Ύστερα από μια εβδομάδα πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ ΗΠΑ-Ισραήλ και Ιράν, στο επίκεντρο βρίσκεται το ερώτημα αν θα υπάρξουν «μπότες στο έδαφος» εναντίον του ιρανικού καθεστώτος, πέρα από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς, καθώς και ποιοι είναι οι υποψήφιοι «πρόθυμοι» για να αναλάβουν τις δύσκολες χερσαίες επιχειρήσεις. Αίφνης, πέρα από τους Κούρδους, τίθεται μία ακόμη «υποψηφιότητα»: οι Αζέροι. Πώς φτάσαμε σε αυτήν την εξέλιξη και πόσο πιθανό είναι να δούμε να ανοίγει άλλο ένα μέτωπο, αυτή τη φορά στα νότια του Καυκάσου;
Την περασμένη Πέμπτη (5/3) τέσσερα drones, που σύμφωνα με το αζερικό υπουργείο Άμυνας προήλθαν από το Ιράν, έπληξαν την επαρχία Ναχιτσεβάν στο Αζερμπαϊτζάν, με αποτέλεσμα τον τραυματισμό τεσσάρων ατόμων.
Στοχεύθηκε με ένα drone το αεροδρόμιο του Ναχιτσεβάν, που απέχει περίπου 10 χλμ από τα σύνορα με το Ιράν, ενώ άλλο ένα κατέπεσε κοντά σε σχολείο στο χωριό Σακαραμπάντ.
JUST IN: 🇮🇷🇦🇿 Iran strikes Azerbaijan’s Nakhchivan International Airport. pic.twitter.com/B6Q7im1x5O
— BRICS News (@BRICSinfo) March 5, 2026
Το τρίτο από τα τέσσερα drones χτύπησε μη στρατιωτικές υποδομές, ενώ το τελευταίο εξουδετερώθηκε από τις αζερικές δυνάμεις. Ο αζέρος υπουργός Εξωτερικών Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ ανακοίνωσε την απόσυρση διπλωματών από το Ιράν, μη δεχόμενος την ιρανική άρνηση ευθύνης για την επίθεση.
Η στρατηγική σημασία του «Διαδρόμου Τραμπ»
Το Ναχιτσεβάν αποτελεί περιοχή με μεγάλη στρατηγική σημασία, καθώς είναι θύλακας του Αζερμπαϊτζάν που δεν έχει άμεση συνέχεια με την κυρίως χώρα. Συνορεύει αφενός με την Αρμενία και αφετέρου με την Τουρκία και το Ιράν, ενώ χωρίζεται από τον κυρίως κορμό του Αζερμπαϊτζάν με μια αρμενική έκταση εύρους 40 περίπου χιλιομέτρων. Για τον λόγο αυτό, το Ναχιτσεβάν βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των ΗΠΑ, που έχουν σχεδιάσει τον λεγόμενο «Διάδρομο Τραμπ» (προηγουμένως λεγόταν «Διάδρομος Ζανγκεζούρ»), ο οποίος ενώνει ενεργειακώς την Τουρκία, την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν, δίπλα στα σύνορα με το Ιράν.
Ο «Διάδρομος Τραμπ» ευνοεί την επιρροή της Τουρκίας στο Αζερμπαϊτζάν αλλά και στα τουρκογενή έθνη της Κεντρικής Ασίας, και διεμβολίζει τη συνάφεια Ρωσίας και Ιράν. Σχετίζεται με τη φιλοδυτική στροφή της Αρμενίας υπό τον πρωθυπουργό Νικόλ Πασινιάν, αλλά και την πρόσφατη απομάκρυνση του προέδρου Ιλχάμ Αλίγιεφ του Αζερμπαϊτζάν από τη ρωσική επιρροή. Για τους λόγους αυτούς, ο «Διάδρομος Τραμπ», που διέρχεται από το Ναχιτσεβάν, προκαλεί έντονο προβληματισμό στο Ιράν.
