Οι εκδοχές του νόμου στην νεωτερικότητα ανακύπτουν: α) κατά τη στιγμή που ο νόμος θεμελιώνεται στον εαυτό του (καντιανός φορμαλισμός), β) κατά τη στιγμή που ο νόμος θεμελιώνεται στην φύση η οποία, προσηλωμένη στο κακό, ορίζει μια διεστραμμένη ανθρώπινη συμπεριφορά (σαδική ωμότητα), γ) κατά τη στιγμή που ο νόμος αποσυναρμολογείται και καθίσταται προφανής η τυχαιότητα της συναρμογής του (καφκική ειρωνεία).
Το να ισχυριστεί κανείς ότι η Δίκη του Φραντς Κάφκα προειδοποιεί γι’ αυτό που συμβαίνει σήμερα όχι μόνο στον πόλεμο της Μέσης Ανατολής, αλλά και στις συνεχείς αναθωρητικές τάσεις των ισχυρών κρατών κι ακόμη στην αλλαγή της μεταπολεμικής ισχύος του status του διεθνούς δικαίου, είναι απολύτως προφανές.
Η Δίκη του Κάφκα δεν περιγράφει μια αφηρημένη μηχανή του νόμου έξω από συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές συναρμογές αλλά λειτουργεί αποσυναρμολογώντας τη μηχανή του νόμου, επιταχύνει την κίνηση, όπως γράφουν οι Ντελέζ και Γκουατταρί, «που διατρέχει ήδη το κοινωνικό πεδίο», προβάλλει τις «διαβολικές δυνάμεις του μέλλοντος, που, για την ώρα, απλώς κρούουν την θύρα». Τέλος, παρωδεί το νόμο αναδεικνύοντας δύο εκδοχές του τις οποίες η νομική επιστήμη και η πολιτική θεωρία δεν λαμβάνουν σοβαρά υπόψιν: α) ότι στη Δίκη ο νόμος συνδέεται με τη μορφή της επιθυμίας, δηλαδή με τη συμβολική τάξη και, β) ότι ο νόμος είναι αλληλένδετος με την απόλαυση. Οι δύο αυτές εκδοχές οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η άντληση της ευχαρίστησης προέρχεται από την ασφάλεια που παρέχει, και η απόλαυση, από τη σαδική του όψη. Μου δόθηκε η ευκαιρία στο βιβλίο μου Εκδοχές του νόμου να υποστηρίξω ότι στον Σαντ και στον Κάφκα η εμπειρία και η παράβαση νομοθετούν, οπότε και η έννοια του νόμου, νέμεται, δηλαδή μοιράζει (αναγκαιότητα) ή κληρώνει (τυχαιότητα) εκ νέου τον ορισμό της.
Ικανός να γράφει τις πρώτες μέρες του Μεγάλου Πολέμου, ο Κάφκα έγραφε ένα μυθιστόρημα με μία διαύγεια η οποία προοιωνίζεται το πνεύμα της νέας εποχής από την πρώτη φράση: «Κάποιος θα πρέπει να συκοφάντησε τον Γιόζεφ Κ., διότι χωρίς να έχει κάνει τίποτα κακό, ένα ωραίο πρωί συνελήφθη». Αυτή είναι η αναγγελία του πεπρωμένου για εκατομμύρια ανθρώπους, ενός αιώνα, όπου η τελευταία Κρίση θα γινόταν ένα καθημερινό συμβάν. Θα ήμουν αισιόδοξη εάν υπέθετα ότι η Τελευταία Κρίση, που μοιάζει ατελεύτητη, όπως τα μυθιστορήματα του Κάφκα, δεν έχει ακόμη επέλθει με έναν Τρίτο Πόλεμο και με στρατόπεδα κράτησης απανταχού ενεργά.
