To Starlink, σύστημα δορυφόρων για την παροχή δορυφορικού διαδικτύου και κλάδος της αεροδιαστημικής εταιρείας Space-X, ιδρυμένης από τον Ίλον Μασκ, έχει διαδραματίσει κομβικό ρόλο στον πόλεμο Ρωσίας- Ουκρανίας, αρχής γενομένης ήδη από τον Φεβρουάριο 2022, όταν ενεργοποιήθηκαν οι δορυφορικές διαδικτυακές υπηρεσίες στην Ουκρανία, με σκοπό να αντικαταστήσουν εγχώρια δίκτυα που καταστράφηκαν ή υποβαθμίστηκαν κατά τη ρωσική επίθεση. Από τον Ιούνιο 2023 τα έξοδα του Starlink για την Ουκρανία καλύπτονται από το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ μέσω σχετικού συμβολαίου με τη Space-X.
Χρήση του Starlink και από τους Ρώσους
Το Starlink έχει εν πολλοίς υποκαταστήσει τις κρυπτογραφημένες πολεμικές επικοινωνίες. Έχει πάντως αρνηθεί να επεκτείνει τη διαθεσιμότητά του σε ορισμένες κατεχόμενες από τους Ρώσους περιοχές, όπως η Κριμαία, γεγονός που έχει γίνει αντικείμενο κριτικής από τους Ουκρανούς ως παρεμπόδιση ουκρανικής ανακατάληψης των εν λόγω περιοχών. Η Ρωσία από την πλευρά της προσπάθησε αρχικά να προκαλέσει παρεμβολές στις υπηρεσίες του Starlink στην Ουκρανία, ενώ αργότερα άρχισε να αποκτά τερματικά Starlink μέσω τρίτων χωρών με σκοπό μια μη επιτετραμμένη χρήση του δορυφορικού συστήματος.
Η στάση της Ρωσίας υπήρξε, λοιπόν, διττή. Αφενός θεωρεί ότι οι εμπορικοί δορυφόροι που βοηθούν την Ουκρανία είναι θεμιτοί στόχοι και καταφεύγει σε ηλεκτρονικές παρεμβολές (jamming) στο διαδίκτυο και ιδίως στο Starlink στην ουκρανική επικράτεια. Αφετέρου, και η Ρωσία χρησιμοποιεί τερματικά Starlink, που έχει αποκτήσει, προκειμένου να αυξήσει την εμβέλεια των επιθέσεων των drones, να τις κάνει πιο ακριβείς και πιο δύσκολο να υποστούν ηλεκτρονικές παρεμβολές (jamming) από τους Ουκρανούς. Με τη χρήση τους υπάρχει δυνατότητα για πλήρη χαρτογράφηση του πεδίου σε πραγματικό χρόνο με πληροφορίες για τις θέσεις των στρατιωτών και για τη φυσιολογία του πεδίου μάχης. Η χρήση Starlink χρονολογείται από το 2025 και προσφέρει δυνατότητες παράκαμψης της ουκρανικής αντι-drone τεχνολογίας.
Ουκρανοί χάκερς υπέκλεψαν κρίσιμες πληροφορίες
Η απάντηση της Ουκρανίας στη χρήση τερματικών Starlink από τη Ρωσία ήταν να ζητηθεί από την εταιρεία Space-X του Ίλον Μασκ να εισαχθεί απαίτηση εγγραφής για τη χρήση του Starlink στο ουκρανικό έδαφος, η οποία θα λάμβανε χώρα σε έδαφος της ελεύθερης Ουκρανίας με την επίδειξη διαβατηρίων των χρηστών. Οι μη εγγεγραμμένες συσκευές μπλοκαρίστηκαν και οι Ρώσοι που τις χρησιμοποιούσαν στο μέτωπο «τυφλώθηκαν».
Σε ορισμένες περιπτώσεις, Ρώσοι προσπάθησαν να εξαγοράσουν από Ουκρανούς την εγγραφή. Αλλά συνέβη και μια αντίστροφη επιχείρηση: Ουκρανοί παρουσιάστηκαν ως δήθεν προδότες και ζήτησαν από Ρώσους να πληρωθούν σε κρυπτονομίσματα, ώστε να παραχωρήσουν τη δυνατότητα παρόμοιας εγγραφής. Κατά τη διάρκεια, όμως, της διάδρασης αυτής, οι Ουκρανοί, λειτουργώντας ως χάκερς κατόρθωσαν να υποκλέψουν συντεταγμένες των Ρώσων, συμπεριλαμβανομένων και αρχηγείων, σημείων διοίκησης και θέσεων χειριστών των drones. Στη συνέχεια, οι συντεταγμένες παραδόθηκαν στο Υπουργείο Άμυνας της Ουκρανίας ή σε κοντινές ουκρανικές ταξιαρχίες. Κατά τον τρόπο αυτό, σημαντικές ρωσικές θέσεις αποκαλύφθηκαν και έγιναν τρωτές σε ουκρανικά πλήγματα.
Ο ρόλος της Space–X στην ουκρανική αντεπίθεση της άνοιξης 2026
Παρόμοιες αστοχίες στην επικοινωνία των ρωσικών στρατευμάτων μεταξύ τους υπήρξαν αποφασιστικές για την ανοιξιάτικη ουκρανική αντεπίθεση που άρχισε από τον Απρίλιο του 2026. Καθώς η Space-X κατόρθωσε να σταματήσει την παράνομη πρόσβαση των Ρώσων στα συστήματά της, οι Ουκρανοί μπόρεσαν να εκμεταλλευθούν τα χάσματα στις ρωσικές επικοινωνίες, που επακολούθησαν, προκειμένου να ανακαταλάβουν δέκα με δώδεκα χιλιόμετρα στο νότιο μέτωπο.
