Τι συμβαίνει όταν ερευνητές, επιστήμονες, ειδικοί της τεχνολογίας και άνθρωποι του πολιτισμού από όλη την Ευρώπη αποφασίζουν να ενώσουν τις δυνάμεις τους; Η απάντηση είναι το DARIAH, η ευρωπαϊκή ερευνητική υποδομή για τις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Η διευθύντρια του DARIAH-EU, Αγιάτις Μπενάρδου, μιλάει στην «ΟΠΑ News» για τον ρόλο των ψηφιακών εργαλείων και των ερευνητικών υποδομών στη νέα εποχή της γνώσης, τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που δημιουργεί η Τεχνητή Νοημοσύνη, καθώς και τη σημασία της ψηφιακής αυτονομίας για το μέλλον της Ευρώπης.
Σε μια περίοδο στην οποία η Ευρώπη συζητεί ολοένα και περισσότερο την ανάγκη για ψηφιακή και τεχνολογική αυτονομία, τι είναι οι ερευνητικές υποδομές και ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος τους;
Οι ερευνητικές υποδομές είναι, με απλά λόγια, οι “χώροι συνεργασίας” των ερευνητών: δίκτυα, εργαλεία, δεδομένα, τεχνολογίες και κοινότητες που επιτρέπουν στην έρευνα να γίνεται συλλογικά, συστηματικά και με διάρκεια στον χρόνο. Μπορεί να είναι ένα υπερυπολογιστικό κέντρο, ένα ψηφιακό αρχείο, μια πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης ή ακόμη και μια κοινότητα ειδικών που συνεργάζονται διακρατικά. Μπορεί, επίσης, να είναι ψηφιακές, ομόσπονδες και δημόσιες, όπως το DARIAH.
Στη σημερινή συζήτηση για την ψηφιακή αυτονομία της Ευρώπης, οι δημόσιες ερευνητικές υποδομές αποκτούν έναν λιγότερο εμφανή αλλά ιδιαίτερα στρατηγικό ρόλο. Δεν παράγουν μόνο γνώση, αλλά και δημιουργούν τις προϋποθέσεις ώστε η γνώση αυτή να παραμένει προσβάσιμη, αξιόπιστη και βιώσιμη. Με άλλα λόγια, συντελούν καθοριστικά ώστε η Ευρώπη να μην εξαρτάται αποκλειστικά από εμπορικές πλατφόρμες ή τεχνολογίες που αναπτύσσονται αλλού.
Η ελληνική περίπτωση παραμένει βέβαια κάπως παράδοξη: ενώ υπάρχει υψηλού επιπέδου ερευνητικό δυναμικό, η υποστήριξη των Ανθρωπιστικών Επιστημών χαρακτηρίζεται συχνά από έλλειψη συνέχειας, μακροπρόθεσμου προγραμματισμού και σταθερής χρηματοδότησης. Αντίθετα, σε χώρες όπως η Τσεχία ή η Σλοβενία, όπου τα διαθέσιμα μέσα δεν είναι απαραίτητα μεγαλύτερα, διακρίνεται συχνότερα θεσμική συνέπεια και σαφέστερη στρατηγική βούληση για τη διατήρηση και ανάπτυξη αντίστοιχων υποδομών.
Για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες ειδικά, αυτό σημαίνει κάτι ακόμη ουσιαστικότερο: ότι μπορούμε να (συν)διαμορφώνουμε ψηφιακά εργαλεία και υπηρεσίες που σέβονται τη γλωσσική και πολιτισμική πολυμορφία της Ευρώπης. Και αυτό δεν απλά είναι μία τεχνική λεπτομέρεια, είναι ζήτημα δημοκρατίας και πολιτισμού.
Ποιο έργο επιτελεί η υποδομή DARIAH και με ποιον τρόπο δραστηριοποιείται στις διάφορες χώρες και στην Ελλάδα;
Η υποδομή DARIAH (Digital Research Infrastructure for the Arts and Humanities) είναι η Ευρωπαϊκή Ερευνητική Υποδομή για τις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες, ή, όπως συνηθίζω να λέω, ένα μεγάλο δίκτυο ανθρώπων που αγαπούν εξίσου την έρευνα, τον πολιτισμό και την τεχνολογία και αποφάσισαν να συνεργαστούν αντί να δουλεύουν ο καθένας μόνος του. Σήμερα, το DARIAH μετρά 24 χώρες-μέλη και συνεργαζόμενους εταίρους από την Αίγυπτο, τη Φινλανδία, την Ουγγαρία, τη Λετονία, τη Λιθουανία, τη Νορβηγία, τη Ρουμανία, την Τουρκία, τη Μ. Βρετανία και τις ΗΠΑ.
