Αυτό είναι το τελευταίο ολοκληρωμένο μυθιστόρημα που εξέδωσε ο Κάρολος Ντίκενς. Δημοσιεύτηκε σε 19 συνέχειες, από το 1864 ως το 1865, και έχει όλα τα γνωρίσματα που διακρίνουν το σύνολο του πεζογραφικού του έργου: ασύγκριτη αφηγηματική δεινότητα, αλησμόνητους χαρακτήρες (μολονότι ορισμένοι από αυτούς μοιάζουν κάποτε με καρικατούρες) και αμεσότητα αξεπέραστη σε ό,τι αφορά τόσο τις περιγραφές όσο και τους διαλόγους.
Τα μεγάλα θέματα
Ο Κάρολος Ντίκενς, όπως όλοι οι ρεαλιστες του αιώνα του, χρησιμοποιούσε την πλοκή όχι μόνο για να κρατήσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη αλλά και για να παρουσιάσει το πρόσωπο της κοινωνίας και της εποχής του
Οι πολυπληθείς αναγνώστες του Ντίκενς στη χώρα μας δεν θα δυσκολευτούν να εντοπίσουν τα μεγάλα θέματα που ανέπτυξε και σε κάποια από τα πιο διάσημα μυθιστορήματά του που προηγήθηκαν:
Την αυτογνωσία που είναι αναγκαία ώστε να συνειδητοποιήσει κανείς πως για να ευτυχήσει χρειάζεται πιο πριν να είναι χρήσιμος, όπως μας παρουσιάζεται στο Δαβίδ Κόπερφιλντ.
Τη διαφθορά που μολύνει όσους πιστεύουν στην απόλυτη αξία του χρήματος, που την τοποθετούν πάνω από όλα, όπως συμβαίνει στις Μεγάλες προσδοκίες.
Το δικαστικό σύστημα που δημιουργεί πλήθος στεγανά τα οποία μεσολαβούν ανάμεσα στα άτομα και στις κοινωνικές ομάδες, όπως καταγγέλλεται στον αριστουργηματικό Ζοφερό οίκο.
Την ανελέητη σάτιρα, όπως αναπτύσσεται στα Εγγραφα Πίκγουικ, τη στενή σχέση ανάμεσα στην εκμετάλλευση, τη διαφθορά και το έγκλημα, όπως αναδεικνύεται στον Ολίβερ Τουίστ.
Αυτά και άλλα παρόμοια θα συναντήσει ο αναγνώστης στον Κοινό μας φίλο, με μια διαφορά εν τούτοις· εδώ η αφήγηση είναι πολύ πιο περίπλοκη, οι χαρακτήρες πάμπολλοι (πάνω από τριάντα), από τους οποίους οι είκοσι περίπου είναι κύριοι και η αφηγηματική δομή τέτοια που αν είχε σχεδιαστεί από άλλον συγγραφέα (ακόμη και μείζονα) πλην του Ντίκενς, ο αναγνώστης θα είχε πελαγώσει πριν καν φτάσει στο μέσον της ανάγνωσης.
Τι συμβαίνει; Ο αναγνώστης διαβάζοντας φτιάχνει ο ίδιος τη δομή του μυθιστορήματος παρασυρμένος από το αφηγηματικό τέμπο που με άσφαλτη δεξιοτεχνία ο Ντίκενς το αναδεικνύει σε μείζονα αξία ενός τόσο εκτενούς μυθιστορήματος· όπως άλλωστε συμβαίνει με άλλους μείζονες ρεαλιστές πεζογράφους του 19ου αιώνα, με τους οποίους ο συγγραφέας έχει πολλές ομοιότητες και άλλες τόσες διαφορές: τον Μπαλζάκ, τον Φλομπέρ, τον Ντοστογέφσκι, τον Τολστόι.
