«Νόμοι που υπάρχουν μόνο στα χαρτιά δεν παράγουν αποτελέσματα.» Αυτό δεν είναι σύνθημα. Αντανακλά την πραγματικότητα που περιγράφεται από τους αλιείς μικρής κλίμακας στην Μεσόγειο και επισημαίνει ένα ευρύ χάσμα μεταξύ των δεσμεύσεων της Ευρωπαικής Ενωσης (ΕΕ) και της εφαρμογής τους. Περισσότερο από μία δεκαετία μετά την τελευταία μεταρρύθμιση της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής (ΚΑλΠ), η ΕΕ συζητά ξανά το ενδεχόμενο αναθεώρησής της, παρότι το πλαίσιο της ΚΑλΠ είναι επαρκές και, όταν εφαρμόζεται σωστά, διασφαλίζει τη βιώσιμη αλιεία.
Αυτό που συνεχίζει να αποτυγχάνει είναι η εφαρμογή της. Το πιο σαφές παράδειγμα είναι η νομική δέσμευση για τον τερματισμό της υπεραλίευσης έως το 2020, προθεσμία που παραμένει ανεκπλήρωτη.
Πουθενά αυτό δεν είναι τόσο εμφανές όσο στη Μεσόγειο — και ειδικότερα την Κύπρο και την Ελλάδα όπου τα ιχθυαποθέματα απειλούνται από την υπεραλίευση, την κλιματική κρίση και την εξάπλωση μεταναστευτικών ειδών. Η Μεσόγειος παραμένει η πιο υπεραλιευμένη θάλασσα στον κόσμο και οι αλιείς αντιμετωπίζουν καθημερινά τις συνέπειες. Κι όμως, δεν ζητούν χαλάρωση των κανόνων ούτε νέα πολιτική. Ζητούν να εφαρμοσθεί η υφιστάμενη νομοθεσία και να υπάρξει ουσιαστική στήριξη από τις κυβερνήσεις των κρατών μελών. Χωρίς αυτά, η επαγγελματική αλιεία δεν έχει μέλλον. Και αν η Ευρώπη επιλέξει να καθυστερήσει ξανά, περιμένοντας μια νέα, χρονοβόρα μεταρρύθμιση, διακινδυνεύει να χάσει την επόμενη γενιά αλιέων και να αποδυναμώσει ανεπανόρθωτα τις παράκτιες οικονομίες.
Η περίπτωση των Κυπρίων και Ελλήνων αλιέων, αντικατοπτρίζει ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πρόβλημα. Πριν ξανανοίξει το θέμα της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής , η Ευρώπη θα πρέπει να αξιολογήσει το πραγματικό κενό, το οποίο δεν εντοπίζεται στο ίδιο το νομικό πλαίσιο, αλλά στην άνιση εφαρμογή και επιβολή του. Οι εκκλήσεις για μεταρρύθμιση της ΚΑλΠ καθοδηγούνται από τις γνωστές πιέσεις: Υποστηρίζεται ότι οι περιβαλλοντικοί κανόνες εμποδίζουν την οικονομική βιωσιμότητα, ότι ο στόλος χρειάζεται εκσυγχρονισμό και ότι η γραφειοκρατία είναι υπερβολική.
Φαίνεται πως δεν έχουμε πάρει το μάθημά μας. Η Ευρώπη έχει ξαναπεράσει από αυτό το σημείο. Η υπεραλίευση και οι ανεπαρκείς έλεγχοι, οδήγησαν τα ιχθυαποθέματα στο χείλος της κατάρρευσης, με αποτέλεσμα το υψηλό κοινωνικό και δημοσιονομικό κόστος. Για τους αλιείς μικρής κλίμακας της Μεσογείου, αυτές οι επιπτώσεις δεν μένουν στη θεωρία. Τις βιώνουν καθημερινά, μέσω της μείωσης των αλιευμάτων, της αύξησης του κόστους και της εντεινόμενης αβεβαιότητας.
Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική αποδίδει όταν εφαρμόζεται
Τα στοιχεία δείχνουν ότι όπου η Κοινή Αλιευτική Πολιτική (ΚΑλΠ) έχει εφαρμοσθεί, αποδίδει. Σύμφωνα με τις αξιολογήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το ποσοστό των αποθεμάτων που υπεραλιεύονται στον Βορειοανατολικό Ατλαντικό, μειώθηκε από περίπου 40% το 2013 σε λίγο πάνω από 22% το 2025. Στη Μεσόγειο, το ποσοστό μειώθηκε από 70% σε 51% την ίδια περίοδο. Αυτές οι βελτιώσεις συνδέονται στενά με την εφαρμογή ορίων στα αλιεύματα, βασισμένων σε επιστημονικά δεδομένα και ελέγχους της αλιευτικής ικανότητας στο πλαίσιο της ΚΑλΠ.
