Η γλώσσα περιλαμβάνει τον τρόπο με τον οποίον ένας λαός νοηματοδοτεί την ύπαρξή του, εκφράζει τις παραδόσεις και τη συμπεριφορά του και για τον λόγο αυτόν συνδέεται με την ταυτότητα και τα βαθύτερα ψυχικά χαρακτηριστικά του. Δεν πρέπει να παροραθεί το γεγονός ότι των μεγάλων εθνικών επαναστάσεων, προηγήθηκαν πάντοτε προσπάθειες ενοποίησης των λαών μέσα από τη γλώσσα.
Ο Όμηρος για τους Έλληνες, ο Λούθηρος για τους Γερμανούς, ο Σαίξπηρ για τους Βρετανούς ή ο Δάντης για τους Ιταλούς, έθεσαν μέσα από τη γλώσσα τις εθνικές και ανθρωπολογικές βάσεις για τη συγκρότηση των εθνών τους. Μέσα από τη γλώσσα δημιουργούνται, αλλά και διέπονται οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ των ανθρώπων, αφ΄ης στιγμής δύναται μέσω της σημασίας των λέξεων, αλλά και του προφορικού λόγου, να επικοινωνηθούν οι αξίες και οι ιδέες ενός λαού ή κοινωνικής ομάδας με στόχο την παραγωγή νόμιμων κοινωνικών αποφάσεων.
Υπό αυτή την έννοια, η εξάπλωση μιας γλώσσας, πέρα από εκπαιδευτικούς σκοπούς, υπηρετεί την άσκηση εξουσίας ενός πολιτισμού προς έναν άλλον. Η ελκυστική της δύναμη έγκειται στην ικανότητά της να συνδέει κοινότητες ανθρώπων από όλον τον κόσμο με κίνητρο τη συνεργασία προς έναν επωφελή σκοπό δημιουργώντας ευκαιρίες σε οικονομικό και πολιτικό επίπεδο.
Η συμβολική αναπαράσταση της γλώσσας
Η γραφή αποτελεί τη συμβολική αναπαράσταση της γλώσσας μέσω της χρήσης γραφικών σημείων. Κάθε γλώσσα έχει λέξεις που εκφράζουν συγκεκριμένες έννοιες, αντιλήψεις, φόβους, χαρές ή δοξασίες.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, η κακοτυχία συνδέεται με τον αριθμό δεκατρία, ενώ αντίστοιχα στην Ιταλία με τον αριθμό δεκαεπτά και στην Ιαπωνία με τον αριθμό τέσσερα, λέξη η οποία στα ιαπωνικά προφέρεται όπως η λέξη «θάνατος».
Στη μουσουλμανική παράδοση, η καλλιγραφία δεν αποτελεί μόνο έναν είδος αναπαραγωγής των γραμμάτων, αλλά συνδέεται με την ανάγκη του πιστού προς ηθική τελείωση. Είναι ένα μέσο θέασης της ομορφιάς του Θεού.
Στην αρχαία ελληνική γλώσσα, η οξεία, η βαρεία και η περισπωμένη, καθώς και τα δύο πνεύματα, η δασεία και η ψιλή, αποτελούν τονικά σύμβολα που χρησίμευαν όχι μόνο στη σωστή προφορά των λέξεων αλλά και στη διατήρηση της μουσικότητας της γλώσσας. Το σύστημα γραφής, καθώς και τα ίδια τα σύμβολα που χρησιμοποιούνται για τη γραπτή επικοινωνία, διαφέρουν από πολιτισμό σε πολιτισμό.
Ο Claude Duret παρατηρεί ότι, οι Εβραίοι, οι Χανανίτες, οι Σαμαρίτες, οι Χαλδαίοι, οι Σύριοι, οι Αιγύπτιοι, οι Φοίνικες, οι Καρχηδόνιοι, οι Άραβες, οι Σαρακινοί, οι Τούρκοι, οι Μαυριτανοί, οι Πέρσες και οι Τάρταροι, γράφουν από τα δεξιά προς τα αριστερά ακολουθώντας έτσι την πορεία και την ημερήσια κίνηση του πρώτου ουρανού.