Στα προηγούμενα μυθιστορήματά του οι πρωταγωνιστές κινούνται στο Λονδίνο της βικτωριανής Αγγλίας και ο Ντίκενς ήξερε την πόλη στις πιο σκοτεινές και φωτεινές πτυχές της καλύτερα από οποιονδήποτε από τους συγχρόνους του. Για τον αναγνώστη της εποχής, αλλά και τον σύγχρονο (για τον δεύτερο ακόμη περισσότερο), το Λονδίνο είναι κι αυτό πρωταγωνιστής. Εδώ όμως δεν είναι μόνο – ή δεν είναι τόσο – η πόλη, όσο αυτό που την ορίζει: το ποτάμι που τη διασχίζει, ο Τάμεσης. Ενα ποτάμι γεμάτο απορρίμματα και πτώματα, ένας βιομηχανικός Αχέρων, ένας σύγχρονος βρώμικος Ιορδάνης που μέσα στο μυθιστόρημα αποκτά συμβολικό χαρακτήρα. Στα νερά του αρχίζει η αφήγηση.
Αριστοτεχνική πλοκή
Στον Τάμεση πλέει μια βάρκα με δύο επιβάτες: έναν άνδρα, τον Γκάφερ Χέξαμ, και την κόρη του Λίζι, που κωπηλατεί. Ο Γκάφερ πορίζεται τα προς το ζην πλέοντας στο ποτάμι, όπου «ψαρεύει» πτώματα και τους αδειάζει τις τσέπες πριν τα παραδώσει στις Αρχές. Εκεί λοιπόν βρίσκουν ένα πτώμα, στις τσέπες του οποίου υπάρχουν χαρτιά που πιστοποιούν ότι ο πνιγμένος είναι κάποιος Τζον Χάρμον που επέστρεφε στο Λονδίνο από το εξωτερικό όπου ζούσε (κατά πάσα πιθανότητα από τη Νότιο Αφρική) προκειμένου να εισπράξει την κληρονομιά του πατέρα του που έκανε περιουσία από τα σκουπίδια της πόλης. Ο νεκρός πατέρας ήταν ένας απαίσιος τσιγγούνης, μισάνθρωπος και ανθρωποδιώχτης και τους μόνους που εμπιστευόταν ήταν ένα ζεύγος πιστών υπαλλήλων του ονόματι Μπόφιν. Σε αυτούς περιέρχεται η διαχείριση της περιουσίας του σπαγκοραμμένου, εκείνοι όμως θέλουν να τη μοιραστούν και με άλλους.
Συμβαίνουν πολλά και εμπλέκονται πλήθος πρόσωπα που διαμορφώνουν την αριστοτεχνική πλοκή, την οποία δεν πρέπει να αποκαλύψω. Ας αναφέρω μόνο πως ο νεκρός που βρήκαν στον Τάμεση ο Γκάφερ Χέξαμ και η κόρη του Λίζι δεν ήταν ο Τζον Χάρμον, αλλά κάποιος άλλος που πήρε τη θέση του όταν και οι δύο ταξίδευαν με το πλοίο για το Λονδίνο. Ο Τζον Χάρμον θα εμφανιστεί αρκετά αργότερα και τα περιστατικά θα διαδέχονται το ένα το άλλο κατά ριπάς.
Ο Ντίκενς, όπως όλοι οι ρεαλιστές του αιώνα του, χρησιμοποιούσε την πλοκή όχι μόνο για να κρατήσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη αλλά και για να παρουσιάσει το πρόσωπο της κοινωνίας και της εποχής του μέσω των πράξεων, των παραλείψεων και της διαφθοράς, από την οποία δεν είναι απαλλαγμένες και οι κατώτερες τάξεις. Εκείνο που έχει σημασία να τονίσουμε είναι ο συμβολικός χαρακτήρας που έχει ο Τάμεσης στο μυθιστόρημα. Είναι ποτάμι των ζωντανών και των νεκρών αλλά επίσης και της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Πώς ήταν δυνατόν να έχει τόσο μεγάλη σημασία για τη βικτωριανή Αγγλία, που κυριαρχούσε σ’ ένα τεράστιο τμήμα της υφηλίου; Και πώς συνδέεται με τη διαφθορά και το χρήμα; Το ποτάμι είναι το νεκρό σύνορο στο οποίο συνωστίζονται οι ζωντανοί και οι νεκροί της κατώτερης τάξης για την οποία οι μεγαλοαστοί και οι μεσοαστοί δεν ενδιαφέρονται, ανεξάρτητα από τις ατομικές ποιότητες που χαρακτηρίζουν κάποιους από αυτούς.
