Άννα Φρανκ: Το ημερολόγιο – σύμβολο του Ολοκαυτώματος και οι σελίδες που «λογοκρίθηκαν»

Αν και η 12η Μαρτίου έχει καταγραφεί στη συλλογική μνήμη ως η ημέρα που η Άννα Φρανκ άφησε την τελευταία της πνοή στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπέργκεν-Μπέλζεν από τύφο, η σύγχρονη ιστορική έρευνα οδηγεί σε μια διαφορετική εκτίμηση για τον χρόνο του θανάτου της.

Η Άννα και η αδελφή της, Μαργκότ, πιθανότατα είχαν ήδη πεθάνει τον Φεβρουάριο του 1945. Μαρτυρίες επιζώντων που τις είδαν στο στρατόπεδο σε πολύ άσχημη κατάσταση δείχνουν ότι και οι δύο εμφάνισαν συμπτώματα τύφου στις αρχές εκείνου του μήνα.

Με δεδομένο ότι η ασθένεια συνήθως οδηγεί στον θάνατο μέσα σε περίπου δώδεκα ημέρες, πολλοί ιστορικοί θεωρούν πλέον απίθανο να επέζησαν έως τον Μάρτιο.

Η νεαρή Εβραία που κρυβόταν στο Άμστερνταμ με την οικογένειά της κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για να γλιτώσουν από τις ναζιστικές διώξεις βρήκε παρηγοριά στη συγγραφή ενός ημερολογίου.

Η Άννα Φρανκ δεν έζησε για να δει το ημερολόγιό της να γίνεται ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία στον κόσμο. Το χειρόγραφο που άφησε πίσω της, μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες και έγινε ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα μνήμης του Ολοκαυτώματος.

Από τη μεταπολεμική συγκίνηση που προκάλεσε το ημερολόγιό της μέχρι τις ιστορικές έρευνες γύρω από το ίδιο το κείμενο, η ιστορία της συνέχισε να απασχολεί τον δημόσιο λόγο για δεκαετίες.

Το παγκόσμιο σύμβολο

Το «BHMA» της 24ης Φεβρουαρίου 1980, με αφορμή την κυκλοφορία ειδικού μεταλλίου από την «Ένωση Ιουδαϊκής Κληρονομιάς» για την 51η επέτειο από τη γέννησή της, έγραφε για την παγκόσμια απήχηση του ονόματός της:

«Το όνομά της, είναι πασίγνωστο σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Το Ημερολόγιό της, που κατατάσσεται στα πέντε πρώτα “μπέστ – σέλλερς” όλων των εποχών έχει κυκλοφορήσει σε δεκάδες εκατομμύρια αντίτυπα, σε περισσότερες από 40 γλώσσες! Και τώρα, ήρθε η ώρα να κυκλοφορήσει σ’ ολόκληρο τον κόσμο και το “πρόσωπο” της Αννας Φράνκ, αποτυπωμένο στο ειδικό μετάλλιο που θα κυκλοφορήσει σε λίγους μήνες η “Ένωση Ιουδαϊκής Κληρονομιάς”, για να γιορτάσει την 51η επέτειο της γεννήσεως της ηρωϊκής Γερμανοεβραίας.

Η ιστορία της οικογένειας Φρανκ

Το δημοσίευμα ανακαλούσε και τη δραματική πορεία της οικογένειας Φρανκ στα χρόνια της ναζιστικής κατοχής: από τη Φρανκφούρτη στο Άμστερνταμ, την κρυψώνα για να γλιτώσουν από τις ναζιστικές διώξεις και τελικά τη σύλληψη το 1944:

«Γενημένη στις 12 Ιουνίου του 1929, στη Φραγκφούρτη, η Αννα Φρανκ ήταν μια από τις δύο κόρες ενός πλούσιου Εβραίου επιχειρηματία.

»Στις αρχές της δεκαετίας του ’30, ο Όττο Φράνκ, ένιωσε το “μήνυμα” της χιτλερικής Γερμανίας, και έφυγε με την οικογένεια του στο Αμστερνταμ. Αλλά η ασφάλεια που γύρεψε, έπαψε να υπάρχει το 1941, με την κατάληψη της Ολλανδίας από τους Ναζί. Η οικογένεια Φρανκ, για να γλυτώσει την εξόντωση, κρύφτηκε στη σοφίτα ενός σπιτιού. Εκεί, έζησε μέχρι τον Αύγουστο του 1944, οπότε οι αρχές της κατοχής την ανακάλυψε, κι έστειλε όλα τα μέλη της σε στρατόπεδα συγκεντρώσεως.

»Η Άννα, πέθανε από τύφο τον Μάρτιο του 1945, στο στρατόπεδο “Μπέργκεν – Μπέλσεν” […] λίγο πριν γιορτάσει την 16η επέτειο των γενεθλίων της…».

Από την οικογένεια επέζησε μόνο ο πατέρας της, ο οποίος μετά τον πόλεμο επέστρεψε στο Άμστερνταμ και βρήκε το ημερολόγιο της κόρης του κρυμμένο στην κρυψώνα. Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1947.

Το δημοσίευμα κατέληγε με αναφορά στο μετάλλιο που θα κυκλοφορούσε:

»Από τη μια όψη έχει το πρόσωπο της Άννας Φράνκ, και από την άλλη ένα απόσπασμα από το ημερολόγιό της:

“Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθώ να πιστεύω ότι οι άνθρωποι είναι καλοί κατά βάθος…”. 

