Ο Γιούργκεν Χάμπερμας (1929-2026), ο τελευταίος σπουδαίος απόγονος της Σχολής της Φρανκφούρτης, υπήρξε από τους σημαντικότερους στοχαστές της Ευρώπης – ενδεχομένως και του δυτικού κόσμου. Φιλόσοφος και κοινωνιολόγος αλλά και δημόσιος διανοούμενος, μέχρι το τέλος της ζωής του εξακολουθούσε να παρεμβαίνει δραστικά στα δημόσια πράγματα με έργο εφάμιλλο των σημαντικότερων εκπροσώπων της παραπάνω σπουδαίας σχολής στην κοινωνιολογία και τη φιλοσοφία: του Αντόρνο, του Χορκχάιμερ, του Μαρκούζε, του Λόβενταλ.
Πολλά βιβλία και μεμονωμένα κείμενά του έχουν κυκλοφορήσει μεταφρασμένα και στα ελληνικά, με αντιπροσωπευτικότερο την Αλλαγή δομής της δημοσιότητας, που κυκλοφόρησε το 1962 στη Γερμανία και το 1997 στη χώρα μας μεταφρασμένο άψογα από τον αείμνηστο Λευτέρη Αναγνώστου. Το θέμα της δημοσιότητας, ή ειδικότερα της δημόσιας σφαίρας, ο Χάμπερμας το εξετάζει από πολλές πλευρές και σε άλλα κείμενά του, αλλά πριν από τρία χρόνια επανήλθε για να εξηγήσει τη «λειτουργία που επιτελεί η δημόσια σφαίρα στη διασφάλιση της δημοκρατικής κοινότητας». Πρόκειται για «μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας σε σχέση με τη διαβουλευτική πολιτική», όπως υποδεικνύει ο τίτλος του βιβλίου του που εξέδωσε πρόσφατα.
Αυτό που αποτελεί βασικό γνώρισμα του δημόσιου διανοούμενου είναι η ικανότητά του να διαβάζει την εποχή του. Κι αν διαθέτει τον φιλοσοφικό και κοινωνιολογικό οπλισμό του Χάμπερμας η συμβολή του στην υπεράσπιση και το βάθεμα τη δημοκρατίας είναι όχι μόνο σημαντική αλλά και ιδιαίτερα κρίσιμη. Για να παρακολουθήσει κανείς την αναλυτική επιχειρηματολογία και τις διαδρομές της σκέψης του Χάμπερμας στο νέο του αυτό βιβλίο είναι αναγκαίο να έχει πιο μπροστά διαβάσει την Αλλαγή δομής της δημοσιότητας ή αν τη διάβασε παλαιότερα να την ξαναδιαβάσει. Εκεί αναλύει αυτό που ονομάζει δημόσια σφαίρα, την οποία τοποθετεί ανάμεσα στην κοινωνία των πολιτών και το πολιτικό σύστημα.
Ο εκδημοκρατισμός των κοινωνιών
Τις απαρχές της γέννησής της θα πρέπει να τις αναζητήσουμε στην Αναγέννηση, στην κατάρρευση της φεουδαρχίας, στη ραγδαία ανάπτυξη του καπιταλισμού και την ανάγκη να υπάρχουν ακριβείς πληροφορίες για τις αναπτυσσόμενες αγορές. Κι αυτά παράλληλα με τον εκδημοκρατισμό των κοινωνιών και της καθημερινής ζωής καθώς και των ατομικών δικαιωμάτων.
Τα φεουδαρχικά καθεστώτα και οι μοναρχίες, που δεν έκαναν διάκριση ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία, μεταμορφώθηκαν σε αστικές δημοκρατίες και έτσι προέκυψε εκείνο που έκτοτε αποκαλείται κοινή γνώμη. Ετσι δημιουργήθηκε η δημόσια σφαίρα, που μετεξελίχθηκε σε μαζική κοινωνία και ό,τι αποκαλούμε κράτος πρόνοιας.
Αυτό είναι ένα πολύ γενικό περίγραμμα και φυσικά αφορά μόνο τις δυτικές κοινωνίες και ειδικότερα τις χώρες όπου αναπτύχθηκε ο νεότερος αστικός πολιτισμός. Κεντρικό ρόλο εδώ παίζει η πληροφορία, στο κέντρο της οποίας βρίσκονται η κοινή γνώμη, ο Τύπος και η ανάπτυξη της καταναλωτικής κοινωνίας.
Βρισκόμαστε στη δεκαετία του 1960 όμως, όπου τα πάντα άρχισαν ν’ αλλάζουν με μεγάλες ταχύτητες – για να φτάσουμε στις μέρες μας (αν και για τον Χάμπερμας οι μεγάλες αλλαγές αρχίζουν από τη δεκαετία του 1930). Σήμερα η μιντιακή κοινωνία έχει γίνει πολύ πιο συγκεχυμένη εξαιτίας του ραγδαίου πολλαπλασιασμού των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Οι συνέπειες είναι πολλές και κάποιες ιδιαίτερα ανησυχητικές. Μπορεί μεν να έχουμε έναν πλουραλισμό των απόψεων, αλλά και μια «αυξανόμενη ασυμφωνία των ποικίλων φωνών» με αποτέλεσμα, όπως λέει πολύ καίρια ο Χάμπερμας, οι μιντιακοί καταναλωτές «να χρησιμοποιούν τις ψηφιακές πλατφόρμες για να αποσύρονται σε θωρακισμένους θαλάμους αντήχησης ομοϊδεατών».
