Πρωταπριλιά του 1979 ο Ντίνος Χριστιανόπουλος (1931-2020) στέλνει από τη Θεσσαλονίκη ένα σύντομο σημείωμα στον ποιητή Χρίστο Λάσκαρη (1931-2008) στην Πάτρα. Συνομήλικοι, 48 ετών και οι δύο, καταλαμβάνουν διαφορετικές θέσεις στο λογοτεχνικό στερέωμα. Ο Θεσσαλονικιός, με επτά ποιητικές συλλογές, εκδότης από το 1958 του περιοδικού «Διαγώνιος», ιδρυτής του ομώνυμου εκδοτικού οίκου και γνωστός επιμελητής εκδόσεων, είναι ήδη καταξιωμένος. Ο Πατρινός, πτυχιούχος Παιδαγωγικής Ακαδημίας χωρίς ποτέ να στραφεί στη διδασκαλία, αυτοκινητιστής κατ’ επάγγελμα, γράφει από νέος αλλά μόλις έχει βρει την τόλμη να κυκλοφορήσει την πρώτη συλλογή του Ποιήματα 1965-1978 (τυπ. Μεταξάς, Πάτρα, 1979). Στέλνει ένα αντίτυπο στον Χριστιανόπουλο κι εκείνος, ενθαρρυντικά και με το γνωστό του ύφος, του απαντά: «Είστε ο πρώτος ποιητής από την Πάτρα που με συγκίνησε: όλοι οι άλλοι ως τώρα με είχαν κάνει να νομίζω πως η πόλη σας βγάζει ξιπασμένους και νερόβραστους. Εύχομαι να συνεχίσετε με την ίδια αφοσίωση». Πράγματι, εκείνος συνέχισε με την ίδια αφοσίωση και την ποιητική συγγραφή και την αλληλογραφία με τον Χριστιανόπουλο, μέχρι τον θάνατό του. Οι επιστολές, από τη Συλλογή Ντίνου Χριστιανόπουλου, το τεράστιο αρχείο του ποιητή που απόκειται στη Βιβλιοθήκη και Κέντρο Πληροφόρησης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, κυκλοφορούν τώρα στον μικρό τόμο Χρίστος Λάσκαρης – Ντίνος Χριστιανόπουλος, Αλληλογραφία (εκδ. Τύρφη).
Μια χειροποίητη τέχνη
Το επαγγελματικό μέρος της αλληλογραφίας δίνει πολλές πληροφορίες για την κυριολεκτικά χειροποίητη τέχνη της έκδοσης ποίησης στα τέλη του προηγούμενου αιώνα αλλά και για την κίνηση των λογοτεχνικών εντύπων. Το τεύχος του «Παρατηρητή» που αφιερώνεται στον Χριστιανόπουλο το 1988 μαθαίνουμε πως πούλησε 7.000 αντίτυπα, ένα συνετό κόστος για την έκδοση μιας ποιητικής συλλογής σε 1.000 αντίτυπα ήταν 150.000 δραχμές, ενώ η κυκλοφορία βιβλίων και περιοδικών γινόταν χέρι με χέρι δημιουργώντας κοινότητες αναγνωστών: «Διάφοροι φίλοι αναλαμβάνουν να τροφοδοτούν από καιρό σε καιρό μερικά βιβλιοπωλεία. Και είναι παράξενο το ότι τελικά διατίθενται αρκετά αντίτυπα, παρόλο που ο τρόπος αυτός είναι περισσότερο αγάπη και λιγότερο εμπόριο» σχολιάζει ο Χριστιανόπουλος (1/8/1984). Ο Λάσκαρης αναλαμβάνει τον εφοδιασμό βιβλιοπωλείων στην Πάτρα με τεύχη και εκδόσεις της «Διαγωνίου».
Τεύχος του περιοδικού «Διαγώνιος» (Ιανουάριος-Απρίλιος 1980) που εξέδιδε στη Θεσσαλονίκη ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, στο οποίο δημοσιεύονται ποιήματα του Χρίστου Λάσκαρη.
