Ως ιστορική αυλαία της κλασικής εποχής ο Πελοποννησιακός Πόλεμος προσφέρει ένα εξαιρετικό οδόσημο. Τέλος της σύγκρουσης δύο «υπερδυνάμεων» του ελληνικού χώρου, αρχή μιας ηγεμονίας, ολοκλήρωση ενός σταδίου πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών μετασχηματισμών, δικαιολογεί τη χρήση του ως κατεξοχήν ιστορικής τομής. Ωστόσο, η τομή του 404 π.Χ. εγείρει και ερωτήματα αναφορικά με τη συνέχειά της: στον 4ο αιώνα ο Κορινθιακός Πόλεμος (395-386 π.Χ.), με ελαφρά διαφοροποιημένες συμμαχίες, αλλά και οι συρράξεις που ακολουθούν μέχρι τη μάχη της Χαιρώνειας και τη μακεδονική επικράτηση, αποτελούν φυσική απόρροια του πολέμου Αθηναίων και Σπαρτιατών.
Και η ίδια όμως η συνθηκολόγηση της Αθήνας κατά πόσο μπορεί να θεωρηθεί ως τερματικός σταθμός του Πελοποννησιακού Πολέμου; Τη διαδέχεται, άρρηκτα δεμένο μαζί της, το επεισόδιο των Τριάκοντα Τυράννων, ένας εμφύλιος που λήγει το 403 π.Χ. Αυτήν ακριβώς τη χρονολογία επιλέγουν δύο νεότεροι γάλλοι ιστορικοί, ο Βενσάν Αζουλέ του Πανεπιστημίου Παρί – Εστ Μαρν – λα – Βαλέ και ο Πολέν Ισμάρ του Πανεπιστημίου Αιξ – Μασσαλίας, ως εφαλτήριο διερεύνησης της αθηναϊκής κοινωνίας προτείνοντας μια ευρηματική θεώρησή της: το Αθήνα 403 (εκδ. Πόλις) αναλύει το άστυ σε μια μεταιχμιακή στιγμή με τους ρευστούς όρους του χορού αρχαίας τραγωδίας.
Οι πολλαπλές συλλογικότητες
Η πρόσληψη της πόλης ως χορού, ή συνόλου χορών, για την ακρίβεια, προτείνεται ως εναλλακτική προσέγγιση σε αυτές της Αθήνας ως αδιαίρετης κοινωνίας και της πρόσφατης δημοφιλούς θεωρίας των δικτύων. Μορφή συλλογικότητας η οποία χρησιμοποιούνταν εκτεταμένα ως έννοια στην αρχαιότητα, με τις δικές της εσωτερικές ιεραρχίες (κορυφαίος, πρώτος, δεύτερος χορευτής), δηλωτική ενότητας αλλά και διχασμού (αντιτιθέμενα ημιχόρια), πολυφωνική (άνδρες, γυναίκες, δούλοι, ξένοι), ενδεικτική ενός μικρόκοσμου ενσωμάτωσης της ομάδας και αποκλεισμού άλλων ομάδων, προκρίνεται από τους Αζουλέ και Ισμάρ ως «θεμελιώδης μεταφορά» ιδανική για τη μελέτη των αντιπάλων της εμφύλιας διαμάχης του 404-403 π.Χ.: «Είναι ουσιαστικά η απόπειρα ανασύστασης πολλαπλών συλλογικοτήτων χωρίς να λαμβάνονται ως αφετηρία προϋπάρχοντα οργανωμένα σύνολα και χωρίς να προϋποτίθεται η εκ των προτέρων ύπαρξη ενός μοναδικού όλου».
Οι χρήσεις της στην κλασική γραμματεία είναι όντως πολυποίκιλες. Ο Αριστοτέλης την επικαλείται στα Πολιτικά για να διερευνήσει το πολιτικό καθεστώς, να διακρίνει είδη πολιτικής αρετής, να σκιαγραφήσει τις περιορισμένες ανισότητες που συμβάλλουν στο κοινό συμφέρον στο εσωτερικό της πολιτικής κοινότητας, ο Πλάτωνας στον Θεαίτητο για να οριοθετήσει τον χορό των φιλοσόφων, ο Ξενοφώντας για να ομαδοποιήσει τα σκεύη ενός οίκου, η ψευδεπίγραφη αριστοτελική πραγματεία Περί κόσμου για να περιγράψει το σύμπαν, τον ουρανό και τα ουράνια σώματα.
