Η Μουριά των Εξαρχείων, το καφενείο που έχει νόημα να συνεχίσει να υπάρχει

Έχω εκφράσει πολλές φορές την αγάπη μου για τα αυθεντικά καφενεία και την αντίθεσή μου στην τάση να αποκαλούμε «καφενείο» κάθε μαγαζί που προσφέρει μικρά πιάτα. Για αυτά τα καταστήματα υπάρχει, άλλωστε, ο όρος «μεζεδοπωλείο», ένας όρος ακριβής και άρρηκτα συνδεδεμένος με την ελληνική κοινωνία. Θα ήθελα, λοιπόν, να συνεχίσουμε να αποκαλούμε καφενεία τα μαγαζιά που τιμούν πραγματικά το όνομά τους και να προσπαθήσουμε με κάθε τρόπο να τα διασώσουμε, γιατί αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του πολιτισμού μας. Στα τραπεζάκια τους έχει καταγραφεί η ιστορία μας. Έχουν ακούσει καημούς, έχουν φιλοξενήσει συζητήσεις που σημάδεψαν εποχές και έχουν πάρει μέρος, με τον δικό τους τρόπο, στις μικρές και μεγάλες επαναστάσεις μας. Εκφράζουν την κουλτούρα μας με μοναδικό τρόπο και παραμένουν η καρδιά κάθε γειτονιάς και κάθε χωριού.

Ανέκαθεν ήμουν θαμώνας των καφενείων. Στον Χολαργό, όπου μεγάλωσα, υπήρχαν δύο καφενεία στα οποία συχνάζαμε ήδη από τα χρόνια του λυκείου, ίσως και του γυμνασίου. Σε πολλούς φαινόταν παράξενο να βλέπουν παιδιά της ηλικίας μας να κάθονται στα τραπέζια τους, αλλά εμείς, παιδιά των 90s, είχαμε τέτοιες προτιμήσεις. Θέλαμε να διαφέρουμε. Αργότερα, άρχισα να αναζητώ καφενεία στα νησιά που επισκεπτόμουν, αλλά και στα ορεινά χωριά των χειμερινών μου αποδράσεων. Ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου είχε πάντοτε το καφενείο του χωριού μου, εκεί όπου ο νονός μου μού έμαθε τάβλι και όπου ένιωθα ξαφνικά πιο μεγάλη, πιο έμπειρη, λες και είχα ήδη διανύσει μεγάλες διαδρομές στη ζωή. Και έπειτα, χρόνια αργότερα, όταν μετακόμισα στα Εξάρχεια, βρήκα τη Μουριά. Και ο έρωτας συνεχίστηκε.

Η Μουριά, η μεγαλύτερη από όλους μας

Η Μουριά είναι, κατά πάσα πιθανότητα, το παλαιότερο καφενείο της Αθήνας που εξακολουθεί να λειτουργεί στο ίδιο σημείο, έχοντας ξεπεράσει κατά πολύ τον έναν αιώνα ζωής. Ιδρύθηκε το 1915, τότε που μια μουριά στεκόταν ακόμη μπροστά στην είσοδό της και χάρισε το όνομά της στο καφενείο.

Τα Εξάρχεια είχαν ήδη αρχίσει να γράφουν τη δική τους μικρή αλλά σημαντική ιστορία. Άλλωστε, ήταν η συνοικία που φιλοξένησε το πρώτο «πολυκατάστημα» της πρωτεύουσας, εκείνο που ίδρυσε ο Βασίλης Έξαρχος από την Ήπειρο. Από αυτόν προήλθε και το όνομα της γειτονιάς, μιας περιοχής που ανέκαθεν κατοικούνταν από ανήσυχους, ασυμβίβαστους και τολμηρούς ανθρώπους, με έντονο κοινωνικό αίσθημα και διαρκή αναζήτηση της αλήθειας.

Δεν είναι τυχαίο ότι ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα τα Εξάρχεια συνδέθηκαν με πολιτικές ζυμώσεις, κοινωνικούς αγώνες και ριζοσπαστικές ιδέες. Εκεί εκδόθηκε η εφημερίδα Ανατροπή του Χαρίλαου Παπαντωνίου, εκεί καταγράφηκαν διαδηλώσεις και διεκδικήσεις, εκεί αναπτύχθηκαν κινήματα και συλλογικότητες που άφησαν το αποτύπωμά τους στην ιστορία της πόλης. Οι κάτοικοι της περιοχής υπερασπίζονταν πάντα τη γειτονιά τους, στάθηκαν αλληλέγγυοι ο ένας στον άλλο και αντιστάθηκαν στην αδικία. Στα Εξάρχεια ιδρύθηκε το ΕΑΜ, εκεί δόθηκαν σημαντικοί αγώνες κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, εκεί συναντιούνταν διαχρονικά πνευματικοί άνθρωποι, καλλιτέχνες και στοχαστές, άνθρωποι που υπερασπίζονταν με τον λόγο και τη στάση ζωής τους την ελευθερία και έδιναν φωνή στις αγωνίες της κοινωνίας.

