«Την Κρήτη, για να την καταλάβεις, πρέπει να τη γευτείς στα απλά και καθημερινά∙ να μπεις στα κουζινάκια της και να μαγειρέψεις με τους ντόπιους, να τσουγκρίσεις μια, δυο και περισσότερες φορές τη ρακή ακούγοντας τις ιστορίες τους, να έχεις χρόνο να περπατήσεις τη διαδρομή τους», γράφει η Δώρα Μάστορα στον πρόλογο του πασχαλιάτικου οδοιπορικού της στα χωριά της Κρήτης.
Η ιστορία, η παράδοση και οι γεύσεις της Κρήτης, γεύσεις συνυφασμένες με την κρητική γη και τα προϊόντα της, έχουν ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο. Κάθε χρόνο, επισκέπτες από κάθε γωνιά της γης έρχονται στο νησί για να δοκιμάσουν παραδοσιακά πιάτα που ξεπερνούν κάθε προσδοκία.
Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι το Διεθνές Ινστιτούτο Γαστρονομίας, Πολιτισμού, Τεχνών και Τουρισμού έχει ανακηρύξει την Κρήτη Γαστρονομική Περιφέρεια της Ευρώπης για το 2026.
H σεφ Georgina Hayden στο Λασίθι
Ακολουθώντας τους δρόμους των γεύσεων, η σεφ και συγγραφέας γαστρονομίας Georgina Hayden – με κυπριακές ρίζες και μακρινή ελληνική καταγωγή- επισκέφθηκε το Λασίθι «για τα εξαιρετικά προϊόντα του: το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο Σητείας, το κρεμώδες τυρί ξύγαλο, το αρωματικό ορεινό μέλι και τις αμέτρητες εξαιρετικές ταβέρνες».
Η Hayden ταξίδεψε, δοκίμασε και έγραψε στον The Guardian για την εμπειρία της στην Κρήτη, «με την έντονη αίσθηση ταυτότητας, τις φιλόξενες κοινότητές της και την εξαιρετική γαστρονομία της. Ένα νησί που είναι βαθιά ελληνικό, αλλά ταυτόχρονα απολύτως μοναδικό».
«Για το πρώτο μας βράδυ επιλέγουμε το «Καρνάγιο», στην όμορφη παραλιακή πόλη του Αγίου Νικολάου. Μας έχουν πει ότι είναι το ιδανικό μέρος για μια πρώτη γνωριμία με τις γεύσεις του Λασιθίου», γράφει.
Οι κλασικοί κρητικοί μεζέδες
Και συνεχίζει: «ξκινάμε με κλασικούς κρητικούς μεζέδες: ντάκο – κρίθινο παξιμάδι μουλιασμένο με τριμμένη ντομάτα, εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο και μυζήθρα – και μυζηθροπιτάκια, λεπτές χειροποίητες πίτες με γέμιση από φρέσκια μυζήθρα.
Τα πιάτα διαδέχονται το ένα το άλλο: φάβα με φρέσκο κρεμμυδάκι, τρυφερά άγρια χόρτα λουσμένα με άφθονο λεμόνι και, στο τέλος, αρνάκι σοτέ που κυριολεκτικά λιώνει στο στόμα, σερβιρισμένο με χειροποίητα τοπικά ζυμαρικά και ανθότυρο ελαφρώς καψαλισμένο. Εβδομάδες αργότερα, εξακολουθώ να σκέφτομαι εκείνο το αρνάκι».
Επόμενη στάση ο παραδοσιακός φούρνος «Εύβοτρυ» που πριν ακόμα φτάσει κανείς στην πόρτα, μοσχομυρίζει από μέτρα μακριά. «Μας έχουν συμβουλεύσει να φτάσουμε νωρίς, αν θέλουμε να προλάβουμε τα καλύτερα από τα αρτοποιήματα της ημέρας», γράφει η Hayden.
«Μόλις περνάμε την πόρτα, νιώθουμε σαν να ανακαλύπτουμε έναν μικρό γαστρονομικό θησαυρό. Κέικ, μπισκότα και τραχανάς – φτιαγμένος από σπασμένο σιτάρι που έχει υποστεί ζύμωση με γιαούρτι – παρασκευάζονται όλα από τον Στέφανο και τη σύζυγό του, τη Μαρία.
Τα λαχταριστικά καλιτσούνια
Όπως συμβαίνει σε πολλές ελληνικές οικογένειες, κάθε Σεπτέμβριο πατούν τα σταφύλια από το αμπέλι τους για να φτιάξουν πετιμέζι. Εκτός από τα μπουκάλια που διαθέτουν προς πώληση, το πετιμέζι αποτελεί τη βάση για πολλά από τα γλυκίσματά τους, με χαρακτηριστικότερο τα καλιτσούνια.
