηματογραφική γλώσσα. Αποτελεί σημαντικό απόκτημα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και οπωσδήποτε η θέση που διεκδικεί δεν μπορεί να κρίνεται με τους όρους των σύγχρονων αντιπαραθέσεων και της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.
Η κυρία Εφη Γαζή είναι καθηγήτρια Θεωρίας της Ιστοριογραφίας και Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.