Στενή φιλία με ΗΠΑ αλλά και σεβασμός στη μνήμη του Χαμενεΐ
Οι φιλικές σχέσεις του προέδρου Αλίγιεφ με τον Ντόναλντ Τραμπ κορυφώθηκαν στην τριμερή συνάντηση μαζί και με τον πρωθυπουργό της Αρμενίας στον Λευκό Οίκο τον περασμένο Αύγουστο. Η διένεξη Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν με επίδικο το Ναγκόρνο-Καραμπάχ ήταν μια από τις σημαντικές συγκρούσεις που έλυσε υπέρ του Αζερμπαϊτζάν ο «ειρηνοποιός» Τραμπ. Ο «Διάδρομος Τραμπ», που αποφασίστηκε τότε και επιβεβαιώθηκε στην πρόσφατη επίσκεψη του αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς σε Αρμενία και Αζερμπαϊτζάν τον περασμένο μήνα, σηματοδοτεί την αυξημένη αμερικανική παρουσία στα νότια του Καυκάσου.
Ωστόσο, ο Αλίγιεφ ήταν επίσης ένας από τους πολιτικούς ηγέτες που έστειλαν συλλυπητήρια στο Ιράν για την εκδημία του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, που είναι άλλωστε αζερικής καταγωγής κατά το ήμισυ. Και, το κυριότερο, ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν ήταν, κατά δήλωσή του, ο μοναδικός αρχηγός κράτους που επισκέφθηκε επισήμως ιρανική πρεσβεία για να εκφράσει συλλυπητήρια.
Γιατί οι Ιρανοί αρνούνται την ευθύνη για τα drones
Μετά τα πρόσφατα πλήγματα στο Ναχιτσεβάν, η Τεχεράνη αρνήθηκε την ευθύνη για τα τέσσερα drones, ακολουθώντας με μια ιδιότυπη «συνέπεια» την εξής αρχή: φαίνεται ως τώρα να αποδέχεται τα χτυπήματα σε αμερικανικές βάσεις και άλλους αμερικανικούς στόχους στις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου, αλλά αρνείται ότι μη στρατιωτικούς στόχους στις αραβικές χώρες. Το Αζερμπαϊτζάν δεν διαθέτει αμερικανικές βάσεις στο έδαφός του και οι πιθανοί λόγοι για τη στοχοποίησή του είναι οι πρόσφατες φιλικές σχέσεις του με το Ισραήλ και τα κοινά ενεργειακά σχέδια με ΗΠΑ.
Σημειωτέον ότι το 30-40% του εισαγόμενου πετρελαίου στο Ισραήλ διέρχεται από τον αγωγό Μπακού-Τμπιλίσι-Τσεϊχάν, που είναι κομβικής σημασίας για τυχόν στοχοποίηση των ενεργειακών πηγών του Ισραήλ. Από ενδεχόμενη βλάβη στον αγωγό θα πλήττονταν επίσης η Τουρκία και η ΕΕ. Η συνεργασία του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ περιλαμβάνει επίσης την άμυνα και την κυβερνο-ασφάλεια, με έμφαση στην τεχνολογία των drones. «Πετρέλαιο αντί στρατιωτικής τεχνολογίας» θα ήταν μια γρήγορη σύνοψη της σχέσης των δύο χωρών, η οποία φέρεται να έπαιξε σημαντικό ρόλο στη νίκη επί της Αρμενίας και προκαλεί νευρικότητα στο Ιράν.
Το Αζερμπαϊτζάν παρέχει επίσης φυσικό αέριο σε χώρες της ΕΕ, οπότε μια ενδεχόμενη μεταφορά της σύγκρουσης σε αυτό θα ανέβαζε το ενεργειακό κόστος για την Ευρώπη και μάλιστα σε συνδυασμό με τα προβλήματα που αντιμετωπίζει το Κατάρ.
