Η επιβλητική Balloon Venus Lespugue (Orange) (2013-2019) μας προσκαλεί με παιχνιδιάρικη διάθεση να την περιεργαστούμε. Γήινη, αισθησιακή και απόλυτα σύγχρονη με την εποχή μας, είναι εδώ για να την φωτογραφίσουμε, να περιεργαστούμε το είδωλο μας και να συνδεθούμε μαζί της.
Πορτοκαλί, «αφράτη» με υπερβολικές καμπύλες – από γυαλισμένο ανοξείδωτο χάλυβα που μοιάζει φτιαγμένο από μπαλόνια, παραπέμποντας ταυτόχρονα στις αναλογίες των έργων του Τζακομέτι – η Αφροδίτη του Τζεφ Κουνς μας «κοιτά» καθώς την περιεργαζόμαστε. Ο Τζεφ Κουνς βρίσκεται στην Αθήνα και παίζει με τις αντανακλάσεις του εαυτού μας ενώ εισχωρεί φιλοσοφώντας στα βάθη της ύπαρξης μας: «στον σημερινό κόσμο της εικόνας, της επιθυμίας, της κατανάλωσης και της αντανάκλασης».
Μια Αφροδίτη από ανοξείδωτο χάλυβα
Στην έκθεση Jeff Koons: «Αφροδίτη» του Lespugue, που ανοίγει αύριο για το κοινό στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, παρουσιάζεται για πρώτη φορά το συγκεκριμένο γλυπτό (2013-2019) από τη Συλλογή Homem Sonnabend των Antonio Homem Sonnabend και Phokion Potamianos Homem. Το έργο του διεθνώς αναγνωρισμένου καλλιτέχνη πλαισιώνεται και συνδιαλέγεται με δέκα πιστοποιημένα αντίγραφα ειδωλίων «Αφροδίτης» της Ανώτερης παλαιολιθικής εποχής – όλα δάνεια από τα μουσεία που φιλοξενούν τα αμετακίνητα πρωτότυπα. Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνεται το αντίγραφο της παλαιολιθικής «Αφροδίτης» του Lespugue από το Muséum Νational d’Histoire Νaturelle στο Παρίσι, το οποίο αποτέλεσε και την άμεση πηγή έμπνευσης για το έργο που δημιούργησε ο Koons από γυαλισμένο και ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα.
Jeff Koons Balloon Venus Lespugue (Orange), 2013-2019. Ανοξείδωτος ανακλαστικός χάλυβας με διάφανη χρωματική επίστρωση 266,9 x 124,1 x 104,7 εκ. 1/5 μοναδικές εκδόσεις. Συλλογή Homem Sonnabend. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Το εμβληματικό παλαιολιθικό ειδώλιο κατασκευάστηκε από χαυλιόδοντα μαμούθ πριν από περίπου 28.000 χρόνια. Μαζί του και οι άλλες 9 μικρές Αφροδίτες, που βρέθηκαν διασκορπισμένες στην Ιβηρική Χερσόνησο και σε όλη την Ευρασιατική ήπειρο (χωρούν στην παλάμη ως φυλαχτά ή και αντικείμενα λατρείας), παρουσιάζονται σε μια σκοτεινή, ατμοσφαιρική αίθουσα που παραπέμπει σε σπήλαιο, εξαιτίας των καταβολών τους, καλώντας μας σε ένα άλμα στον χρόνο. Τα ειδώλια ανακαλύφθηκαν κατά τον 19ο και 20ο αιώνα πυροδοτώντας ένα ερμηνευτικό παραλήρημα, μαθαίνουμε από τον κατάλογο της έκθεσης.
Πράγματι, ο επισκέπτης αξίζει να βιώσει τις συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκαν τα αντικείμενα. Στόχος της έκθεσης είναι να δώσει πληροφορίες στον επισκέπτη για τη γυναικεία μορφή από την Παλαιολιθική περίοδο έως τη σύγχρονη τέχνη.
«Είναι πράγματι θαυμαστό το γεγονός ότι μέσα στον χρόνο διασώθηκαν τα έργα που χρονολογούνται έως και 40.000 χρόνια πριν, και σήμερα μπορούμε να τα δούμε συγκεντρωμένα. Ωστόσο, αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία από την συνύπαρξη των ίδιων των αντικειμένων, είναι αυτό που μοιραζόμαστε σε αυτόν τον χώρο – η ενότητα, η κοινή μας ανθρώπινη γλώσσα», μας είπε σήμερα ο Τζεφ Κουνς στην παρουσίαση του έργου.