Η συναρπαστική ιστορία της περιοχής, όπως καταγράφεται και στο βιβλίο του Γιάννη Φούντα «Εξαρχείων Αλφαβητάριο 1840-1975: Ένας μη χρηστικός οδηγός της καταποντισμένης μυθικής πολιτείας και των όμορων συνοικισμών», εξελίχθηκε παράλληλα με την ιστορία της Μουριάς. Του μικρού αυτού καφενείου που ξεκίνησε ως παράγκα, συνέχισε ως διώροφο κτίσμα και από το 1962 στεγάζεται στο ισόγειο της πολυκατοικίας που χτίστηκε στη γωνία Χαριλάου Τρικούπη και Καλλιδρομίου.

Και ναι, χρειάζεται να γνωρίζουμε την ιστορία κάθε γειτονιάς για να κατανοούμε τη σημασία των ιστορικών της κτιρίων. Χρειάζεται να κάνουμε αυτό το ταξίδι στον χρόνο, ώστε να δούμε τη Μουριά όχι απλώς ως ένα παλιό καφενείο, αλλά ως έναν τόπο μνήμης. Έναν τόπο όπου συναντιούνταν άνθρωποι που άλλοτε, με χαμηλή και συνωμοτική φωνή, κατέστρωναν σχέδια αντίστασης και αλλαγής, και άλλοτε, με λόγο δημόσιο και θαρραλέο, υπερασπίζονταν τα δικαιώματα των ανθρώπων, διεκδικώντας ελευθερία, ισότητα και δικαιοσύνη.

Το καφενείο που αγκαλιάζει όλους

Η Μουριά, όμως, δεν υπήρξε μόνο ένα πνευματικό στέκι. Ήταν πάντοτε μια ανάσα, μια παρηγοριά, ένας τόπος όπου μπορούσαμε να υπάρχουμε ελεύθερα, να πούμε δυο κουβέντες, να μοιραστούμε στιγμές, σκέψεις και σιωπές. Αυτή είναι, άλλωστε, η μεγάλη δύναμη των καφενείων. Φέρνουν τους ανθρώπους πιο κοντά, τους δίνουν την ευκαιρία να γνωριστούν ουσιαστικά και, σιγά-σιγά, τους μετατρέπουν σε μια μικρή κοινότητα. Οι θαμώνες τους είναι οικογένειες χωρίς δεσμούς αίματος. Και με έναν παράξενο τρόπο, ακόμη και όταν διαφωνούν ή συγκρούονται, αγαπιούνται και στηρίζουν ο ένας τον άλλο, όπως ακριβώς συμβαίνει στις πραγματικές οικογένειες.

Στη Μουριά έχω καταφύγει τρέχοντας μέσα σε καταιγίδες, αγκαλιά με το Jack Russell μου, για να γλιτώσουμε τη βροχή, και έχω πιει τον πιο κινηματογραφικό καφέ της ζωής μου συζητώντας επί ώρες με αγνώστους που είχαν την ίδια ακριβώς ιδέα εκείνο το απόγευμα. Στη Μουριά έχουμε τρυπώσει παραπατώντας ένα Σάββατο πρωί, ύστερα από ολονύκτιο ξενύχτι, για την μπύρα του σβησίματος και τον μεζέ του ισιώματος. Εκεί έχω ζήσει μεγάλες στιγμές με έρωτες, έχω κλάψει από απελπισία, έχω γελάσει μέχρι δακρύων και έχω ορκιστεί πως θα είμαι πάντα Εξαρχιώτισσα, αδιάφορο αν έχω γεννηθεί αλλού και αν τώρα κατοικώ κάπου αλλού. Στα τραπέζια της έχω δει να συνυπάρχουν πολιτικοί, δικηγόροι, γιατροί, μουσικοί, φωτογράφοι που κατέγραψαν με τον φακό τους μεγάλους κοινωνικούς αγώνες, ζωγράφοι, ηθοποιοί, αλλά και μοναχικοί άνθρωποι που γνώριζαν πως σε αυτό το μέρος θα βρεθεί πάντα κάποιος να τους απλώσει το χέρι όταν το χρειαστούν.

