Θα ήταν άτοπο ένας ιστορικός της νεότερης ιστορίας να κρίνει το έργο μιας βυζαντινολόγου. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν ωστόσο κάτι πολύ περισσότερο, ήταν μια διάσημη ιστορικός με ευρύτατο ακροατήριο και κύρος που είχε αφετηρία την ειδικότητά της αλλά και τους θεσμικούς ρόλους της στο γαλλικό ακαδημαϊκό σύστημα. Τα ενδιαφέροντά της ως δημόσιου προσώπου υπερέβαιναν πάντως την ιστορία του Βυζαντίου, αφορούσαν θέματα της εποχής μας. Τη διέκρινε ένας εκλεκτικισμός, ο οποίος αντανακλούσε την ένταξή της στην Αριστερά το 1943-1945 και την εν συνεχεία ακαδημαϊκή σταδιοδρομία της που συνυφάνθηκε με τη διανοητική της ταύτιση με τη Γαλλία, αλλά και πιο συντηρητικές πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές επιλογές.
Η αντίληψή της για την ταυτότητα ήταν κατ’ εξοχήν γαλλική: Συνίστατο στην αφομοίωση των ετεροτήτων σε μια υψηλή εθνική κουλτούρα. Επρόκειτο για ένα υπόδειγμα που εφαρμόστηκε έναντι των «γηγενών» ετεροτήτων, δηλαδή όσων είχαν τις ρίζες τους στη γαλλική επικράτεια και εφαρμόστηκαν στη Γ’ Γαλλική Δημοκρατία (1870-1914). Το πρότυπο αυτό ήταν στον αντίποδα του αγγλοσαξονικής προέλευσης πολυπολιτισμικού πρίσματος που ευνοούσε τη συνύπαρξη των πολιτισμών στον δυτικό κόσμο κατά τις δεκαετίες του ’80 και του ’90. Την Αρβελέρ ενοχλούσε ότι το αφομοιωτικό πρότυπο είχε πλέον εξαντληθεί, κατ’ αυτήν λόγω της κλίμακας των μεταναστευτικών ροών.
Αλλά και η αντίληψή της για την Ευρώπη και την ενοποίησή της διαμορφωνόταν από μια έντονα γαλλική οπτική. Διέκρινε μια ευρωπαϊκή πνευματική ενότητα η οποία υπήρχε πριν από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και τη μετεξέλιξή της σε Ευρωπαϊκή Ενωση. Η δυσπιστία της έναντι των Αγγλοσαξόνων θύμιζε τον στρατηγό Ντε Γκωλ: Ομολογούσε ότι ήταν υπέρ του Brexit καθώς πίστευε ότι όλες οι δυσκολίες της ευρωπαϊκής ενοποίησης οφείλονταν σε «τρικλοποδιές» των Αγγλων.
Στα καθ’ ημάς, η αντίληψή της για την εθνική ταυτότητα δεν απέκλινε πολύ από το σχήμα της συνέχειας του ελληνικού έθνους του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου. Επεσήμαινε τη σημασία της γλώσσας ως παράγοντα συνέχειας και απέρριπτε το «όμαιμον», δηλαδή το κριτήριο της καταγωγής.
Ταυτόχρονα όμως συνέκλινε προς την αντίληψη του Νίκου Σβορώνου, ο οποίος τοποθετούσε χρονικά την αφετηρία της νεοελληνικής οντότητας στον 13ο αιώνα, προς το τέλος της Φραγκοκρατίας. Γενικότερα, η αίσθηση που αποκομίζει ο αναγνώστης των κειμένων της είναι ότι ο δημόσιος λόγος της συμβαδίζει με το σημείο ισορροπίας των αντιλήψεων που επικρατούν κατά το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα. Σε κάθε περίπτωση, η μελέτη του δημόσιου λόγου της Αρβελέρ θα ήταν μια ενδιαφέρουσα και χρήσιμη άσκηση διανοητικής ιστορίας και του ρόλου των διανοουμένων στην εποχή μας.
Ο κ. Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής Ερευνών, Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών.