Σε κάθε περίπτωση το Αζερμπαϊτζάν, μη πειθόμενο από την άρνηση ευθύνης του Ιράν, έχει το βλέμμα στην επόμενη ημέρα, αναπτύσσοντας στρατό στην περιοχή του που γειτνιάζει με το Ιράν με το οποίο μοιράζεται σύνορα 700 χλμ. Η αεράμυνα του Αζερμπαϊτζάν πλέον επικεντρώνει, μεταξύ άλλων, στην αντιμετώπιση εχθρικών drones. Ο πρόεδρος Αλίγιεφ έκανε λόγο για αντίμετρα προς το Ιράν, αν και προσέθεσε ότι η χώρα του δεν ενδιαφέρεται να συμμετάσχει σε επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν, καθώς δεν της το επιτρέπει η εξωτερική πολιτική της. Ο τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εξέφρασε τη συμπαράστασή του στο Αζερμπαϊτζάν.
Οι Αζέροι είναι η μεγαλύτερη εθνοτική μειονότητα στο Ιράν
Ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» είναι το γεγονός ότι οι Αζέροι αποτελούν τη μεγαλύτερη εθνοτική μειονότητα στο Ιράν. Αν και η Τεχεράνη αποφεύγει συστηματικά να δώσει επίσημα στοιχεία, οι Αζέροι εντός του Ιράν υπολογίζονται σε πολύ παραπάνω από 10 εκατομμύρια και σε τουλάχιστον 15% του πληθυσμού της χώρας, ενώ οι πιο φιλόδοξοι υπολογισμοί ανεβάζουν το ποσοστό σε 20-30%. Ένα 10% της αζερικής μειονότητας ζει στις επαρχίες του ιρανικού Αζερμπαϊτζάν, ενώ τουλάχιστον άλλοι τόσοι είναι αφομοιωμένοι, διαμένοντας στην πρωτεύουσα και άλλα αστικά κέντρα. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν πιθανόν περισσότεροι Αζέροι εντός του Ιράν από όσοι στο ίδιο το Αζερμπαϊτζάν.
Το κράτος του Αζερμπαϊτζάν αποτελεί την πρώην επαρχία της περσικής αυτοκρατορίας που είχε παραχωρηθεί στη ρωσική αυτοκρατορία το 1828 και μετά αποτέλεσε συνιστώσα της Σοβιετικής Ένωσης, προτού ανεξαρτητοποιηθεί. Όμως, είναι ακόμη σημαντικότερες οι επαρχίες που παρέμειναν στην περσική αυτοκρατορία και κληροδοτήθηκαν στο σύγχρονο Ιράν, με σημαντικές πόλεις την Ταμπρίζ και την Αρνταμπίλ. Υπό μια αλυτρωτική σκοπιά οι ιρανικές επαρχίες αποτελούν το «νότιο» Αζερμπαϊτζάν που αναμένει την επανένωσή του με το ελεύθερο «βόρειο» Αζερμπαϊτζάν ή, έστω, την απόσχισή του από το Ιράν.
Θα μπορούσαν να είναι οι Αζέροι οι «μπότες στο έδαφος» του Ιράν;
Οι Αζέροι του Ιράν, ως η πολυπληθέστερη εθνοτική μειονότητα, θεωρούνται ως μια από τις επικίνδυνες «υποψηφιότητες εξέγερσης» σε περίπτωση εξασθένησης της κεντρικής ιρανικής εξουσίας με τις άλλες δύο να είναι οι Κούρδοι και οι Μπαλούχοι. Είναι αλήθεια ότι οι Αζέροι, σε σύγκριση με τους Κούρδους, έχουν πολύ λιγότερο ανεπτυγμένη αυτονομιστική δράση και, επίσης, σε αντίθεση με τους Κούρδους που πρωτοστάτησαν στην εξέγερση του περασμένου Ιανουαρίου, οι Αζέροι είχαν μικρότερη και πιο άδηλη εκπροσώπηση.