Οι Έλληνες, οι Γεωργιανοί, οι Μαρωνίτες, οι Κόπτες, οι Τσερβιανοί, οι Ποζνανοί, οι Ιακωβίτες, οι Λατίνοι και όλοι οι Ευρωπαίοι, γράφουν από πάνω προς τα κάτω σύμφωνα με την τάξη της φύσης η οποία έδωσε στους ανθρώπους το κεφάλι ψηλά και τα πόδια χαμηλά. Αντίθετα, οι Μεξικανοί γράφουν από κάτω προς τα πάνω σε σπειροειδείς γραμμές, παρόμοιες με αυτές που χαράζει ο ήλιος στην ετήσια πορεία του στον ζωδιακό κύκλο.[1]
Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Ελλάδας στην πολιτιστική διπλωματία
Η ελληνική γλώσσα ομιλείται και γράφεται για περισσότερους από 34 αιώνες και αποτελεί το αφετηριακό συγκριτικό πλεονέκτημα που έχει η Ελλάδα στην άσκηση πολιτιστικής διπλωματίας. H σπουδαιότητά της δεν έγκειται μονάχα στους αμέτρητους διαφορετικούς λεκτικούς τύπους τους οποίους συναντά κανείς σε κάποιο ξενόγλωσσο ακαδημαϊκό βιβλίο, αλλά όπως εντοπίζει ο Χάιντιγκερ στο γεγονός πως λέξεις όπως η «Δημοκρατία», η «Ποίηση», ο «Λόγος» η «Φιλοσοφία» ή το «Σύστημα», απαντούν στο τι εστί των πραγμάτων.
Η σχέση αυτή μεταξύ του «σημαίνοντος» και «σημαινομένου» καθιστά την ελληνική γλώσσα εννοιολογική και την ξεχωρίζει από τις σημειολογικές γλώσσες. Όταν για παράδειγμα ομιλούμε για τους ολυμπιακούς αγώνες το αγγλικό «game» ή το γαλλικό «jeu» δεν έχουν ουδεμία σχέση με τον ελληνικό όρο «αγών» η ρίζα του οποίου προέρχεται από το ρήμα «άγω» και το «ηγούμαι», συγγενής λέξη με την λέξη «αγωγή» – «αγωγός» – «παιδαγωγός».
Επομένως, η κύρια διαφορά μεταξύ των λέξεων «παιγνιδιού» και «αγώνα» είναι ότι η τελευταία δεν περιορίζεται στον σωματικό ανταγωνισμό, αλλά στην ηθική εκγύμναση. Για τον λόγο αυτό αντί για κάποιο χρηματικό ποσό ή κάποια υλική ανταμοιβή οι αθλητές που συμμετείχαν στους Ολυμπιακούς αγώνες λάμβαναν ως έπαθλο ένα στεφάνι ελιάς.
Στις υπόλοιπες γλώσσες του κόσμου δεν διαχωρίζεται η έννοια της ζωής από τον βίο ή του συμφέροντος από το ενδιαφέρον, ενώ η σημασία των λέξεων άμιλλα, θαλπωρή ή φιλότιμο δεν εντοπίζεται σε άλλες γλώσσες.
Η ελληνική γλώσσα ανά τον κόσμο
Το γεγονός πως η Ελληνική γλώσσα είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων και η εκμάθηση της γίνεται από χιλιάδες νέους σε σχολεία, ιδιωτικά εκπαιδευτήρια, πανεπιστήμια θεολογικής κατεύθυνσης και εκκλησιαστικά λύκεια, αποδεικνύει περίτρανα την δυναμική που έχει η Ελλάδα στην περιοχή, αλλά και τις ευκαιρίες που μπορεί να προσφέρει στον οικονομικό τομέα. Στο Βελιγράδι και στη Σόφια τα κέντρα εκμάθησης ελληνικών είναι γεμάτα μαθητές.