Αν και τα συναντά κανείς σε ολόκληρο το Λασίθι, εδώ έχουν τη δική τους ξεχωριστή ταυτότητα: ο Στέφανος δεν χρησιμοποιεί καθόλου επεξεργασμένη ζάχαρη, αφήνοντας το πετιμέζι να προσφέρει όλη τη φυσική γλυκύτητα. Φεύγουμε με ένα κουτί καλιτσούνια και λίγα μπισκότα, μετανιώνοντας που ταξιδεύουμε μόνο με χειραποσκευές».
Ανατολικά προς τον Μόχλο, ένα ήσυχο ψαροχώρι γεμάτο μινωική ιστορία, στην απέναντι πλευρά του κόλπου του Μιραμπέλλου, σειρά έχει το μεσημεριανό γεύμα στην ταβέρνα «Τα Κοχύλια».
«Κρατάμε τα πράγματα απλά: ψητό καλαμάρι, χωριάτικη σαλάτα και ψωμί με τοπικό ελαιόλαδο. Το καλαμάρι είναι τρυφερό, ελαφρώς καψαλισμένο, απολύτως ιδανικό.
Όπως πάντα, το γεύμα κλείνει με φρούτο και κάτι γλυκό – εδώ, χαλβά πασπαλισμένο με κανέλα – και έναν δυνατό ελληνικό καφέ, που για λίγο μας επαναφέρει πριν συνεχίσουμε προς το εσωτερικό του νησιού».
Ύστερα από μια διαδρομή δέκα λεπτών προς τα υψώματα πάνω από τον Μόχλο, φτάνουν στο «Nektaria’s Kitchen», μια υπαίθρια σχολή μαγειρικής όπου κάθε λεπτομέρεια δείχνει μελετημένη.
«Μας προσφέρουν σπιτικά κεράσματα: καλιτσούνια αρωματισμένα με άνθη πορτοκαλιάς και γλυκίσματα – μελομακάρονα με μπαχαρικά και πατούδα με αμύγδαλο και μέλι, παραδοσιακά εδέσματα που φτιάχνονται σε γιορτές.
Από τον ξυλόφουρνο βγαίνει ένα αργοψημένο κομμάτι χοιρινού, σαν πρόσκληση να μείνουμε και να γευματίσουμε μαζί τους αργότερα».
Χωρίς σκιουφιχτά δεν γίνεται
Στην Κριτσά, μια μικρή κωμόπολη της ανατολικής Κρήτης χτισμένη σε υψόμετρο 350μ κάτω από το λόφο Κάστελλο, η Georgina Hayden αναζητά τον γυναικείο συνεταιρισμό, όπου ετοιμάζονται μπισκότα και γλυκά για τα κοντινά εστιατόρια.
«Φορτωνόμαστε με κουτιά από σιροπιαστά γλυκίσματα και μια σακούλα από σκιουφιχτά, ένα είδος χειροποίητων κρητικών ζυμαρικών σε ρολό, έτοιμοι να ξαναφτιάξουμε στο σπίτι το πιάτο με το αρνί από το Καρνάγιο».
«Ο προτελευταίος μας σταθμός είναι μια γευσιγνωσία ελαιολάδου στο οικογενειακό κτήμα Mourello, όπου οι επισκέπτες μπορούν να κλείσουν μια σειρά από εμπειρίες γύρω από το ελαιόλαδο.
Δοκιμάζουμε και συγκρίνουμε διαφορετικές ποιότητες και ποικιλίες. Το λάδι Vedema του Mourello είναι εξαιρετικό – πιπεράτο, έντονο και βελούδινο. Φεύγουμε με αρκετά μπουκάλια στα χέρια».
Το τελευταίο βράδυ στην Κρήτη κλείνει με γεύμα στο «Ξαθέρι» στο χωριό Κρούστας, χτισμένο σε υψόμετρο 540 μέτρων. «Ο σεφ Κωνσταντίνος έχει χτίσει το μενού γύρω από συνταγές των γονιών και της γιαγιάς του.
Ξεκινάμε με μία από τις συνταγές της, ντολμαδάκια, μικρά και λεπτεπίλεπτα γεμιστά αμπελόφυλλα. Ακολουθεί κατσικάκι στιφάδο, πλούσιο και αργομαγειρεμένο, ανακατεμένο με σπαγγετόνι και πασπαλισμένο με παλαιωμένη γραβιέρα. Και στο τέλος γαμοπίλαφο.
Παρά τις αντιρρήσεις μας, το επιδόρπιο εμφανίζεται: μια γενναιόδωρη μερίδα γαλακτομπούρεκο, με βελούδινη κρέμα βανίλιας τυλιγμένη σε τραγανό, σιροπιαστό φύλλο, που καταφέρνει να παραμένει ανάλαφρο χωρίς να γίνεται λιγωτικό. Ακολουθεί γλυκό κρασί και φυσικά ρακή».
Φεύγει από το νησί χορτάτη και με μια αίσθηση εσωτερικής γαλήνης, ενώ ήδη σκέφτεται πότε θα επιστρέψει «σε αυτή την ήρεμη γωνιά της Κρήτης».