«Μέρος αυτής της εμπειρίας σχετίζεται με τη βιολογική μνήμη, με τη σημασία της γλώσσας και της αφήγησης, με τον τρόπο που εκφράζουμε συναισθήματα και συγκινήσεις – τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος και πώς περιγράφεις τη στιγμή που ζεις. Βλέπουμε αυτή την ανάγκη έκφρασης σε ανθρώπους που έζησαν πριν από 40.000 χρόνια και αντιλαμβανόμαστε πώς αυτή συνδέεται με εμάς σήμερα».
«Αφροδίτη του Lespugue» (εμπρόσθια όψη), 28.000 χρόνια πριν το παρόν (πιστοποιημένο αντίγραφο) Muséum national d’histoire naturelle, Musée de l’Homme, Παρίσι, HA – 19030 © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
«Αφροδίτη του Lespugue» (οπίσθια όψη), 28.000 χρόνια πριν το παρόν (πιστοποιημένο αντίγραφο) Muséum national d’histoire naturelle, Musée de l’Homme, Παρίσι, HA – 19030 © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Κατά τον Τζεφ Κουνς: «Από τις τέσσερις εκδοχές της Balloon Venus που δημιούργησα, η “Αφροδίτη του Lespugue” μοιάζει να συνδέεται περισσότερο με την ιδέα του μοντερνισμού, καθώς θέτει ιστορικές μορφές της Παλαιολιθικής εποχής σε διάλογο με το μοντερνιστικό κίνημα. Μεταξύ άλλων, είναι εμφανείς οι αναφορές στα γλυπτά του Τζιακομέτι και του Μπρανκούζι. Στο σχήμα και τη φόρμα της Balloon Venus διαφαίνεται ακόμα και ο αντίκτυπος της Κυκλαδικής τέχνης στον μοντερνισμό.»
Όπως σημειώνει ο Παναγιώτης Ιωσήφ, επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, η συνθήκη στην οποία παρουσιάζονται οι μικρές Αφροδίτες των σπηλαίων έρχεται σε αντίθεση με το φωτεινό, λαμπερό και τεχνολογικά εξελιγμένο έργο του Κουνς.«Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μια συγγένεια: και στις δύο περιπτώσεις, η δημιουργία απαιτεί υψηλή τεχνική γνώση. Η επεξεργασία του χαυλιόδοντα μαμούθ τότε και η χρήση προηγμένης τεχνολογίας σήμερα αποτελούν αντίστοιχα επιτεύγματα.»
Η μαγεία της γονιμότητας
Τα ειδώλια «Αφροδίτης» αντιπροσωπεύουν έναν από τους πρωιμότερους αισθητικούς κώδικες της ανθρωπότητας: μια βαθιά αφαιρετική παρουσίαση των εννοιών της γονιμότητας, της επιβίωσης και της συνέχειας, σε συμπαγείς και φορητές μορφές. Η εκδοχή του Koons επανεξετάζει αυτή την προϊστορική εικαστική γλώσσα μέσα από ένα ριζικά διαφορετικό μέσο και πλαίσιο: τον βιομηχανικό, υπερ-υλικό κόσμο του 21ου αιώνα.
«Η εμπειρία των αντικειμένων στο πλαίσιο της έκθεσης – από το Balloon Venus Lespugue (Orange) που ξεπερνά τα 2,5 μέτρα, μέχρι τα μουσειακά πρότυπα, το ύψος των οποίων κυμαίνεται από 4,7 έως 15 εκατοστά – φανερώνει μία εντυπωσιακή αντίθεση ως προς την κλίμακα αλλά και τα υλικά. Υπάρχει μία συνεχής συζήτηση γύρω από τη χρήση των ειδωλίων «Αφροδίτης» και τη σημασία τους. Το μέγεθός τους, ωστόσο, είναι ενδεικτικό του φορητού χαρακτήρα τους. Θα μπορούσε κανείς να τα κρατήσει στα χέρια του, καθιστώντας έτσι δυνατή τη σωματική σύνδεση με τη μαγεία της γονιμότητας», σημειώνει ο Τζεφ Κουνς.
Γενική άποψη της έκθεσης Jeff Koons: «Aφροδίτη» του Lespugue. © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Η απεικόνιση της μορφής της Αφροδίτης, θεάς του έρωτα και της γονιμότητας, έχει επηρεάσει διαχρονικά το έργο του Κουνς ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Η ερμηνεία του καλλιτέχνη για την «Αφροδίτη του Lespugue», μέρος της σειράς Antiquity που ξεκίνησε το 2008, περιλαμβάνει μεγάλο εύρος αναφορών στην ιστορία της τέχνης, από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο έως τον Ντυσάν και το Μπρανκούζι, και γενικότερα στις διαχρονικές έννοιες περί ομορφιάς και μορφής.
