Ιανουάριος. Ο κατ’ εξοχήν μήνας των απολογισμών. Και κάπως έτσι σκέφτομαι να ξεκινήσει η κουβέντα μας με τη διεθνή σκηνοθέτρια Ιόλη Ανδρεάδη. Εάν της ζητούσα, για παράδειγμα, να προχωρήσει σε μια σύντομη ανασκόπηση της τελευταίας δεκαετίας, το πρόσημο θα ήταν χωρίς αστερίσκους θετικό.
Συνεχόμενες σκηνοθεσίες, λοιπόν, πέρα από την ελληνική επικράτεια, σε Νέα Υόρκη, Ρώμη, Λονδίνο, Σόφια και Φιλιππούπολη, αλλά και ο χαρακτηρισμός sold out να συνοδεύει σταθερά τις παραστάσεις της – από το «Κόκαλο», αυτή τη λυτρωτική ροκ τελετουργία για τον Αντονέν Αρτό, που παίζεται επί τέσσερα χρόνια εντός και εκτός συνόρων, μέχρι το «Οσα παίρνει ο άνεμος», που την περασμένη άνοιξη γέμισε την κεντρική σκηνή του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά.
Οσο για το 2025; Υπήρξε φανερά γενναιόδωρο. Θα αρκούσε κανείς να σταθεί στη σταθερή συνεργασία της με τον ηθοποιό του Μπρόντγουεϊ Τζιν Ζιλέτ, ο οποίος ήρθε το περασμένο φθινόπωρο για δεύτερη φορά στην Ελλάδα για να ερμηνεύσει τον μονόλογο «Αρτό/Βαν Γκογκ» σε σκηνοθεσία της, ή ακόμη στις διθυραμβικές κριτικές του Πίτερ Ντάνις, του γνωστού κριτικού του site BroadwayWorld.com, ο οποίος ταξίδεψε από τη Νέα Υόρκη στην Αθήνα και αποθέωσε τις παραστάσεις «Οσα παίρνει ο άνεμος» και «Αρτό/Βαν Γκογκ».
Αοκνη εργάτρια του θεάτρου και επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, η Ιόλη Ανδρεάδη αυτή την περίοδο σκηνοθετεί τον «Μισάνθρωπο» του Μολιέρου στο Θεσσαλικό Θέατρο, με πρωταγωνιστή τον Γεράσιμο Γεννατά, υπογράφοντας μαζί με τον Αρη Ασπρούλη μια νέα ελληνική έμμετρη διασκευή 1.600 στίχων πάνω στη μετάφραση του Γιάγκου Ανδρεάδη. Μάλιστα η παράσταση από τις 11 Μαρτίου θα κάνει πρεμιέρα και στην Αθήνα, στο θέατρο «Φιλίπ». Ο διαχρονικός ήρωας του Μολιέρου, ο Αλκηστος (όπως αποδίδεται ο Αλσέστ από τον Γιάγκο Ανδρεάδη στη μετάφραση), φαίνεται να την απασχολεί βαθιά. Ενώ κατακεραυνώνει με σφοδρότητα την κοινωνική υποκρισία, την κολακεία, τους συμβιβασμούς της ευγένειας, ερωτεύεται τη Σελιμένη – μια γυναίκα που μοιάζει να συμπυκνώνει ακριβώς ό,τι εκείνος απεχθάνεται. Ετσι η Ιόλη Ανδρεάδη, μετά τις παραστάσεις του 2018 στο Σύγχρονο Θέατρο, επιστρέφει ξανά σε εκείνον.