Προκειμένου να γίνει κατανοητή η «χορικότητα» της πόλης οι συγγραφείς εκκινούν από πρόσωπα που μπορούν να ιδωθούν ως κορυφαίοι. Στόχος του ολιγαρχικού ηγέτη Κριτία, για παράδειγμα, αποτελεί η συγκρότηση μιας περίκλειστης κοινότητας βασισμένης σε αναγνωρισμένες μεν αξίες, όπως αυτή της φιλίας, υψωμένες όμως σε επίπεδα πέραν του νόμου. Αυτή η αντίθετη στη δημοκρατία λογική επενδύεται με ωμή προσφυγή στο κράτος του φόβου: η εξουσία των ολίγων επί των πολλών δεν στερεώνεται στην ευνομία αλλά στην επιβολή.
Καλλιεργημένος αναμφίβολα, διαποτισμένος όμως από την αίσθηση μιας μορφής ελευθερίας που προσομοίαζε μιμητικά στη σπαρτιατική, ριζοσπαστικοποιημένος από την εξορία και απρόθυμος να αποδεχθεί το σύνολο των Αθηναίων, ο Κριτίας έγινε εκ των υστέρων σύμβολο της τρομοκρατίας των Τριάκοντα Τυράννων.
Από την αντίθετη πλευρά, εκείνη των δημοκρατικών, ο χορός του Θρασύβουλου, επιτυχημένου στρατιωτικά, αποτυχημένου πολιτικά παρά τη ρητορική του δεινότητα, βασίστηκε σε «πολλές κοινότητες μαχητών […] ανασυνθέτοντας σταδιακά, σε ομόκεντρους κύκλους, το σύνολο της αθηναϊκής κοινότητας». Παρά την προσπάθειά του, ωστόσο, να συμπεριληφθούν στο σώμα των πολιτών οι μέτοικοι και οι δούλοι που συνέβαλαν στην αποκατάσταση του πολιτεύματος, η πρότασή του δεν έγινε δεκτή. Εκπρόσωπος της παράταξης που την απέρριψε ήταν ο Αρχίνος: πρωταγωνιστής της συμφιλίωσης από την πλευρά όσων είχαν αντιταχθεί εξαρχής στους Τριάκοντα, συσπείρωσε επίσης γύρω του και όσους από τους «εν άστει», τους ολιγαρχικούς ουσιαστικά, επιθυμούσαν την καταλλαγή.
Τους «κορυφαίους» διαδέχονται στη σκηνή δευτεραγωνιστές (Νικόμαχος, Λυσίας) ή απλά μέλη του χορού που εκφράζουν θεσμούς, επαγγελματικές ή κοινωνικές ομάδες (η σύζυγος και μητέρα Ηγησώ, ο μισθωτός Εύθηρος, ο πρώην δούλος Γήρυς), άτομα των οποίων η τεκμηρίωση στις πηγές είναι τέτοια ώστε να βοηθά στην ανασυγκρότηση του ευρύτερου περιβάλλοντος και των διασυνδέσεών τους με άλλα επίπεδα της αθηναϊκής κοινωνίας.