Οι πολίτες γίνονται καταναλωτές
Οι ψηφιακές πλατφόρμες είναι τα νέα μέσα που ασκούν τεράστια πίεση στα παλιά, όμως ταυτόχρονα οδηγούν και σε μια πολυδιάσπαση της δημόσιας σφαίρας. Αναπόφευκτα, «στα νέα μέσα ενημέρωσης εντείνονται οι τάσεις προς την ψυχαγωγία, τη συναισθηματική φόρτιση και την προσωποποίηση των ζητημάτων που διακυβεύονται στην πολιτική δημόσια σφαίρα». Αφού στο Διαδίκτυο όλα είναι δωρεάν, ο καθένας μπορεί να παριστάνει τον δημοσιογράφο. Τα κείμενά του δεν περνούν από το φίλτρο του αρχισυντάκτη και για τη δημοσίευσή τους παίρνει άδεια «από τη σημαία». Επιπλέον, όταν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υπάρχουν σε τέτοια αφθονία οι πολίτες γίνονται καταναλωτές και οι τάσεις απολιτικοποίησης αυξάνονται. Και το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μεταλλάσσουν τον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες τους αντιλαμβάνονται την πολιτική δημόσια σφαίρα.
Ζούμε, λοιπόν, την «πλατφορμοποίηση της δημόσιας ζωής», η οποία στρέφεται εναντίον των θεμελίων μιας διαλογικής δημόσιας σφαίρας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι για το φαινόμενο αυτό ασκείται σκληρή κριτική από τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα, με τη σύμπραξη βεβαίως του ποιοτικού Τύπου, η οικονομική βάση του οποίου, κατά τον Χάμπερμας, μπορεί να διασφαλιστεί μόνο με τη βοήθεια δημόσιας υποστήριξης. Μόνο έτσι θα αποφευχθεί εκείνο που τόσο καίρια χαρακτηρίζει ως «εμπορευματοποίηση της δημόσιας συνείδησης». Αυτός ο σπουδαίος στοχαστής δεν παραλείπει να αναφερθεί – με μεγάλη οξύτητα – σε συναφή θέματα, όπως στον παραδοσιακό δεξιό λαϊκισμό, και την εξίσου επικίνδυνη «ελευθεριακή αυτοαναφορικότητα των φρικαρισμένων συνωμοσιολόγων, οι οποίοι υπερασπίζονται τα υποκειμενικά τους δικαιώματα έναντι μιας κατά φαντασίαν καταπίεσης από ένα μόνο κατ’ επίφαση δημοκρατικό κράτος δικαίου». Γιατί το κράτος δικαίου είναι η ουσία της δημοκρατίας, παθιασμένος υπερασπιστής της οποίας, ακολουθώντας τη μεγάλη παράδοση της Σχολής της Φρανκφούρτης, υπήρξε ο Χάμπερμας.
Η μεταφράστρια Φανή Παραφόρου έκανε εξαιρετική δουλειά – κι από το πώς έχει μεταφέρει την ορολογία του κειμένου αποδεικνύει ότι γνωρίζει καλά το έργο του Χάμπερμας, ο οποίος μεταφέρει περιληπτικά και τον διάλογο που αναπτύχθηκε στα θέματα που θίγει. Ο μέσος έλληνας αναγνώστης φυσικά δεν γνωρίζει σχεδόν κανέναν από τους σύγχρονους στοχαστές στους οποίους παραπέμπει ο συγγραφέας αλλά αυτό δεν έχει και μεγάλη σημασία. Ας τονίσω όμως τις επεξηγήσεις και τις παρεμβάσεις της μεταφράστριας στις σημειώσεις. Είναι καίριες και εξαιρετικές.
Η διαβουλευτική δημοκρατία
Στην πολυδιάσπαση της δημόσιας σφαίρας ο Χάμπερμας αντιπαραθέτει αυτό που αποκαλεί «διαβουλευτική δημοκρατία». Είναι αναγκαία σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά – και πρωτίστως εντός του πλαισίου του πολιτικού συστήματος αλλά και ανάμεσα στους πολίτες ως άτομα ή οργανωμένες ομάδες. Δεν πρόκειται για συμβιβασμό, όπως επιπόλαια το χαρακτηρίζουν ορισμένοι, αλλά για μια αμερόληπτη και δημοκρατική διαμόρφωση βούλησης. Και είναι χαρακτηριστικό το σχετικό τμήμα του βιβλίου με τίτλο Διαβουλευτική δημοκρατία. Πρόκειται για συνέντευξη που έδωσε για το Oxford Handbook on Deliberative Democracy. Μόνο ωφέλεια θα έχουν αν τη μελετήσουν και οι δικοί μας πολιτικοί άνδρες.
*Το κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο έντυπο «Βήμα» τον Ιανουάριο του 2025 και αναδημοσιεύται με τις αναγκαίες τροποποιήσεις.