Ο Τζεφ Κουνς και η ελληνική μυθολογία
O Jeff Koons με το έργο του Balloon Venus Lespugue (Orange) στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Φωτoγραφία: Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Τι λέει όμως ο ίδιος ο Τζεφ Κουνς για την Αφροδίτη του; «Με ενδιέφερε η σχέση με την ελληνική μυθολογία και ιστορία, αλλά και η ιδέα των σφαιρών ως μορφών που συνδέονται μεταξύ τους. Οι «Αφροδίτες» αυτές συγκροτούν ένα είδος αστερισμού—ένα σύνολο από σφαίρες που συνδέονται σε ένα κοινό επίπεδο.
Κοιτάζοντας το γλυπτό, η επιφάνειά του είναι έντονα ανακλαστική. Η σχέση μου με τις αντανακλάσεις προέκυψε μέσα από τη φιλοσοφία. Η ίδια η έννοια της «reflection»—της αντανάκλασης αλλά και της ενδοσκόπησης—είναι κεντρική: αφορά το πώς σκεφτόμαστε τον εαυτό μας σε σχέση με τον κόσμο.
Συχνά αποθαρρυνόμαστε από το να στραφούμε προς τον εαυτό μας—η έννοια του Νάρκισσου, για παράδειγμα, έχει αποκτήσει αρνητική χροιά. Κι όμως, θα έπρεπε να συμβαίνει το αντίθετο: να μπορούμε να κοιτάμε τον εαυτό μας, να τον αποδεχόμαστε. Από εκεί ξεκινά η δυνατότητα να ανοιχτούμε προς τους άλλους.
Η ποπ τέχνη, για παράδειγμα, φαίνεται να αφορά τον εξωτερικό κόσμο, αλλά στην πραγματικότητα οδηγεί στην αποδοχή—πρώτα του εαυτού και έπειτα των άλλων. Σε αυτό το πλαίσιο, η ελληνική τέχνη και φιλοσοφία αποτελούν ένα θεμέλιο.
Γενική άποψη της έκθεσης Jeff Koons: «Aφροδίτη» του Lespugue © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Όσο για τις σφαιρικές μορφές: τα μπαλόνια τείνουν φυσικά προς το σχήμα της σφαίρας. Σκέφτηκα λοιπόν τις «Αφροδίτες» ως μορφές από μεμβράνη—σαν το δέρμα μας. Υπάρχει πάντα μια σχέση εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου. Η «μεμβράνη» γίνεται έτσι ένα πεδίο διαλόγου ανάμεσα σε αυτά τα δύο.
Αν σκεφτούμε τους ανθρώπους της παλαιολιθικής εποχής, ίσως παρατηρούσαν το σώμα—τα όργανα, τις μεμβράνες—και έβλεπαν πώς διαστέλλονται. Από εκεί θα μπορούσε να προκύψει η ιδέα μιας μορφής σαν «μπαλόνι». Δηλαδή μια μορφή που πηγάζει από μια βαθιά, οργανική εμπειρία.»
Ένα ταξίδι 40.000 χρόνων στην Ευρασία – Ποιες είναι οι παλαιολιθικές Αφροδίτες
«Αφροδίτη του Willendorf», 29.500 χρόνια πριν το παρόν (πιστοποιημένο αντίγραφο) Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Βιέννης, PRAE-44.686 © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Μεταξύ περίπου 42.000 και 20.000 έτη πριν από σήμερα, σε ολόκληρη την ευρασιατική ήπειρο – από την Ιβηρική χερσόνησο έως την κεντρική Ευρώπη και την κεντρική Ασία – άνθρωποι της Παλαιολιθικής εποχής δημιούργησαν μικρά γυναικεία ειδώλια από ελεφαντόδοντο, ασβεστόλιθο και πηλό. Τα αντικείμενα αυτά, γνωστά σήμερα ως παλαιολιθικές «Αφροδίτες», συγκαταλέγονται στα αρχαιότερα έργα γλυπτικής της ανθρωπότητας.
Εκτός από το αντίγραφο της «Αφροδίτης του Lespugue» από το Muséum Νational d’Histoire Νaturelle στο Παρίσι, η έκθεση παρουσιάζει άλλες εννέα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», οι οποίες αποκαλύπτουν ένα κοινό μορφολογικό λεξιλόγιο που επαναλαμβάνεται σε μεγάλες γεωγραφικές αποστάσεις.