Οι ρευστές συνενώσεις
Η πόλη επομένως συσχετίζεται με το θέατρο, ένας χαρακτηριστικός θεσμός της αρχαίας Αθήνας επιστρατεύεται για να την περιγράψει. Το πλεονέκτημα της οπτικής των Αζουλέ και Ισμάρ είναι ότι οι δεσμοί που εντοπίζουν δεν αφορούν μόνο πάγιες συσσωματώσεις, επιτρέπουν επίσης την καταγραφή προσωρινών, εύκαμπτων συλλογικοτήτων που διαπερνούν τα θεωρούμενα στεγανά. Οι παρατάξεις των «εν άστει» και «εν Πειραιεί» διαμορφώνονται στη διάρκεια της στάσεως για να χαθούν στη συνέχεια, ο Εύθηρος ανήκει σε μια κοινότητα για την οποία ο επαγγελματικός επικαθορισμός βαραίνει περισσότερο από τη σταθερή διάκριση πολίτη – δούλου, η περίπτωση του Λυσία, ο οποίος συναναστρέφεται ανεμπόδιστα την αθηναϊκή ελίτ, υποδηλώνει ότι οι μέτοικοι δεν αποτελούσαν αποκλεισμένη ομάδα, οι διαφορές μεταξύ πολιτών, μετοίκων, δούλων αίρονται μεταξύ των συντρόφων του Θρασύβουλου που συγκεντρώνονται στη Φυλή για να πολεμήσουν κατά των Τριάκοντα.
Πέρα, λοιπόν, από τις κοινωνικές, ταξικές, ιδεολογικές συμμαχίες οι οποίες συγκροτούν πιο σταθερούς πυρήνες, στην πόλη δρουν και ενδιάμεσες, ευέλικτες, φευγαλέες συνενώσεις. Η εισαγωγή του στοιχείου αυτού της ενδεχομενικότητας προσθέτει ένα επιπλέον επίπεδο στην ως τώρα ανάγνωση της κλασικής Αθήνας.
Η ρευστότητα του νομικού καθεστώτος, των πολιτικών στρατεύσεων, των επαγγελματικών δραστηριοτήτων αναδεικνύει την πολυπλοκότητα του αθηναϊκού κοινοτικού βίου. Εντός αυτού του πλαισίου μπορεί κανείς να μετέχει ταυτόχρονα πλήθους συσσωματώσεων, αλλού ως κορυφαίος, αλλού ως μέλος: ενδεικτικά, για τον Λυσία καταμετρώνται ο χορός της οικογένειας και των φίλων, ο χορός των αποίκων στους Θουρίους, ο χορός των εξορίστων του εμφυλίου πολέμου, ο χορός των διαδίκων στα δικαστήρια. Οπως το θέτουν επιγραμματικά οι συγγραφείς, «οι θεσμικές κατηγορίες δεν είναι πλέον φραγμοί που καθορίζουν μια για πάντα τη θέση του κάθε ατόμου: αποκλίνουσες χρονικότητες αλληλεπικαλύπτονται διαρκώς και συνθέτουν το πολύρυθμο υφάδι της πόλης».
Διαχρονικά ερωτήματα
Εξαιρετικά πρωτότυπη ως σύλληψη, ιδιαίτερα γόνιμη ως αναλυτική έννοια, η «χορικότητα» των Αζουλέ και Ισμάρ χαρίζει στο βιβλίο σπάνια ευελιξία η οποία, με τη σειρά της, επιτρέπει τη βαθύτερη διερεύνηση προβλημάτων κοινών στην Αθήνα του 403 π.Χ. και την Ευρώπη του 21ου αιώνα: Κατά πόσο οι μηχανισμοί ενσωμάτωσης και αποκλεισμού υπερβαίνουν τη δημιουργία ετερόκλητων δικτύων συγκροτώντας μια πραγματική κοινωνία;
Πώς μια κοινωνία οδηγείται στον αλληλοσπαραγμό και την αποσύνθεση; Πώς συναρμόζονται στο εσωτερικό της ετερογενείς χώροι και χρονικότητες; Πώς μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν θα εκτραπεί σε ολοκληρωτισμό; Σε αντίθεση με σύγχρονες δημοφιλείς θεωρίες περί της εχθρότητας ή της ριζικής διχόνοιας ως ουσίας του πολιτικού, οι Βενσάν Αζουλέ και Πολέν Ισμάρ υποδεικνύουν τη θεμελίωσή του στον πλουραλισμό: «Μετά τον εμφύλιο πόλεμο δεν επικράτησε ούτε η κακοφωνία ούτε η μονοφωνία· στην πόλη αντηχούσαν, ενίοτε παράφωνα, πολλαπλές αρμονικές».