Το DARIAH αναπτύσσει εργαλεία, καλές πρακτικές και υπηρεσίες για την έρευνα στις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες, αλλά εξίσου σημαντικό είναι ότι δημιουργεί κοινότητες πρακτικής: ανθρώπους από διαφορετικά πεδία που ανταλλάσσουν γνώσεις, δεδομένα και μεθόδους. Έτσι, μία ιστορικός στην Αθήνα μπορεί να συνεργάζεται με έναν γλωσσολόγο στο Βερολίνο ή έναν ειδικό τεχνητής νοημοσύνης στο Παρίσι.
Αντίστοιχα, η ΑΠΟΛΛΩΝΙΣ είναι η εθνική ερευνητική υποδομή που ενώνει την ελληνική ερευνητική υποδομή για γλωσσικούς πόρους και γλωσσικές τεχνολογίες CLARIN:EL και την ελληνική ερευνητική υποδομή για τις ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες και τις τέχνες DARIAH-GR/ΔΥΑΣ, με στόχο την υποστήριξη των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών, της γλωσσικής τεχνολογίας και της πολιτισμικής καινοτομίας στην Ελλάδα.
Στηρίζεται σε ένα ευρύ δίκτυο εταίρων από κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα, όπως η Ακαδημία Αθηνών, το Ερευνητικό Κέντρο “Αθηνά”, το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών “Δημόκριτος”, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας και άλλα ακαδημαϊκά και τεχνολογικά κέντρα. Μέσα από αυτή τη σύμπραξη, η ΑΠΟΛΛΩΝΙΣ λειτουργεί ως κοινός κόμβος για δεδομένα, εργαλεία και υπηρεσίες, ενισχύοντας τη συνεργασία και την πρόσβαση στην ψηφιακή έρευνα στις ανθρωπιστικές επιστήμες.
Στην Ελλάδα, μέσω του DARIAH-GR/ΔΥΑΣ, η υποδομή υποστηρίζει ερευνητές και φορείς πολιτισμού με ψηφιακές υπηρεσίες, εκπαιδευτικές δράσεις και διεθνείς συνεργασίες. Και αυτό είναι ίσως το πιο όμορφο στοιχείο της Υποδομής: ότι κάνει την έρευνα λιγότερο μοναχική και πολύ πιο ανοιχτή.
Με βάση την εμπειρία σας στο DARIAH-ΕU, με ποιους τρόπους μπορεί η τεχνολογία να συμβάλει στην ενίσχυση των ανθρωπιστικών σπουδών και στη διεύρυνση της απήχησής τους;
Από την εμπειρία μου στο DARIAH-ΕU, η τεχνολογία δεν αλλάζει τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες στον πυρήνα τους, αλλά τους επιτρέπει να “βλέπουν” περισσότερο, πιο μακριά και πιο συλλογικά. Μέσα από ψηφιακά αποθετήρια, εργαλεία ανάλυσης κειμένων, οπτικοποιήσεις και υποδομές διαμοιρασμού δεδομένων, οι ερευνητές μπορούν να επεξεργαστούν δεδομένα που παλιότερα παρέμεναν διάσπαρτα και ίσως σιωπηλά.
Η διαλειτουργικότητα και η ανοικτή πρόσβαση ενισχύουν τη συνεργασία πέρα από σύνορα και ειδικότητες. Επίσης, η τεχνολογία ανοίγει δρόμους προς το ευρύτερο κοινό: από διαδραστικές αφηγήσεις έως συμμετοχικές πλατφόρμες που δίνουν φωνή και στους “μη ειδικούς”. Έτσι, οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες αποκτούν όχι μόνο νέα εργαλεία, αλλά και μια πιο ζωντανή, εξωστρεφή παρουσία, χωρίς να χάνουν την “παραδοσιακή” εστίασή τους στη λεπτομέρεια και, βέβαια, στην ερμηνεία.
