Στις δοκιμασίες η μουσική λειτουργεί ως καταφύγιο. Οχι επειδή μπορεί να θεραπεύσει τον πόνο και το τραύμα, αλλά επειδή μπορεί να τα μετουσιώσει σε ελπίδα. Οι «Μεταμορφώσεις» του Ρίχαρντ Στράους και η Συμφωνία αρ. 14 του Ντιμίτρι Σοστακόβιτς είναι δύο τέτοιες μεγάλες μουσικές στιγμές. Η παρουσίασή τους στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών από την Καμεράτα Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής και τον μαέστρο Μάρκελλο Χρυσικόπουλο, με σολίστες την υψίφωνο Μυρτώ Παπαθανασίου και τον βαθύφωνο Σρέτεν Μανοΐλοβιτς, προσφέρει στο κοινό μια βραδιά όπου η μουσική γίνεται φορέας μνήμης και στοχασμού, μια αργή, επίμονη φλόγα που δεν διαλύει το σκοτάδι, αλλά το καθιστά ορατό.
Την άνοιξη του 1945, ενώ η Γερμανία είχε μετατραπεί σε έναν σωρό από ερείπια, ο 80χρονος Ρίχαρντ Στράους ολοκλήρωνε ένα από τα πιο συγκλονιστικά έργα του: οι «Μεταμορφώσεις», σπουδή για 23 σόλο έγχορδα, είναι μια μουσική ελεγεία για το τέλος μιας εποχής.
Η ιδέα του έργου φαίνεται να γεννήθηκε το καλοκαίρι του 1944, όταν ο Στράους σημείωνε στα ημερολόγιά του σκέψεις για ένα «Adagio για 11 σόλο έγχορδα». Οι καταστροφές που ακολούθησαν – ιδίως ο βομβαρδισμός της Οπερας του Μονάχου, χώρου συνδεδεμένου με την καλλιτεχνική του ζωή, καθώς και οι βομβαρδισμοί της Δρέσδης και της Βιέννης – μετέβαλαν ριζικά τον χαρακτήρα της σύνθεσης. Η παρτιτούρα ολοκληρώθηκε στις 12 Απριλίου 1945 στο Γκάρμις. Στο τέλος της παρατίθεται το μουσικό μοτίβο του Πένθιμου Εμβατηρίου από την Τρίτη Συμφωνία – Ηρωική του Μπετόβεν.
Οι «Μεταμορφώσεις» είναι γραμμένες για 23 σόλο έγχορδα (10 βιολιά, 5 βιόλες, 5 τσέλα, 3 κοντραμπάσα). Οι μουσικολόγοι έχουν επισημάνει την πυκνή πολυφωνική υφή τους: κάθε όργανο λειτουργεί ως αυτόνομη φωνή σε ένα πλέγμα που θυμίζει ύστερο Μπραμς με τη χρωματική τόλμη του ύστερου Στράους. Η χρήση του Πένθιμου Εμβατηρίου στο τέλος αποτελεί, σύμφωνα με πλήθος αναλύσεων, έναν συνειδητό συμβολισμό: Εμφανίζεται, όχι ως μεγαλοπρεπής δήλωση ανδρείας και ηρωισμού, αλλά ως θρυμματισμένη ανάμνηση που αναδύεται μέσα από τα ερείπια. Μουσικολογικές μελέτες έχουν ερμηνεύσει το έργο ως θρήνο για την καταστροφή του γερμανικού πολιτισμού, το τέλος του ρομαντισμού, και την επικείμενη απώλεια του ίδιου του Στράους, που πλησίαζε στο τέλος της ζωής του.
Η Συμφωνία αρ. 14 σε σολ ελάσσονα, έργο 135, θεωρείται μία από τις πιο ασυνήθιστες και πιο βαθιές προσωπικές συνθέσεις του Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Ο συνθέτης την ολοκλήρωσε το 1969, ενώ αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας. Το έργο, γραμμένο για σοπράνο, μπάσο, μικρή ορχήστρα εγχόρδων και κρουστά, αποτελεί στην ουσία έναν συμφωνικό κύκλο τραγουδιών· έναν εσωτερικό διάλογο πάνω στο θέμα του θανάτου.
Η επίσημη πρεμιέρα δόθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1969 στο Λένινγκραντ από την Ορχήστρα Δωματίου της Μόσχας και τον μαέστρο Ρούντολφ Μπαρσάι, με την υψίφωνο Γκαλίνα Βισνέφσκαγια και τον βαθύφωνο Γιεβγκένι Βλαντιμίροφ. Η 14η Συμφωνία καταρρίπτει ορισμένες από τις παραδοσιακές δομές που συνδέουμε με τη συμβατική συμφωνική φόρμα: δεν υπάρχει χορωδία, δεν υπάρχει μεγάλη ορχήστρα, το έργο αναπτύσσεται ως ενιαίος κύκλος έντεκα τραγουδιών πάνω σε ποίηση τεσσάρων (Λόρκα, Απολινέρ, Κίχελμπεκερ και Ρίλκε). Ο Σοστακόβιτς επιστρέφει σε ένα θέμα που είχε πραγματευθεί νωρίτερα, όταν είχε ενορχηστρώσει, το 1962, τον κύκλο «Τραγούδια και χοροί του θανάτου» του Μουσόργκσκι: την ανθρώπινη εμπειρία μπροστά στον θάνατο.
Η 14η Συμφωνία λειτουργεί ως ένας μεγάλος στοχασμός πάνω στη ζωή και στην απώλεια. Ο ίδιος ο συνθέτης είχε σχολιάσει ότι το έργο του απηχεί μια «μάχη για την απελευθέρωση της ανθρωπότητας», εννοώντας την εσωτερική απελευθέρωση μέσω της αλήθειας, την απελευθέρωση από τις ψευδαισθήσεις. Θεωρώντας ότι η συνειδητοποίηση του θανάτου πρέπει να μας κάνει να ζούμε τη ζωή μας με περισσότερη αξιοπρέπεια και εντιμότητα. Και ασκώντας, σύμφωνα με την ερμηνεία μεταγενέστερων σχολιαστών, έμμεση κριτική στο σοβιετικό καθεστώς: αφού δεν υπάρχει μεταθανάτια δικαίωση, η ηθική πρέπει να εφαρμόζεται τώρα.