Μέντορας και ατζέντης
Στο διάστημα των 28 χρόνων της αλληλογραφίας τους, ο Χριστιανόπουλος θα γίνει ο μέντορας του Λάσκαρη, και παράλληλα ο εκδότης του και, για να χρησιμοποιήσουμε έναν πιο τεχνικό όρο, ο ατζέντης του. Θα δημοσιεύσει, σταδιακά, ποιήματά του στη «Διαγώνιο», και από τις ομώνυμες εκδόσεις θα αναλάβει την έκδοση των τριών επόμενων συλλογών του: Να εμποδίζεις τις σκιές (1982), Να τελειώνουμε! (1986), Σύντομο βιογραφικό (1991). Ο πατρινός ποιητής προτρέπει τον εκδότη του να επιλέξει ο ίδιος τα ποιήματα προς δημοσίευση, δίνοντας άδεια εν λευκώ, συμφωνεί πάντοτε με τις επιλογές του, και ο Σαλονικιός επιμελείται, στην πορεία του χρόνου, την καθιέρωσή του.
«Στείλτε ένα βιβλίο στον κύριο Μανώλη Κάσδαγλη» [τον ιστορικό πρώτο διευθυντή του ΜΙΕΤ] προτρέπει ο Χριστιανόπουλος, στέλνοντας τη διεύθυνση, και προσθέτει: «Γράψτε μου επίσης αν σας λείπουν ορισμένες διευθύνσεις λογοτεχνών που θέλετε να τους στείλετε το βιβλίο σας. Ισως μπορέσω να σας διευκολύνω». Εχει ενδιαφέρον ότι ο Λάσκαρης ζητεί τη διεύθυνση του νεαρού ποιητή Σάκη Σερέφα στη Θεσσαλονίκη και του ποιητή και ανθολόγου Ρήγα Καππάτου στη Νέα Υόρκη. Ο Χριστιανόπουλος θα στείλει τα βιβλία του Λάσκαρη σε φίλους σε άλλες πόλεις, αλλά και τις εκδόσεις άλλων στον Λάσκαρη: «Σας στέλνω το βιβλίο της [Θεοδώρας] Ντάκου. Γράψτε της δυο λόγια» (18/10/84). Οταν κλείνει η «Διαγώνιος», συστήνει τον Λάσκαρη στον Τάσο Κόρφη που εκδίδει το περιοδικό «Ανακύκληση» κι αργότερα, μέσω Σφυρίδη, στο «Τραμ», προσφέροντας στον μεν βήμα δημοσίευσης και υποστηρίζοντας τους δε εφοδιάζοντάς τους με συνεργασίες.
Μια ειλικρινής φιλία
Μαζί με τον αγώνα της ποίησης εκτυλίσσεται και η ζωή, με τις χαρές και τις δοκιμασίες της: οι απώλειες των μανάδων τους, δύο μετακομίσεις για τον Χριστιανόπουλο, το κλείσιμο του περιοδικού και των εκδόσεων της «Διαγωνίου», οι σπουδές των παιδιών, ο γάμος της κόρης κι η απόκτηση εγγονιού, για τον Λάσκαρη, τα δυσάρεστα νέα υγείας. Η αλληλογραφία, που ξεκινά μέσα σε κλίμα φιλικής ευγένειας μεταξύ αγνώστων, συνεχίζεται έτσι σε όλη τη διάρκειά της και εξελίσσεται σταδιακά σε ειλικρινή φιλία, πράγμα αξιοσημείωτο για τον «δύσκολο» Χριστιανόπουλο. Οπως διαπιστώνουμε, ο Λάσκαρης δεν του αφήνει περιθώρια για κάτι άλλο. Πάντοτε κολακευτικός, αλλά με τρόπο που μαρτυρεί ειλικρινή θαυμασμό, θερμός, εντάσσει τον μονήρη Χριστιανόπουλο σε μια ατμόσφαιρα οικογενειακής θαλπωρής, όπου τα ποιήματά του τα χαίρονται εξίσου η σύζυγος, η κόρη και ο γιος του, και η αδημονία μιας συνάντησης από κοντά αφορά όλη την οικογένεια. Οι προσκλήσεις για ένα ταξίδι στην Πάτρα είναι συχνές, αλλά οι συναντήσεις τελικά σπάνιες, τέσσερις ή πέντε φορές όλο κι όλο. Παρότι κλείνουν τις επιστολές τους «με αγάπη» δεν περνούν ποτέ στον ενικό, και υπογράφουν με ολόκληρο το ονοματεπώνυμο. Στην πάροδο του χρόνου έχει δημιουργηθεί και μια ευρύτερη λογοτεχνική «οικογένεια», στην οποία συναντούμε τους πιστούς συνεργάτες του Χριστιανόπουλου, τον ζωγράφο Κάρολο Τσίζεκ που σχεδίαζε τις εκδόσεις του, και τον τυπογράφο Νίκο Νικολαΐδη, και τον πεζογράφο και φίλο Περικλή Σφυρίδη. Με τον απροσποίητα θερμό τρόπο του, ο Πατρινός τον έχει κερδίσει. «Μόνο με ποίηση δε γίνεται επικοινωνία, χρειάζεται και το άνοιγμα της καρδιάς» παραπονείται κάποια στιγμή (11/12/1993) ο Χριστιανόπουλος, όταν ο Λάσκαρης φαίνεται πως έχει βαρύνει.