Η νέα έκδοση του 1986 και το «πραγματικό» ημερολόγιο

Λίγα χρόνια αργότερα, το ενδιαφέρον στράφηκε όχι μόνο στην ιστορία της Άννας, αλλά και στο ίδιο το χειρόγραφο που άφησε πίσω της. Το 1986 παρουσιάστηκε μια νέα έκδοση του ημερολογίου, βασισμένη στο πρωτότυπο αρχείο που διατηρούσε το ολλανδικό Ινστιτούτο Πολεμικών Αρχείων.

«ΤΟ ΒΗΜΑ» της 14ης Σεπτεμβρίου 1986 σημείωνε:

»Tο διασημότερο ίσως βιβλίο που πήγασε από τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι το “Ημερολόγιο της Αννας Φρανκ”. Ωστόσο η έκδοση του “Ημερολογίου”, που κυκλοφορεί μεταφρασμένο σε 13 γλώσσες, δεν είναι το πρωτότυπο ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, αλλά η εκδοχή την οποία έδωσε στη δημοσιότητα ο πατέρας της, ο Όττο Φρανκ, συνταιριάζοντας κομμάτια από το πρωτότυπο ημερολόγιο και από τη διορθωμένη μορφή του από την ίδια την Άννα.

»Η Άννα είχε διορθώσει ορισμένα κομμάτια του «Ημερολογίου» της επειδή φιλοδοξούσε να γίνει δημοσιογράφος και συγγραφέας και ήλπιζε ότι το ημερολόγιό της θα δημοσιευόταν ύστερα από τον πόλεμο».

Οι παραλείψεις

Η νέα έκδοση παρουσίαζε και τις τρεις μορφές του έργου: το αρχικό χειρόγραφο, τις διορθώσεις που έκανε η ίδια η Άννα με την ελπίδα ότι θα γίνει συγγραφέας, και την τελική μορφή που δημοσίευσε ο πατέρας της.

«Ο Φρανκ υποστήριξε πάντα ότι είχε διατηρήσει αναλλοίωτη την ουσία του ημερολογίου της κόρης του. Η καινούργια τούτη έκδοση προσφέρει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να καταλάβει ότι η δήλωση αυτή του Φρανκ είναι και δεν είναι σωστή.

»Είναι σωστή από την άποψη ότι το πρωτότυπο ημερολόγιο προσθέτει ελάχιστα στοιχεία ως προς τις συνθήκες που έζησε η Άννα, για περισσότερα από δύο χρόνια, κρυμμένη σ’ ένα σπίτι στο Άμστερνταμ πριν να συλληφθεί μαζί με άλλους Εβραίους.

»Από την άλλη, όμως, σε αντίθεση με την εξωραϊσμένη έκδοση που κυκλοφορούσε ως τώρα, το πρωτότυπο ημερολόγιο παρουσιάζει με μεγαλύτερη αμεσότητα το γεγονός ότι ένα παιδί, από το ένα εκατομμύριο Εβραιόπουλα που εξόντωσαν οι ναζιστές, κατόρθωσε με απλά λόγια να περιγράψει τον τερατώδη παραλογισμό αυτού του εξολοθρεμού.

»Αυτός ήταν ο ένας λόγος που οδήγησε το Ινστιτούτο στην απόφασή του να εκδώσει το πρωτότυπο χειρόγραφο του Ημερολογίου της Άννας Φρανκ. Ο άλλος, ο κυριότερος, ήταν ότι μερικές νεοναζιστικές ομάδες υποστήριξαν ότι το “Ημερολόγιο” ήταν κατασκευασμένο, όπως κατασκευασμένα ήταν και ολόκληρο το Ολοκαύτωμα».

Η «λογοκρισία» στην Άννα

Η μεταγενέστερη έρευνα έδειξε ότι από την πρώτη έκδοση είχαν αφαιρεθεί ορισμένα προσωπικά αποσπάσματα, κυρίως σκέψεις της Άννας για την εφηβεία, το σώμα και τα συναισθήματά της:

«Αρκετά αποσπάσματα του πρωτότυπου ημερολογίου λείπουν από την έκδοση που επιμελήθηκε ο Όττο Φρανκ. Είναι κυρίως αποσπάσματα τα οποία καταγράφουν τα προσωπικά αισθήματα της Άννας, όπως τα όσα γράφει για τον “αγαπημένο Πέτερ” (τον γιo του ζευγαριού που μοιραζόταν την κρυψώνα με την οικογένεια Φρανκ).

“24 Μαρτίου 1944. Ήθελα να τον ρωτήσω αν ξέρει πως είναι ένα κορίτσι. Νομίζω ότι ένα αγόρι δεν θα πρέπει να είναι από τη μέση και κάτω τόσο πολύπλοκο όσο είναι ένα κορίτσι”.

»Και παρακάτω, με τη συνηθισμένη της ειλικρίνεια, η Άννα περιγράφει – όχι στον Πέτερ, με τον οποίο δεν είχε προχωρήσει πέρα από ένα πεταχτό φιλί στα χείλη, αλλά στο ημερολόγιό της – το πόσο πολύπλοκα είναι τα κορίτσια “από τη μέση και κάτω”.

»Ωστόσο η συγκινητικότερη ίσως φράση, η οποία παραλείπεται στην προηγούμενη έκδοση, είναι εκείνη που έγραψε η Άννα Φρανκ στο εσωτερικό του εξωφύλλου του τελευταίου σημειωματαρίου της, το οποίο τελειώνει με την ημερομηνία 1 Αυγούστου 1944. (Τρεις μέρες αργότερα οι Γερμανοί εισέβαλαν στο κρησφύγετο της Άννας, τη μετέφεραν στο Μπέργκεν Μπέλσεν όπου και πέθανε, λιγότερο από δύο μήνες πριν τελειώσει ο πόλεμος):

“Να είσαι καλή και θαρραλέα”.