Σημαντικό μέρος των Αζέρων είναι αφομοιωμένο στις ιρανικές ελίτ και έχουν συγγένεια μαζί τους λόγω και της σιιτικής ισλαμικής πίστης. Υπενθυμίζεται άλλωστε ότι ο ίδιος ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ είχε εν μέρει αζερική καταγωγή διά του πατέρα του, που ήταν Αζέρος σιίτης κληρικός, ενώ ο νυν πρόεδρος του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν, έχει διπλή αζερική και κουρδική καταγωγή.
Αν και οι Αζέροι θα ήταν δυσκολότερο να αποτελέσουν την κύρια δύναμη αιχμής σε μια εθνοτική εξέγερση, όπως οι Κούρδοι στα δυτικά και οι Μπαλούχοι στα ανατολικά, σε συνθήκες σημαντικής καθεστωτικής αμφισβήτησης ή κατάρρευσης, τα ήδη υπάρχοντα αλυτρωτικά αζερικά κινήματα θα μπορούσαν ταχέως να δυναμωθούν.
Οι εθνοτικές μειονότητες είναι κατά κανόνα εναντίον της παλινόρθωσης της δυναστείας των Παχλαβί, αλλά κυρίως δεν έχουν εμπιστοσύνη ότι το οποιοδήποτε διάδοχο σχήμα στο Ιράν θα τιμήσει δεσμεύσεις και δεν θα παλινδρομήσει σε έναν ιρανικό συγκεντρωτικό εθνικισμό. Επίσης εθνότητες όπως οι Αζέροι και οι Κούρδοι, που γειτνιάζουν, συχνά έχουν εντάσεις μεταξύ τους και ο συντονισμός δεν είναι εύκολος.
Σημαντική μορφή της αζερικής αντίστασης είναι ο Χασάν Σαριατμανταρί, του οποίου ο πατέρας, Αγιατολάχ Καζέμ Σαριατμανταρί, είχε βασανιστεί από τους πράκτορες του Χομεϊνί. «Στο όνομα του πατρός», ο Σαριατμανταρί ανέλαβε μια αντιπολιτευτική εκστρατεία στην αρχή σε συνεργασία με τον Ρεζά Παχλαβί, προτού ο τελευταίος παλινδρομήσει στον ιρανικό εθνικισμό και οι σχέσεις τους ψυχρανθούν το 2022.
Γιατί αφυπνίζεται ο αζέρικος αλυτρωτισμός
Αν κάποιος «αφύπνισε» τον Ιλχάμ Αλίγιεφ, αυτός ήταν ο πρόεδρος Ερντογάν της Τουρκίας που το 2020, ως φιλοξενούμενος στο Μπακού, απήγγειλε στίχους από ποίημα που θρηνεί τη διαίρεση των Αζέρων μεταξύ Ιράν και Σοβιετικής Ένωσης. Το 2022 ήταν η σειρά του Αλίγιεφ να θρηνήσει, στην 9η Σύνοδο της Οργάνωσης των Τουρκογενών Κρατών, ότι 40 εκατομμύρια Αζέροι που ζουν εκτός Αζερμπαϊτζάν δεν έχουν τη δυνατότητα να μιλήσουν τη γλώσσα τους. Οι δηλώσεις του θεωρήθηκαν ως αφύπνιση του αζέρικου αλυτρωτισμού σε συνεννόηση με τον Ερντογάν.
Οι αρεσκόμενοι σε θεωρίες συνωμοσίας τονίζουν τον «ύποπτο» χαρακτήρα της πτώσης του ελικοπτέρου του ιρανού προέδρου Εμπραχίμ Ραϊσί το 2024, ύστερα από επίσκεψη στο Αζερμπαϊτζάν, η οποία πτώση κατ’ αυτή την ανάγνωση αποδίδεται σε διάβρωση του Αζερμπαϊτζάν από εχθρούς του Ιράν. Στο παρελθόν η Τεχεράνη είχε κατηγορήσει το Μπακού ότι επιτρέπει στις υπηρεσίες των Ισραηλινών να δρουν από το έδαφός του. Σε κάθε περίπτωση, το αεροπορικό αυτό δυστύχημα έχει στοιχειώσει τις σχέσεις Ιράν-Αζερμπαϊτζάν.