Και αυτό έχει έστω και έμμεση επίδραση στην κοινωνία: μέσα από ψηφιοποιημένα και επισκέψιμα μουσεία, προσβάσιμα αρχεία και πολιτιστικά κειμήλια που αποκτούν νέα ζωή στο Διαδίκτυο, ο πολιτισμός παύει να είναι “μακριά” και γίνεται καθημερινή εμπειρία, ανοιχτή σε όλους.
Πού βρίσκεται σήμερα η ελληνική κοινότητα των ψηφιακών ανθρωπιστικών επιστημών σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη;
Όταν ξεκίνησε το DARIAH-GR/ΔΥΑΣ, πριν από περίπου 15 χρόνια, η ελληνική κοινότητα των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών ήταν σαφώς πιο μικρή και αρκετά διάσπαρτη. Στην πορεία όμως, το τοπίο άλλαξε εντυπωσιακά. Δημιουργήθηκαν και ενισχύθηκαν μεταπτυχιακά προγράμματα που έδωσαν θεσμική “στέγη” στο πεδίο, όπως το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Πληροφορικής του ΟΠΑ στις Ψηφιακές Μεθόδους για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, το οποίο έφερε νέες γενιές ερευνητών στο προσκήνιο.
Παράλληλα, η εγχώρια κοινότητα μεγάλωσε μέσα από συνεργασίες και ευρωπαϊκή δικτύωση, μετατρέποντας την Ελλάδα από “νεοεισερχόμενο” σε ενεργό και συχνά καινοτόμο παίκτη. Σε ορισμένα πεδία των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών, μάλιστα, η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα πολύ μπροστά σε ευρωπαϊκό επίπεδο, κυρίως ως προς τη διασύνδεση και διαλειτουργικότητα πολιτισμικών δεδομένων.
Ποιο θεωρείτε το σημαντικότερο επίτευγμα της πρώτης σας θητείας στο «τιμόνι» της DARIAH-EU και ποια εκτιμάτε ότι θα είναι η μεγαλύτερη πρόκληση της νέας περιόδου;
Ξεκινώ με μία διευκρίνιση. Στο DARIAH υπάρχει μια βασική πεποίθηση που διατρέχει τα πάντα: κανένα επίτευγμα δεν είναι ατομικό. Όλα είναι πάντα αποτέλεσμα συλλογικής εργασίας και εμπιστοσύνης. Με αυτό κατά νου, κοιτώντας την πρώτη μου θητεία, θα ξεχώριζα αρχικά την εντυπωσιακή ενδυνάμωση των κοινοτήτων των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών. Είδαμε την ένταξη νέων χωρών-μελών στην Υποδομή, αλλά και τη δημιουργία νέων διακρατικών και διεπιστημονικών ομάδων εργασίας που έδωσαν νέα ζωντάνια και ενέργεια στο δίκτυό μας.
Εξίσου σημαντική ήταν η διεύρυνση της παρουσίας μας σε μεγάλα και ουσιαστικά ευρωπαϊκά έργα, όπως το ATRIUM, όπου το DARIAH δεν συμμετέχει απλώς, έχει ρόλο συντονισμού. Παράλληλα, επί της πρώτης μου θητείας το DARIAH τοποθετήθηκε στο επίκεντρο κρίσιμων στρατηγικών συζητήσεων για το μέλλον της έρευνας στην Ευρώπη, όπως με το European Collaborative Cloud for Cultural Heritage (ECCCH), το Common European Data Space for Cultural Heritage και το European Open Science Cloud (EOSC), συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού τοπίου για την έρευνα στις Ανθρωπιστικές Επιστήμες.
Η επόμενη περίοδος προβλέπεται δύσκολη όσο και συναρπαστική. Η εξέλιξη αυτών των πρωτοβουλιών και η ραγδαία επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης ανοίγουν νέες δυνατότητες αλλά και προκλήσεις. Όλα αυτά βρίσκονται στον πυρήνα της νέας Στρατηγικής 2027-2030 του DARIAH, της διαμόρφωσης της οποίας έχω την τιμή να ηγούμαι, με στόχο ένα ακόμη πιο ανοιχτό, συνεργατικό και βιώσιμο πλαίσιο για την υποστήριξη και ενίσχυση των κοινοτήτων μας.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο ένθετο ΟΠΑ News του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών που κυκλοφόρησε με «Το Βήμα της Κυριακής» την Κυριακή 28 Ιουνίου 2026.