Στα Τίρανα, το Αρσάκειο πρωτοστατεί στην εκπαίδευση των νέων που μαθαίνουν Ελληνικά παράγοντας πολιτισμικό έργο τεράστιας αξίας. Το ίδιο συμβαίνει και στη Μολδαβία, που είναι η πιο φτωχή χώρα της Ευρώπης και οι νέοι μαθαίνουν Ελληνικά με απώτερο σκοπό μια καλύτερη ζωή στην Ελλάδα ή σε μια από τις χιλιάδες Ελληνικές επιχειρήσεις στα Βαλκάνια. Εξίσου σημαντικό για την ελληνική ήπια ισχύ, είναι το γεγονός της διδαχής των αρχαίων ελληνικών στα σχολεία πολλών χωρών της Ευρώπης.
Τέτοια παραδείγματα είναι η Γερμανία, στα σχολεία της οποίας τα αρχαία ελληνικά διδάσκονται ως υποχρεωτικό μάθημα, η Ιταλία όπου τα αρχαία ελληνικά διδάσκονται σε όλα τα λύκεια κλασικής παιδείας (licei classici), ενώ στο Βέλγιο, τη Γαλλία και την Ισπανία διδάσκονται ως μάθημα επιλογής.
Τέλος, στην Κίνα, διδάσκονται ως γλώσσα επιλογής σε όλους τους μαθητές άνω των 14 ετών,[2] ενώ στη Ρωσία τα αρχαία ελληνικά διδάσκονται στη τριτοβάθμια εκπαίδευση[3] και σε όλα τα εκκλησιαστικά λύκεια.[4]
Ωστόσο, εκτός από τα αρχαία ελληνικά, η νεοελληνική γλώσσα σήμερα ομιλείται μόνο στην Ελλάδα, στην Κύπρο, στην Βόρεια Ήπειρο και σε ορισμένα σχολεία της ελληνικής διασποράς. Σε πολύ μικρότερο εύρος διδασκαλίας πραγματοποιούνται μαθήματα ελληνικής γλώσσας και από ορισμένες από τις 140 και πλέον έδρες νεοελληνικών σπουδών ανά τον κόσμο, καθώς και από ορισμένα παραρτήματα του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού.
Την εκπαιδευτική πολιτική μέσω της γλώσσας έχει εντάξει στη στρατηγική του και το Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Διπλωματίας το οποίο πραγματοποιεί μαθήματα ελληνικών στα 4 από τα 16 παραρτήματά του στο εξωτερικό.
Στην οδό αυτή προσανατολίζονται και τα ελληνικά πανεπιστήμια τα οποία σχεδιάζουν την ίδρυση παραρτημάτων στο εξωτερικό με σκοπό την ανάπτυξη των δομών εκπαίδευσης και την εξωστρέφεια της ελληνικής γλώσσας.[5]
[1] Duret, C. (1613). Tresor de l’histoire des langues. Κολονία, (σ.40).
[2] Τα ποσοστά κινέζων που γνωρίζουν ελληνικά να ξεπερνάει το 6%.
[3] Και συγκεκριμένα στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Μόσχας Λομονόσοφ, καθώς και στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Ανθρωπιστικών Σπουδών (RGGU), στο Πανεπιστήμιο Αγίας Πετρούπολης, στο Πανεπιστήμιο Πετροζαβόντσκ, στη Θεολογική Ακαδημία Μόσχας.
[4]ESOS. (2015, July 6). Σε ποια σχολεία διεθνώς διδάσκονται τα Αρχαία Ελληνικά. Διαθέσιμο στο: https://www.esos.gr/arthra/39025/se-poia-sholeia-diethnos-didaskontai-ta-arhaia-ellinika
[5] Λακασάς, Α. (2022, Απρίλιος 4). Παραρτήματα ελληνικών πανεπιστημίων στο εξωτερικό. Διαθέσιμο στο:
https://www.kathimerini.gr/society/561790486/parartimata-ellinikon-panepistimion-sto-exoteriko/
O κ. Πέτρος Δ. Καψάσκης είναι Διδάκτορας Πολιτιστικής Διπλωματίας και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας.
