Η γεννημένη στην Κωνσταντινούπολη και αναθρεμμένη στο ακαδημαϊκό περιβάλλον της Αθήνας και της Σορβόννης, Ελένη Καραμαλέγκου, ομότιμη Καθηγήτρια Λατινικής Φιλολογίας στο ΕΚΠΑ, που πρόσφατα χάσαμε, προώθησε με τον κοσμοπολιτισμό της την εξωστρέφεια στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, πρωτίστως στο Καποδιστριακό.
Το οφειλόμενο άνοιγμα, ειδικά της Φιλοσοφικής Σχολής, ακόμη και έξω από τον ευρωπαϊκό χάρτη, σηματοδοτήθηκε με την τολμηρή συνεργασία με τα πανεπιστήμια της Κίνας και η διεθνής διάσταση των κλασικών σπουδών στη χώρα μας υπογραμμίστηκε με την ίδρυση του πρώτου ξενόγλωσσου προπτυχιακού προγράμματος Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Λογοτεχνίας της Αρχαίας Ελλάδας, που προσελκύει δεκάδες φοιτητές από όλο τον κόσμο, με όρεξη να σπουδάσουν για τον κλασικό κόσμο, στη γενέτειρά του. Η νέα βιβλιοθήκη της Φιλοσοφικής Σχολής, εμπλουτισμένη, σε σύγκριση με παλιότερες εποχές, ποιοτικά στελεχωμένη, αλλά βεβαιότατα και ως αρχιτεκτονικό κόσμημα, προσθέτει ακόμη μια ψηφίδα αναβάθμισης στο πανεπιστημιακό τοπίο.
Από τη Νέα Ρώμη, η Καραμαλέγκου εμπέδωσε στον χώρο μας μια ευγένεια που παραπέμπει στις καλύτερες εκφάνσεις των optimates, των αριστοκρατών της παλιάς Ρώμης. Αλλά από την κληρονομιά αυτή, διατήρησε το πιο ουσιαστικό μέρος, την έμπρακτη αριστεία, την οποία προώθησε στον πιο γόνιμο τομέα που μας κληροδότησε το ελληνορωμαϊκό φαινόμενο: την παιδεία του ελεύθερου κόσμου, τη λογιότητα και τη λεπτή αισθητική.
Η επάξια παρουσία της Φιλοσοφικής Σχολής και του Φιλολογικού Τμήματος στον ανταγωνιστικό ακαδημαϊκό κόσμο, όπως αρμόζει στο μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της ανατολικής Μεσογείου, έγινε πράξη, γιατί χάρη στην (ή και στην) Καραμαλέγκου, το Καποδιστριακό απέφυγε συνειδητά να αναπαραγάγει απλώς τον εαυτό του. Το νέο αίμα που ήρθε χάρη στην (ή και στην) Καραμαλέγκου, αξιοποίησε ό,τι καλύτερο είχε γεννήσει το ελληνικό πανεπιστήμιο, εμπλουτισμένο με διεθνή εμπειρία, ενώ, ακόμη και τους alumni του τους δέχθηκε ως ακαδημαϊκά αντιδάνεια. Για τούτο κι όσοι είχαμε την τύχη να ξανασυστηθούμε με την alma mater, μπορούμε με νηφαλιότητα και ελπίζουμε, με αντικειμενικότητα, να συγκρίνουμε τη Φιλοσοφική που αφήσαμε με την πολύ καλύτερη Φιλοσοφική που ξαναβρήκαμε.
Επειδή η αριστεία της Καραμαλέγκου δεν ήταν φαινομενική, δε δίστασε, αυτή η τω όντι αριστοκράτισσα, να υιοθετήσει συμπεριφορά πληβειακής κινηματικότητας, όταν κινδύνευσε ο αξιακός της κώδικας, ο δικός της και ο δικός μας. Πολέμησε για το δημόσιο πανεπιστήμιο, όταν αυτό λοιδορήθηκε. Υπερασπίστηκε με έντονο πάθος, που δε μείωσε ποτέ την ευπρέπεια και το υψηλό επίπεδο του λόγου της, και τους απειλούμενος διοικητικούς υπαλλήλους και τους δυσφημισμένους καθηγητές και φοιτητές του, φέρνοντας στο προσκήνιο τα συχνά αποσιωπημένα επιτεύγματα του ελληνικού πανεπιστημίου. Έγινε, αυτή η πάντοτε χαμηλών τόνων Κυρία, τηρώντας απαρέγκλιτα το μέτρο που διδάσκει η κλασική σοφία, μαχητική αγωνίστρια, χωρίς ποτέ να σημαδεύεται από κομματικό πρόσημο. Οι αγώνες της όμως δεν ήταν ανέξοδοι, κόστιζαν πρωτίστως στην ίδια, π.χ., όταν της αρνούνταν την εκλογή της ως κοσμήτορος, στις αρχές της δυστοπικής δεκαετίας του 2010.
Με το ίδιο αταλάντευτο φρόνημα, μπολιάζοντας και πάλι με την προσωπική της ακτινοβολία και humanitas την κινηματική μαχητικότητα ευρύτερων συλλογικοτήτων, θα πρωτοστατήσει για την επαναφορά των Λατινικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όταν η ψευτοπροοδευτική ρηχότητα συμμάχησε ευκαιριακά με την οικονομικίστικη χρησιμοθηρία και εξοβέλισε το έτερο σκέλος της συνωρίδας των κλασικών γραμμάτων από την εκπαίδευση.
Η Ελένη Καραμαλέγκου υπήρξε δημιουργική και επιδραστική σε ό,τι καταπιάστηκε, πορεύτηκε με όπλα την αιδημοσύνη της και το προσωπικό της κύρος, που δεν περιόριζε την ελευθερία των συνεργατών της, γιατί η ακτινοβολία της λαμπρυνόταν από βαθύ δημοκρατικό ήθος. Ευεργετώντας κυρίως και όχι ευεργετούμενη, κέρδιζε τους φίλους της, με μια απλοχεριά που παρέπεμπε στην κωνσταντινοπολίτικη πληθωρικότητα: αν η Μαρία Ιορδανίδου έγραφε για τον ακαδημαϊκό χώρο, θα είχε βρει στο πρόσωπό της τη μυθιστορηματική ηρωίδα της.
Όσοι μαθητεύσαμε ή συνεργαστήκαμε μαζί της είμαστε τυχεροί που γνωρίσαμε μια προσωπικότητα που τίμησε τις υψηλές θέσεις της, αφήνοντας, όχι μόνο παράδειγμα, αλλά και παρακαταθήκη αριστείας: κανείς μας δεν μπορεί να συμβιβαστεί πια με οτιδήποτε χαμηλότερο από τον υψηλό πήχη που εκείνη έθεσε.
Απομένουμε όμως με τη μελαγχολική αίσθηση ότι η αρχοντιά και η γενναιοδωρία της δεν μας επέτρεψε να της φωνάξουμε όσο θέλαμε κι όσο έπρεπε, όλα τα ευχαριστώ που της χρωστούμε.
* Ο κ. Βάιος Βαϊόπουλος είναι Καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας στο ΕΚΠΑ