Θυμάμαι παλαιότερα τα τραπέζια της να γεμίζουν κυρίως από ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, συνταξιούχους ή εργαζόμενους που είχαν ζυμωθεί για χρόνια με τη δουλειά και τη ζωή. Πάντα, βέβαια, υπήρχαν και οι φοιτητές που την αγαπούσαν. Με τον καιρό, όμως, είδα τη Μουριά να αγκαλιάζεται με τον ίδιο τρόπο από τις νεότερες γενιές, από τα δικά μας παιδιά, αλλά και από νέους που έρχονταν από άλλες χώρες. Ανθρώπους με καθαρό ένστικτο, που μπορούσαν να αναγνωρίσουν πως υπάρχουν τόποι με ιδιαίτερο βάρος, τόποι που κουβαλούν μνήμη, ενέργεια και λόγο ύπαρξης.

Γιατί η Μουριά δεν είναι απλώς ένα καφενείο. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα συγκεντρώνει ιστορίες, φιλίες, έρωτες, καημούς, γέλια και αγώνες. Είναι ένα μικρό κομμάτι της ψυχής των Εξαρχείων. Και όσοι πέρασαν έστω και μία φορά από τα τραπέζια της, άφησαν εκεί κάτι δικό τους και πήραν μαζί τους κάτι από εκείνη.

Η Μουριά που πρέπει να μείνει μαζί μας

Χθες επισκεφθήκαμε τη Μουριά για μία ακόμη φορά. Θέλω να παρουσιάζω τα αυθεντικά καφενεία όποτε μου δίνεται η ευκαιρία. Ήθελα, μάλιστα, αυτό το κείμενο να δημοσιευτεί Παρασκευή, πριν από το Σάββατο, τη μεγάλη μέρα της Μουριάς. Τότε που η λαϊκή της Καλλιδρομίου πλημμυρίζει τη γειτονιά και ο κόσμος στριμώχνεται στα τραπεζάκια της σαν να ανταποκρίνεται σε ένα ραντεβού που ποτέ δεν ορίστηκε, αλλά πάντοτε ισχύει.

Χαιρέτησα τον Χρήστο Βάνα, τον έβδομο κατά σειρά ιδιοκτήτη της Μουριάς, που από το 1982 βρίσκεται ακούραστα στο πόστο του. Υπήρξε και ο ίδιος θαμώνας του καφενείου και, όταν ο προηγούμενος ιδιοκτήτης συνταξιοδοτήθηκε, οι φίλοι του τον έπεισαν να το αναλάβει. Έγινε γρήγορα η ψυχή του χώρου. Άλλωστε, κανείς δεν μπορεί να υπηρετήσει ένα καφενείο αν δεν το αφήσει πρώτα να γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του.

Μαζί με τη σύζυγό του, την Έφη, ανοίγουν κάθε μέρα από τα χαράματα την πόρτα της Μουριάς για να μαζευτούν οι φίλοι, να ξεκουραστούν οι περαστικοί και να βρει ο καθένας μια θέση στο γνώριμο αυτό καταφύγιο. Στα χρόνια που πέρασαν γεννήθηκαν οι κόρες τους, η Σπυριδούλα και η Αρετή, ήρθε ένα εγγόνι στην οικογένεια, τα Εξάρχεια άλλαξαν πρόσωπο πολλές φορές και η ζωή έφερε χαρές και δυσκολίες. Σήμερα, στο πλευρό του βρίσκεται η Αρετή, η οποία, έχοντας πλέον και η ίδια παιδί, επιθυμεί να συνεχίσει τη λειτουργία του καφενείου, αντιλαμβανόμενη τη σημασία του τόσο για τη γειτονιά όσο και για την πολιτιστική μας κληρονομιά.

Καθίσαμε σε ένα από τα τραπέζια, ενώ ο φωτογράφος μας κατέγραφε εικόνες που αφηγούνται την ιστορία του χώρου. Η συζήτηση δεν άργησε να πάρει απρόσμενη τροπή. Τότε έμαθα ότι ο ιδιοκτήτης του ακινήτου έχει ζητήσει από τον Χρήστο να αποχωρήσει, προκειμένου να αλλάξει η χρήση του χώρου.