Δεν λείπουν φυσικά και πλήθος αναφορές στο πώς ήταν διαρθρωμένο όχι μόνο το περιβάλλον του Λονδίνου αλλά και η βρετανική κοινωνία της εποχής. Ο Ντίκενς υπήρξε δημοκρατική συνείδηση που είναι εμφανέστατη κι εδώ, όπως και στα άλλα του έργα, αλλά δεν έγραψε ένα μυθιστόρημα ηθών, παρά το γεγονός ότι σχολιάζει σαρκαστικά τις διαπροσωπικές και τις κοινωνικές σχέσεις.
Απέναντι στην εποχή του
Εδώ, εντονότερα ίσως απ’ ό,τι στα άλλα του μυθιστορήματα, ο Ντίκενς θέτει απέναντί του την εποχή του, εντονότερα ακόμη κι από τον Ζοφερό οίκο που θαύμαζε ο Χάρολντ Μπλουμ. Τα ήθη υπαγορεύονται από τους νόμους, όμως η ανθρώπινη συνθήκη τα υπερβαίνει.
Αυτό που αποτελούσε καθεστώς στον καιρό του, όπως το ότι τα παιδιά (τα κορίτσια πρωτίστως) παντρεύονταν σύμφωνα με τις επιθυμίες των γονέων τους, εδώ καταστρατηγείται – και τούτο συμβαίνει με μία από τις ηρωίδες, την Μπέλα, μία από τις χαρακτηριστότερες μορφές του κλασικού αγγλικού μυθιστορήματος, η οποία δεν υπακούει στην επιθυμία της μητέρας της να παντρευτεί κάποιον ευκατάστατο και ακολουθεί την καρδιά της, με αποτέλεσμα στο τέλος η μητέρα της να το δεχθεί, αφού αυτό θα έκανε την κόρη της ευτυχισμένη. Πόσο ανεξάρτητη όμως ήταν η γυναίκα στη βικτωριανή Αγγλία, ακόμη και στην πρωτεύουσα; Η Μπέλα αργότερα θα καταλήξει από ανεξάρτητη γυναίκα να γίνει μια συνηθισμένη νοικοκυρά.
Οι συνθήκες αλλάζουν τα άτομα
Οι χαρακτήρες του Ντίκενς ασφαλώς και δεν είναι μονοσήμαντοι. Αλλά το ποιοι είναι και πώς παρουσιάζονται εξαρτάται από την ίδια την πορεία των γεγονότων. Οταν αλλάζουν οι συνθήκες, αλλάζουν – αν όχι ολοκληρωτικά, πάντως χαρακτηριστικά – και οι άνθρωποι. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους τα μυθιστορήματα του Ντίκενς υπερβαίνουν την εποχή τους και παρά το πλήθος των λεπτομερειών που παραθέτουν δεν είναι αυτό που λέμε χρονολογημένα, επιβεβαιώνοντας εκείνο που έλεγε έναν αιώνα αργότερα ο Φόκνερ: πως το παρελθόν δεν είναι ποτέ παρελθόν.
Στο μυθιστόρημα αυτό ο Ντίκενς έδωσε μάχη εναντίον του ρεαλισμού, όπως τον όριζε το προγενέστερο έργο του, χωρίς φυσικά να πάψει να είναι ρεαλιστής. Και προφανώς αντιμετώπισε τις περισσότερες δυσκολίες. Στο κείμενό του που προτάσσεται ως υστερόγραφο του βιβλίου υπερασπίζεται την κατά τμήματα δημοσίευσή του θεωρώντας ότι έτσι ο αναγνώστης σχηματίζει ολοκληρωμένη ιδέα για την πλοκή, τη συγκρότηση και τη συνοχή του. Βάζει τίτλους στο κάθε κεφάλαιο, όπως γινόταν κατά κόρον εκείνη την εποχή, και οι τίτλοι αυτοί ορίζουν όχι μόνο την πρόσληψη αλλά ως έναν βαθμό και τον βηματισμό της αφήγησης.