Χρίστος Λάσκαρης – Ντίνος Χριστιανόπουλος, «Αλληλογραφία», Εκδόσεις Τύρφη, Θεσσαλονίκη 2026, σελ. 174, τιμή 16,50 ευρώ.
Μικρά φιλολογικά
Ας ενημερώσουμε τους αναγνώστες για τους οποίους το όνομα του Χριστιανόπουλου είναι συνώνυμο με νόστιμα όσο και πικρόχολα σχόλια για πρόσωπα και πράγματα, ότι ο τόμος διατηρεί το ύφος του αλλά με μια κοσμιότητα κι έναν σεβασμό προς τα πρόσωπα που αναφέρονται. Ο Λάσκαρης στέλνει νέα κι ανταποκρίσεις για τη φιλολογική ζωή της Πάτρας και το Συμπόσιο Ποίησης, ενημερώνει για την ίδρυση των Αχαϊκών Εκδόσεων και σχολιάζει τα φεστιβάλ ποίησης και μουσικής του Θάνου Μικρούτσικου. Επαναλαμβάνονται κι εδώ οι επικριτικές απόψεις του Χριστιανόπουλου για Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσο, δηκτικά σχόλια για θεσμούς, για έντυπα και εκδόσεις αλλά και για συγκεκριμένα πρόσωπα, ορισμένα από τα οποία προστατεύονται, με την απόκρυψη του ονόματός τους, στην έκδοση.
Πολύτιμη μεν, με ελλείψεις δε
Και τούτο μας οδηγεί στο ερώτημα: Ποιες ήταν οι εκδοτικές αρχές της αλληλογραφίας και ποιος την επιμελήθηκε; Η Στέλλα Τσάμου, που αναφέρεται ως επιμελήτρια κειμένων, είχε και την εκδοτική ευθύνη της αλληλογραφίας; Το σώμα των επιστολών βρίσκεται στο σύνολό του στο ΑΠΘ; Οι επιστολές που φαίνεται πως λείπουν έχουν χαθεί ή έχουν παραλειφθεί από τον εκδότη της αλληλογραφίας; Με ποιο κριτήριο θεωρήθηκε σκόπιμο κάποια ονόματα να αποσιωπηθούν και άλλα όχι;
Ας υπογραμμίσουμε εμφατικά ότι κάθε έκδοση αρχειακού υλικού η οποία παρουσιάζει υλικό δυσπρόσιτο στον μέσο αναγνώστη είναι πολύτιμη, πράγμα που ισχύει και για την υπό συζήτηση έκδοση. Ωστόσο, αυτή η «σπουδαία μαρτυρία της κοινωνικής και πνευματικής ζωής της Θεσσαλονίκης για μια αρκετά μεγάλη χρονική περίοδο», όπως αποκαλεί τη Συλλογή Χριστιανόπουλου ο Αιμίλιος Μαυρουδής, ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ και πρόεδρος της Επιτροπής της Βιβλιοθήκης, χρειάζεται κατά την παρουσίασή της στο ευρύ κοινό ένα πλαίσιο. Λείπουν από τούτη την έκδοση τα στοιχειώδη εργοβιογραφικά στοιχεία των δύο αλληλογράφων προκειμένου να κατανοήσει ο μέσος αναγνώστης τη διαδρομή της ζωής τους και να αντιληφθεί τη σημασία της αλληλογραφίας. Απουσιάζει ένας πραγματολογικός σχολιασμός που θα προσέδιδε βάθος στα γραφόμενα. Δεν αναφέρονται οι εκδοτικές αρχές που ακολουθήθηκαν, πράγμα ενισχυτικό για την αξιοπιστία της έκδοσης. Η ευχή είναι οι επόμενες εκδόσεις από τη Συλλογή Χριστιανόπουλου που προγραμματίζονται να αξιοποιήσουν το υλικό με περισσότερη περίσκεψη και φροντίδα.