Ομολογώ ότι σοκαρίστηκα. Πίστευα πως το κράτος θα είχε ήδη βρει έναν τρόπο να προστατεύσει ένα καφενείο με τόσο μεγάλη ιστορία. Ο Χρήστος μού εξήγησε ότι έχει ξεκινήσει τις απαραίτητες ενέργειες για τη διάσωσή του. Έχει ήδη καταθέσει αίτημα στην Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων, ενώ η Ανοιχτή Πόλη ζήτησε να συζητηθεί στο Δημοτικό Συμβούλιο Αθηναίων η αναγνώριση της Μουριάς ως νεότερου μνημείου σύγχρονης πολιτιστικής κληρονομιάς. Το αίτημα στηρίζουν η Ένωση Επαγγελματιών Εστίασης Αθήνας, φορείς της πόλης και πλήθος κατοίκων των Εξαρχείων. Το Υπουργείο Πολιτισμού οφείλει να κινηθεί έγκαιρα και να κάνει ό,τι περνά από το χέρι του ώστε η Μουριά να παραμείνει στη θέση της. Όχι μόνο για να συνεχίσουμε να πίνουμε εκεί τον καφέ ή το ουζάκι μας, αλλά για να συνεχίσουμε να συναντιόμαστε, να θυμόμαστε, να μεταδίδουμε ιστορίες και να δημιουργούμε καινούργιες αναμνήσεις. Στο τέλος της ημέρας, πρόκειται για ένα από τα παλαιότερα –αν όχι το παλαιότερο– καφενεία της Αθήνας με αδιάκοπη λειτουργία. Και κάποια πράγματα είναι πολύ πιο σημαντικά από την εμπορική τους αξία.

Το Σάββατο της Μουριάς

Ντομάτα, ελιές, αγγουράκι, γραβιέρα, βραστό αβγό, κεφτεδάκια, σαλάμι αέρος, λουκάνικο. Οι μεζέδες της Μουριάς είναι ακριβώς εκείνοι που περιμένει κανείς από ένα αληθινό καφενείο. Δίπλα τους το τσίπουρο, το ούζο, το κρασί και η μπύρα. Καφές, αναψυκτικά και τίποτα περιττό. Αυτή είναι η ουσία και αυτό ακριβώς αναζητούν όσοι περνούν το κατώφλι του.

Τα Σάββατα ο Χρήστος ανοίγει από πολύ νωρίς, πριν ακόμη στηθούν οι πάγκοι της λαϊκής. Θέλει να είναι εκεί για τους ανθρώπους της αγοράς, για τους γείτονες, για τους παλιούς και τους καινούργιους φίλους. Τα τραπέζια γεμίζουν ξανά και ξανά από όσους κάνουν τα ψώνια τους αλλά και από εκείνους που έρχονται απλώς για να πάρουν μια γεύση από τη μοναδική ατμόσφαιρα της ημέρας. Η ψηλοτάβανη σάλα με τις πολύχρωμες καρέκλες, τα έργα τέχνης, τις φωτογραφίες και τα αποκόμματα εφημερίδων γεμίζει γέλια, πειράγματα, φωνές και πολιτικές συζητήσεις, δημιουργώντας εκείνη τη γλυκιά αναστάτωση που σε κάνει να νιώθεις κομμάτι μιας γειτονιάς που αγαπά τον πολιτισμό και σέβεται την ιστορία της.

Συχνά θα συναντήσει κανείς εκεί τον ζωγράφο Νίκο Κασκούρα, που έχει συνδεθεί όσο λίγοι με την εικόνα του χώρου, μαζί με πολλούς ακόμη παλιούς φίλους της Μουριάς και της οικογένειας που τη διατηρεί ζωντανή.

Σε αυτό το καφενείο έχουν πραγματοποιηθεί θεατρικές παραστάσεις, παρουσιάσεις βιβλίων, πολιτικές εκδηλώσεις και γαμήλια γλέντια. Ελπίζουμε, ευχόμαστε και θα κάνουμε ό,τι μπορούμε για να συνεχίσει να βρίσκεται εκεί, στη γωνία της Χαριλάου Τρικούπη με την Καλλιδρομίου, περιμένοντας να υποδεχτεί τις επόμενες ιστορίες μας. Γιατί η Μουριά δεν είναι απλώς ένα καφενείο. Είναι ένα κομμάτι της μνήμης της Αθήνας. Και η μνήμη, όταν χάνεται, δεν αντικαθίσταται ποτέ.