Το πάντα επίκαιρο ερώτημα
«Η ιδέα για το τωρινό του ανέβασμα ανήκει στον Ορέστη Τάτση, τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Θεσσαλικού Θεάτρου. Ο “Μισάνθρωπος”, έτσι κι αλλιώς, παρέμενε για εμένα μια εκκρεμότητα, και μάλλον θα παραμείνει» αναφέρει χαρακτηριστικά. «Πρόκειται για ένα από τα σπουδαιότερα κλασικά κείμενα παγκοσμίως, το οποίο διαπραγματεύεται το πάντα επίκαιρο ερώτημα: “Τι κάνω αν διαφέρω από τους άλλους; Πώς να το χειριστώ;”. Με το ερώτημα αυτό μπορεί να ταυτιστεί ο κάθε άνθρωπος, είτε ανά περιόδους της ζωής του είτε ακόμη και για μια ζωή. Γιατί ο κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός· ο κάθε άνθρωπος, όσο και αν οι γύρω του τον έχουν για δεδομένο ή τον έχουν “συνηθίσει”, επιτελεί και προσφέρει κάτι ουσιαστικά ξεχωριστό στους άλλους. Γι’ αυτό βιώνουμε τόσο έντονα τις απώλειες ανθρώπων που, όσο ζούσαν ή αποτελούσαν κομμάτι της ζωής μας, μπορεί να μην νιώθαμε για αυτούς την ευγνωμοσύνη που μας γεννιέται όταν τους χάνουμε. Ο “Μισάνθρωπος” ζει σε έναν κόσμο όπου η κατασκευή και αλλοίωση της πραγματικότητας, η υποκρισία, η προσποίηση και η διαφθορά τον πληγώνουν. Είναι ένα έργο-ανοιχτή πληγή, που μας αφορά πολύ στο σήμερα».
«Μήπως όμως σε έναν βαθμό είναι και ένας νάρκισσος που αδυνατεί να αποδεχθεί την ανθρώπινη ατέλεια;» τη ρωτώ. Χαμογελά. «Αυτό το ερώτημα που θέτετε είναι στην κόψη. Παρέμεινε εκκρεμές και στις πρόβες που κάναμε με τους ηθοποιούς του θιάσου. Τις περισσότερες φορές ο Αλκηστος, από κειμένου, μας “έπαιρνε”, ως ομάδα ανθρώπων, με το μέρος του, κάνοντάς μας να βλέπουμε τα γεγονότα μέσα από τα δικά του μάτια – του ανένταχτου ιδεαλιστή που μάχεται την κοινωνική υποκρισία –, και κάποιες άλλες αναρωτιόμασταν τελικά για τη στάση του. Το κείμενο, δηλαδή, μας οδηγούσε να αναρωτηθούμε. Οπως για παράδειγμα κάνει η Σελιμένη, ο έρωτάς του, όταν διερωτάται και η ίδια για την προοπτική μιας ζωής μαζί του, μέσα από τον παρακάτω διάλογο. Αλκηστος: “Γιατί όποιος πιο πολύ αγαπά, πιο λίγο κολακεύει. / Κι αν όλα τα βρίσκει τέλεια, δεν αγαπά – κοροϊδεύει”. Με τη Σελιμένη να του απαντά: “Μ’ άλλα λόγια, τελικώς, αν σας εμπιστευτούμε, / την κάθε τρυφερότητα θα πρέπει να αρνηθούμε. / Και του πιο τέλειου έρωτα η υπέρτατη τιμή / θα είναι να προσβάλλει συνεχώς αυτόν που επιθυμεί / Ωραίο μανιφέστο, κύριε.”».
Η παγίδα των sold out
Η ίδια είναι μια σκηνοθέτρια συνηθισμένη σε γεμάτες αίθουσες. Και τώρα οι παραστάσεις του «Μισάνθρωπου» στο Θεσσαλικό Θέατρο ξεκίνησαν με sold out. «Το να έχουν κοινό οι παραστάσεις σημαίνει ότι καλλιεργείται μια σχέση εμπιστοσύνης. Και αυτό μας δίνει δύναμη να προχωρήσουμε» σχολιάζει, επισημαίνοντας όμως: «Ωστόσο τα sold out δεν είναι αυτοσκοπός, γιατί αν γίνουν, τότε το θέατρο χάνει την πιο ουσιαστική του πλευρά – την ανθρωπιστική, κοινωνική και εκπαιδευτική· εκείνη στην οποία, σύμφωνα με την κατά Χειμωνά μετάφραση του “Αμλετ”, “το θέατρο δεν είναι για τους πολλούς, ούτε για τους λίγους, είναι για τον καθένα χωριστά”. Γιατί διαφορετικά μια παράσταση γίνεται ένα ακόμη νούμερο πλάι σε άλλα νούμερα».