Η επαναπροώθηση αυτή κατέστη δυνατή, επειδή στο νότιο μέτωπο οι Ρώσοι διέθεταν πλέον χαρτογραφήσεις που δεν ανταποκρίνονταν σε επίκαιρη κατάσταση του μετώπου. Σε πολλές περιπτώσεις οι Ρώσοι χρησιμοποίησαν αυτοσχεδιαστικές λύσεις, για να ανακτήσουν τις επικοινωνίες, οι οποίες έκαναν την κατάσταση χειρότερη, καθώς οι ρωσικές δυνάμεις έγιναν ακόμη πιο ορατές.
Η γενικότερη, όμως, τάση είναι η μεγαλύτερη χρήση εγχώριων τερματικών σταθμών από τη Ρωσία. Αν και αναμένεται η υποκατάσταση να είναι μακροπρόθεσμα επιτυχής, βραχυπρόθεσμα υπήρξαν ελλείμματα στις επικοινωνίες που βοήθησαν την ουκρανική ανακατάληψη θέσεων. Το γεγονός αυτό οδήγησε τους δυτικούς συμμάχους των Ουκρανών να επικεντρώσουν στα συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου, στην άρνηση πρόσβασης σε επικοινωνιακά συστήματα και στον διαμοιρασμό πληροφοριών ως τα πλέον κρίσιμα πεδία του πολέμου. Θεωρείται ότι το θέρος του 2026 είναι κρίσιμο ως προς αυτό, δηλαδή η περίοδος όπου η Ουκρανία θα διατηρεί ένα σχετικό πλεονέκτημα.
Γιατί οι Ρώσοι μπλοκάρουν την Telegram
Ένα συναφές πρόβλημα για την πολεμική προσπάθεια της Ρωσίας είναι ο περιορισμός της εφαρμογής Telegram από το ρωσικό κράτος, με την αιτιολόγηση ότι χρησιμοποιείτο για σαμποτάζ, για τρομοκρατικά χτυπήματα εντός της ρωσικής επικράτειας, για τη στρατολόγηση εκτελεστών, αλλά και για οικονομικές απάτες με στόχο τους Ρώσους πολίτες.
Αποφασιστικό ήταν επίσης ότι ο Πάβελ Ντούροφ, ο διευθύνων σύμβουλος της Telegram, Ρώσος πλην κάτοχος γαλλικού διαβατηρίου, είχε συλληφθεί στη Γαλλία και η κατοπινή του απελευθέρωση ερμηνεύθηκε ως απότοκο συνεννόησης με τις γαλλικές αρχές. Κριτικοί του ρωσικού καθεστώτος πάντως βλέπουν σε αυτούς τους περιορισμούς διαδικτυακών εφαρμογών την προσπάθεια μεγαλύτερου κρατικού ελέγχου στους Ρώσους πολίτες. Όμως οι περιορισμοί στην εφαρμογή Telegram είχαν συνέπειες και για τους Ρώσους στρατιώτες στο μέτωπο, οι οποίοι τη χρησιμοποιούν για ανταλλαγή πληροφοριών.
Εξάλλου, η Telegram θεωρείτο ως κύριο μέσο της ρωσικής ήπιας ισχύος και διάδοσης της φιλοκυβερνητικής ιδεολογίας. Η Telegram είναι μακράν η πιο δημοφιλής εφαρμογή στη Ρωσία και ο περιορισμός της, ύστερα μάλιστα από το μπλοκάρισμα σε Facebook, WhatsApp, Instagram, που έχει συμβεί ήδη από το 2022, προκάλεσε πρωτοφανή δυσφορία στους ρωσικούς αστικούς πληθυσμούς και μάλιστα στους νέους. Βεβαίως, σε μεγάλο βαθμό οι απαγορευμένες εφαρμογές είναι προσβάσιμες στους Ρώσους μέσω VPN.
Η «MAX» ως επιβεβλημένη ρωσική εφαρμογή
Η ρωσική κυβέρνηση προσπαθεί να επιβάλει αντί της Telegram και άλλων εφαρμογών την κρατική εφαρμογή «MAX». Το γεγονός ότι μέσω αυτής της εφαρμογής λαμβάνουν χώρα οι ηλεκτρονικές υπογραφές το καθιστά αναγκαίο για επαγγελματίες, ενώ αντίστοιχη υποχρεωτικότητα έχει αποκτήσει και για τους εκπαιδευτικούς. Κατά τον τρόπο αυτό, η εφαρμογή «MAX» είναι χαρακτηριστική για μια τάση εθνικοποίησης της ψηφιακής τεχνολογίας, η οποία συνάδει με τη δημιουργία εθνικών μπλοκ στο διαδίκτυο, αντίστροφα προς τη λογική της παγκοσμιοποίησης που βασίστηκε στις ελεύθερες διαδικτυακές υπηρεσίες. Η χρήση του διαδικτύου αναδεικνύεται με αυτόν τον τρόπο σε κεντρικό διακύβευμα, τόσο πολεμικό, όσο και πολιτικό.