Είναι εντυπωσιακή η παρατήρησή του πως η πραγματικότητα υπερβαίνει πολύ συχνά τη μυθοπλασία. Ο πεζογράφος – και δη ο ρεαλιστής – είναι αγκυροβολημένος στον πραγματικό κόσμο. Η ηθική υπέρβαση όμως είναι ένα άλλο, πολύ κρίσιμο ζήτημα. Κι εκεί παρουσιάζεται αμείλικτος, αλλιώς το δράμα και το πάθος που ξετυλίγεται στην αφήγησή του θα φάνταζε αδικαίωτο.
Υπάρχει ο πραγματικός κόσμος αλλά υπάρχει και η κοινωνία των νόμων. Ανευ νόμων όμως δεν υπάρχει κοινωνία – αλλά ποιων νόμων; Αυτών που καταστρατηγούν τη σημασία της ανθρώπινης ζωής, της ελευθερίας και των αξιών που καθιστούν μια κοινωνία συνεκτική και ελπιδοφόρα; Στο ζήτημα αυτό είναι αμείλικτος. Θα παραθέσω κάποια από τα όσα λέει: «Από την εποχή των Στιούαρτ δεν υπήρξε στην Αγγλία άλλος νόμος (σ.σ.: αναφέρεται στον Νόμο περί Φτωχών) που εφαρμόστηκε συχνότερα με τόσο άτιμο τρόπο, άλλος νόμος που παραβιάστηκε τόσο κατάφωρα». Και παρακάτω: «Στην πλειονότητα των επαίσχυντων περιπτώσεων της ασθένειας και του θανάτου από ένδεια, που σοκάρουν το Κοινό και ντροπιάζουν τη χώρα, η παρανομία ισοδυναμεί απόλυτα με την απανθρωπιά».
Επιδράσεις στον Οργουελ και τoν Τ. Σ. Ελιοτ
O Ντίκενς επηρέασε αποφασιστικά τον Οργουελ στο βιβλίο του Οι άθλιοι του Παρισιού και του Λονδίνου (πρωτότυπος τίτλος Down and Out in Paris and London). Νομίζω ακόμη πως πολλές εικόνες στην Ερημη χώρα του Ελιοτ παραπέμπουν στον μεγάλο ρεαλιστή. Οι «νεκροζώντανοι» στο ποίημα του Ελιοτ θυμίζουν Ντίκενς, όπως – ακόμη περισσότερο – και τα διαλογικά μέρη. Ισως οι ενστάσεις που εμφανίστηκαν (μαζί με τους επαίνους, φυσικά) όταν εκδόθηκε ο Κοινός μας φίλος να αποδεικνύουν όχι μόνο πόσο μέσα στην αλλά και πόσο μπροστά από την εποχή του ήταν αυτός ο μεγάλος συγγραφέας. Το μυθιστόρημα κατέχει εξέχουσα θέση στη σειρά Orbis Literae των εκδόσεων Gutenberg. Είναι προσφορά στο αναγνωστικό κοινό και για έναν πρόσθετο λόγο. Το βιβλίο μεταφράστηκε υπέροχα από την Κλαίρη Παπαμιχαήλ, η οποία είναι μια από τις καλύτερες μεταφράστριες που διαθέτουμε. Φαντάζομαι τι κόπο κατέβαλε ώστε να μεταφέρει στη γλώσσα μας ένα τόσο σύνθετο και σπουδαίο έργο. Εξαιρετικές περιγραφές και ολοζώντανοι διάλογοι, ιδίως σε ό,τι αφορά τη γλώσσα των κατώτερων τάξεων.