Την ίδια στιγμή ατενίζει το 2026 με αισιοδοξία, με το άνοιγμα των παραστάσεών της σε ένα διεθνές κοινό να συνεχίζεται. «Είναι μεγάλη η χαρά που προσφέρει η εμπειρία αυτής της διαδρομής. Αυτή η εξωστρέφεια – η παρουσίαση, δηλαδή, των θεατρικών έργων που γράφουμε με τον Αρη Ασπρούλη μπροστά σε διαφορετικά κοινά, σε άλλες χώρες, σε άλλες γλώσσες – αποτελεί μια χειρονομία διαπολιτισμικού διαλόγου που γεννά μια σημαντική ώσμωση, μια βαθιά επιδραστική ανταλλαγή ιδεών» αναφέρει. «Για το 2026, συγκεκριμένα, τα σχέδια περιλαμβάνουν τη σκηνοθεσία δύο έργων στο THE TANK της Νέας Υόρκης τον προσεχή Απρίλιο, που μας περιλαμβάνει στο ρεπερτόριό του για έβδομη συνεχή χρονιά, και τη συμμετοχή, κατόπιν πρόσκλησης, μιας παράστασής μας σε ένα σημαντικό φεστιβάλ στο Λονδίνο τον προσεχή Νοέμβριο. Ειδικότερα, για τη σημαντική αυτή γέφυρα πολιτισμού μεταξύ Ελλάδας και Αμερικής, που χτίζεται τα τελευταία χρόνια, έχουμε σταθερά την ευγενική υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Γεωργίου και Βικτωρίας Καρέλια».
Η απεργία των ηθοποιών
Βέβαια, το βλέμμα της παραμένει στραμμένο και στην εγχώρια πραγματικότητα. Στέκεται, για παράδειγμα, στις απεργιακές κινητοποιήσεις που πραγματοποίησε πρόσφατα το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, κρατώντας τα θέατρα κλειστά, με κεντρικό αίτημα την υπογραφή συλλογικής σύμβαση εργασίας υποχρεωτικής και επεκτάσιμης για όλον τον κλάδο. «Το ελληνικό θέατρο, αν το δεις σφαιρικά, είναι μια συνθήκη επικράτησης του δυνατού – εκείνου που έχει τη μεγαλύτερη εξουσία, εκείνου που φωνάζει περισσότερο ή που έχει την ευχέρεια να χειρίζεται τους άλλους ακόμη και με ήπιους τρόπους» αναφέρει χαρακτηριστικά και συμπληρώνει: «Ευτυχώς, αν το δεις στα επιμέρους κομμάτια του, θα βρεις κάποιες μεμονωμένες περιπτώσεις, κάποιους ανθρώπους-οάσεις, που τιμούν το επάγγελμά τους με διάφορους τρόπους, άυλους και πιο υλικούς, ανάμεσα στους οποίους είναι και το ότι συχνά διασφαλίζουν πιο αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας για τους ίδιους, τους συνεργάτες τους και, πιο συλλογικά, τους ομότεχνούς τους. Εάν δεν υπήρχαν αυτοί οι άνθρωποι, το ελληνικό θέατρο θα ήταν μια απαγορευτική συνθήκη. Ως εκ τούτου, θεωρώ ότι οι συλλογικές δράσεις για τη διασφάλιση ενός ασφαλέστερου εργασιακού μέλλοντος στα επαγγέλματα του θεάτρου είναι μονόδρομος. Δεν μπορεί να στηρίζεσαι στην τύχη, στο πόσο καλός θα είναι κάποιος, για να υπολογίσεις αν θα έχεις στοιχειώδεις συνθήκες εργασίας. Θα ήταν καλό το αυτονόητο να μην αποτελεί διακύβευμα».
INFO: «Ο μισάνθρωπος» του Μολιέρου. Πέμπτη έως Κυριακή στο θέατρο «Κώστας Τσιάνος» στη Λάρισα.