Για τις «Αφροδίτες» αυτές το Μουσείο συνεργάστηκε με τα εξής μουσεία: Moravské zemské museum (Moravian Museum), Μπρνο, Δημοκρατία της Τσεχίας, Musée d’Archéologie nationale, Saint-Germain-en-Laye, Γαλλία, Museo Archeologico Nazionale di Taranto MArTA, Ιταλία, Museo delle Civiltà, Ρώμη, Ιταλία, Muséum national d’histoire naturelle, Musée de l’Homme, Παρίσι, Γαλλία, Naturhistorisches Museum Wien, Βιέννη, Αυστρία.
«Αφροδίτες της Παραβίτα I-II», 22.000-20.000 χρόνια πριν το παρόν (πιστοποιημένα αντίγραφα). Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο του Τάραντα (MArTA), 139802, 139803© Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
Το ταξίδι αρχίζει με την «Αφροδίτη του Lespugue», που ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Rideaux στη νότια Γαλλία και είναι σκαλισμένη σε χαυλιόδοντα μαμούθ. Η διογκωμένη κοιλιακή χώρα, οι έντονοι γοφοί και το στήθος της αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία μιας μορφής που δίνει έμφαση στη γονιμότητα και τη ζωτική δύναμη του σώματος.
Ακολουθούν οι «Αφροδίτες του Grimaldi», που προέρχονται από τα σπήλαια Balzi Rossi κοντά στα γαλλοϊταλικά σύνορα και παρουσιάζουν μια διαφορετική, πιο επιμήκη απόδοση της γυναικείας μορφής.
Από την Ιταλία προέρχεται η «Αφροδίτη του Savignano», ένα γλυπτό από λίθο με έντονα αφαιρετική μορφή, ενώ από την κεντρική Ευρώπη η έκθεση περιλαμβάνει την «Αφροδίτη του Dolní Věstonice», ένα από τα αρχαιότερα γνωστά κεραμικά γλυπτά στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Η πορεία συνεχίζεται με την περίφημη «Αφροδίτη του Willendorf» από την Αυστρία, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της παλαιολιθικής τέχνης, καθώς και με τις δύο «Αφροδίτες της Parabita» από τη νότια Ιταλία.
Παρά τις μεγάλες αποστάσεις που χωρίζουν τους τόπους εύρεσής τους, τα ειδώλια αυτά μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά: μικρό μέγεθος, έντονη έμφαση στα αναπαραγωγικά χαρακτηριστικά του σώματος και υψηλό βαθμό αφαίρεσης στην απόδοση του προσώπου και των άκρων.
Όπως σημειώνουν οι επιμελητές της έκθεσης και Επιστημονικοί Διευθυντές του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Δρ Παναγιώτης Ιωσήφ και Δρ Ιωάννης Φάππας: «Το πλέον εντυπωσιακό χαρακτηριστικό αυτών των Αφροδιτών, έγκειται στην υπερβολή της φόρμας τους: βολβόσχημη κοιλιακή χώρα, τονισμένοι γοφοί, πλούσια στήθη, ενώ συχνά τα χαρακτηριστικά του προσώπου και τα άκρα είναι σε σμίκρυνση ή εντελώς απόντα. Το σώμα γίνεται μήνυμα και η μορφή του το σκεύος που φέρει νόημα».
◾Κεντρική φωτογραφία: O Jeff Koons με το έργο του Balloon Venus Lespugue (Orange) στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
INFO Jeff Koons: «Αφροδίτη» του Lespugue, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Διάρκεια έκθεσης: 20 Μαρτίου – 31 Αυγούστου 2026.
Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης πρωτότυπα σχέδια του Jeff Koons για την παραγωγή του έργων της σειράς Balloon Venus Lespugue καθώς και ένα σύντομο video παραγωγής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης όπου ο καλλιτέχνης μιλάει για το έργο του. Συνοδεύεται από επιστημονικό κατάλογο, με δοκίμια του Jeff Koons και καταξιωμένων ερευνητών για τις παλαιολιθικές «Αφροδίτες» και τη διαχρονική σημασία τους. Εκτός από τις ξεναγήσεις που θα γίνονται στο πλαίσιο της έκθεσης, κάθε μήνα θα πραγματοποιούνται Guided Talks με έναν ξεχωριστό καλεσμένο, προσφέροντας την ευκαιρία για εμβάθυνση στα ερωτήματα που ενεργοποιεί η έκθεση.