Εν συντομία, ποια είναι τα στοιχεία της συγκυρίας που ανέδειξε ο Κάφκα και γιατί η μνεία του έργου του συμβάλλει στη συζήτηση περί νόμου και πολέμου;
Ο Κάφκα διέβλεψε στη συγκεκριμένη συναρμογή ενός «τομέα εξουσίας» (πχ., Λευκός Οίκος και Silicon Valley) και μιας «θέσης επιθυμίας» (πχ., χρήμα και Επστιν), «έναν έρωτα για τη γραφειοκρατία» αλλά κι «έναν έρωτα για τον καπιταλισμό», όπως επίσης, κι «έναν έρωτα για το φασισμό». Ο Μπρεχτ, ήδη από το 1937, έγραψε για τον Κάφκα ότι προανήγγειλε τις τάσεις των ευρωπαϊκών συνταγματικών κρατών των αρχών του 20ού αιώνα: «Οι αστικές δημοκρατίες έφεραν στο βάθος του εαυτού τους τη φασιστική δικτατορία και ο Κάφκα σκιαγραφούσε με μεγαλειώδη φαντασία αυτό που θα ήταν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης: η απουσία κάθε νομικής εγγύησης, η απόλυτη αυτονομία του κρατικού μηχανισμού». Κι επιπλέον, σήμερα, όπου τα στρατόπεδα συγκέντρωσης λειτουργούν en plein air, διότι τα άτομα τίθενται «υπό φύλαξη» όχι βάσει του νομικού καθεστώτος του εγκλεισμού, αλλά εκείνης της «προστατευτικής φύλαξης», κατά Αγκάμπεν.
Η Δίκη λοιπόν θεματοποιεί αναδρομικά την αποτυχία να ενσωματώσει το μη αναγώγιμο της αναγκαιότητας του νόμου.
Ας δούμε όμως πώς εμφανίζεται εκεί, η αποτυχία του νόμου μεταξύ της «συντηρητικής» και της «ιδρυτικής» του βίας (Μπένγιαμιν): Ο νόμος στην Δίκη δεν κρύβεται σε κάποιο εσωτερικό βάθος (στο εσωτερικό της συνείδησης) αλλά νέμεται πάντα το διπλανό γραφείο: πράγματι η τοπογραφία της Δίκης κάνει δυνατή την συνεχή μετάθεση του έμπρακτου προβλήματος της δικαιοσύνης σε έναν παραπλεύρως χώρο (μια αντικάμαρα, έναν προθάλαμο, μια προανακριτική, μια Ομάδα αλήθειας). Ενας ανησυχητικός εγκιβωτισμός του ενός μέσα στον άλλο, δηλαδή του παρα-νομικού και του παρα-κρατικού μηχανισμού.
«Ο πόλεμος έχει ήδη αρχίσει με τα μέσα της ειρήνης»
Η Δίκη βρίσκεται σε απόλυτη αναντιστοιχία με ό,τι αναμένει κανείς από την δικαιοσύνη: η σύλληψη του Κ γίνεται χωρίς προηγούμενο ένταλμα. Η δικαστική απόφαση δεν κοινοποιείται στον κατηγορούμενο παρά την στιγμή της εκτέλεσής του. Ο τραγέλαφος συμπληρώνεται με τη φράση του εντεταλμένου του νόμου: «εντούτοις θα τον αντιμετωπίσετε».
Αντίστοιχες αιτιάσεις με του Κ, προβάλλει και ο πολίτης σήμερα στο έλεος ενός νομικού φορμαλισμού και μιας νέας αστυνόμευσης που, όταν δεν λειτουργεί μέσω του Predator, ενδοβάλλει την πειθαρχία με ψηφιακά μέσα. Ο πόλεμος έχει ήδη αρχίσει με τα μέσα της ειρήνης.
Ο Κάφκα έζησε στο κέντρο της αυστροουγγρικής γραφειοκρατίας, όπως άλλωστε και ο Ροτ. Η υποκατάσταση της νομοθετικής εξουσίας από το καθεστώς των διαταγμάτων και των γραφειοκρατών συντακτών τους, τα κάνει να μοιάζουν να προέρχονται από έναν παντοδύναμο κυβερνήτη του οποίου η δύναμη δε χρήζει νομιμοποίησης. Το παράδοξο είναι ότι και στην Αμερική του Τραμπ, η εκτεταμένη χρήση των εκτελεστικών διαταγμάτων, ανάγει τα διατάγματα σε νόμο του νόμου, σε απόλυτο ρυθμιστή της ζωής, με την έννοια της «γυμνής ζωής». Η λατινική ρήση «Αν θες ειρήνη, παρασκεύαζε πόλεμο» («Si vis pacem, para bellum») σήμερα αντιστρέφεται: «αν θες πόλεμο, παρασκεύαζε ειρήνη». Υποθέτω ότι γι’ αυτό ο Τραμπ μέσω του οικονομικού πολέμου των δασμών ως όπλων επιδιώκει να μείνει στην Ιστορία ως ειρηνοποιός!
Η κυρία Μυρτώ Ρήγου είναι Καθηγήτρια του Τμήματος Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης στο ΕΚΠΑ.