Γιατί το Αζερμπαϊτζάν φοβάται τον πόλεμο με το Ιράν
Το Αζερμπαϊτζάν έχει πολύ σοβαρούς λόγους να μην επιθυμεί εμπλοκή του σε πόλεμο με το Ιράν. Κατ’ αρχήν, ο πόλεμος θα απειλήσει με αποσταθεροποίηση μια χώρα που ειρήνευσε μόλις το 2025. Κατά δεύτερον, το Αζερμπαϊτζάν έχει κομβική συμμαχική σχέση με την Τουρκία, η οποία επίσης προβληματίζεται από τον αποσταθεροποιητικό χαρακτήρα του πολέμου για την ευρύτερη περιοχή.
Η Τουρκία έχει δεσμευθεί να παράσχει στρατιωτική βοήθεια σε περίπτωση που το Αζερμπαϊτζάν δεχθεί επίθεση, οπότε μια εμπλοκή της χώρας του Καυκάσου θα έφερνε το φάσμα αλματώδους κλιμάκωσης του πολέμου. Εξάλλου, οι χώρες στα νότια του Καυκάσου αποτελούν πλέον μια συγκριτικά στενή λωρίδα μεταξύ του πολεμικού θεάτρου της Ουκρανίας και εκείνου του Ιράν. Το Αζερμπαϊτζάν, τέλος, επιθυμεί να διατηρήσει τον ρόλο του παρόχου και διαμετακομιστή ενέργειας για Τουρκία, Δύση και Ισραήλ.
Πάντως, το ίδιο το Αζερμπαϊτζάν θεωρείται ότι θα είχε συμφέρον από μια εξασθένηση του Ιράν, όχι όμως από μια ανεξέλεγκτη κατάρρευση. Το ταυτοτικό χαρακτηριστικό του Αζερμπαϊτζάν είναι ότι θεωρείται τουρκογενές εθνοτικά και γλωσσολογικά, ενώ είναι σιιτικό θρησκευτικά. Κατά τον τρόπο αυτό, δέχεται «επιθέσεις αγάπης» και ήπιας ισχύος από την Τουρκία για τον πρώτο λόγο και από το Ιράν για τον δεύτερο.
Οι Αζέροι του Ιράν επιδεικνύουν τη σιιτική τους ταυτότητα εν δήμω και την τουρκογενή εν οίκω. Είναι πάντως αξιοσημείωτο ότι στην εποχή της δυναστείας των Παχλαβί, υπήρχε μεγαλύτερος γλωσσολογικός και εθνολογικός «ρατσισμός» με συγκρίσεις ανάμεσα στα εκλεπτυσμένα φαρσί έναντι της θεωρούμενης υποδεέστερης αζερικής γλώσσας, ενώ με την ισλαμική επανάσταση το ταυτοτικό στοιχείο μεταφέρθηκε στην κοινή σιιτική θρησκεία.
Το Αζερμπαϊτζάν επικεντρώνει στην ενεργειακή πολιτική του προς Τουρκία, Δύση και Ισραήλ, την ίδια στιγμή που το Ιράν είναι σημαντικότατος εμπορικός εταίρος του. Για το Αζερμπαϊτζάν θα ήταν συμφέρουσα μια φιλοδυτική στροφή του Ιράν, που θα το καθιστούσε διπλό κόμβο στους άξονες ανατολής-δύσης και νότου-βορά, όμως θα ήταν καταστροφική μια πλήρης αποσταθεροποίηση ή κατάρρευση, η οποία θα τάραζε εσωτερικές ισορροπίες που έχουν αποκτηθεί με πολύ κόπο ύστερα από τεσσεράμισι δεκαετίες ανεξάρτητης ζωής.