Τα οικονομικά και κοινωνικά στοιχεία δείχνουν την ίδια τάση. Οι αλιευτικοί στόλοι της ΕΕ έχουν γίνει πιο αποδοτικοί και πιο κερδοφόροι την τελευταία δεκαετία. Τα σκάφη πλέον αποφέρουν υψηλότερα μέσα εισοδήματα, με τους μισθούς ανά αλιέα πλήρους απασχόλησης να αυξάνονται κατά περισσότερο από το ένα τέταρτο από το 2013. Στην πολιτική της ανακοίνωση του 2023, η Επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ΚΑλΠ παραμένει ένα επαρκές νομικό πλαίσιο, με το πραγματικό κενό να εντοπίζεται στην εφαρμογή και την επιβολή της.
Όσοι συμμετείχαμε στη μεταρρύθμιση του 2013, κατανοούμε αυτή την αναγκαιότητα. Η αναθεωρημένη πολιτική, σηματοδότησε μια σαφή στροφή μακριά από την υπεραλίευση και τη βραχυπρόθεσμη λήψη αποφάσεων, προς μια προσέγγιση βασισμένη στην επιστήμη. Οι ίδιες οι αξιολογήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι αυτή η προσέγγιση απέδωσε αποτελέσματα όπου εφαρμόσθηκε. Τμήματα του στόλου της ΕΕ έγιναν πιο κερδοφόρα, η παραγωγικότητα της εργασίας βελτιώθηκε και αρκετά ιχθυαποθέματα ανέκαμψαν. Η ΚΑλΠ παραμένει το ισχυρότερο εργαλείο της ΕΕ για την αναστροφή της υποβάθμισης στη θάλασσα.
Η εφαρμογή οδηγεί σε πρόοδο· η μεταρρύθμιση σε αστάθεια και αβεβαιότητα
Η ενίσχυση της εφαρμογής της ΚΑλΠ, μπορεί να αποφέρει απτά οφέλη όπως: Μεγαλύτερη σταθερότητα για τους αλιείς και τις παράκτιες κοινότητες, αποφυγή ετών νομοθετικής αβεβαιότητας και ταχύτερη πρόοδο προς τους στόχους βιωσιμότητας. Η σταθερή και συνεπής εφαρμογή, μπορεί να ενισχύσει την οικονομική ανθεκτικότητα, αποκαθιστώντας παράλληλα την υγεία των θαλασσών, χωρίς τις καθυστερήσεις και τους κινδύνους που συνεπάγεται η επανέναρξη νέας νομοθετικής διαδικασίας. Δεδομένου του χρόνου και των πόρων που απαιτούνται, ένας ακόμη γύρος θεσμικής μεταρρύθμισης δεν είναι ούτε αποδοτικός ούτε αναγκαίος. Αντίθετα, προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί στην αποτελεσματική υλοποίηση των συμφωνημένων δεσμεύσεων της ΚΑλΠ.
Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου: έφτασε η στιγμή της υλοποίησης
Αυτή η συζήτηση εξελίσσεται τη στιγμή που η Κύπρος αναλαμβάνει την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, σε μια περίοδο όπου οι επιλογές που γίνονται στις Βρυξέλλες έχουν άμεσες συνέπειες στη θάλασσα. Η άσκηση της Προεδρίας είναι ευθύνη αλλά και ευκαιρία. Προσφέρει τη δυνατότητα να συμβάλει στη διαμόρφωση της συζήτησης προς την κατεύθυνση της πρακτικής εφαρμογής των υφιστάμενων κανόνων, αντιμετωπίζοντας παράλληλα τις τρέχουσες προκλήσεις εφαρμογής. Εκεί θα δοκιμασθεί η αξιοπιστία της ΚΑλΠ.
Η επαναδιαπραγμάτευση της ΚΑλΠ θα έστελνε το λάθος μήνυμα. Θα υποδήλωνε ότι οι χαμένες προθεσμίες δεν έχουν συνέπειες και ότι τα συμφωνηθέντα, εφαρμόζονται κατά το δοκούν. Για τους αλιείς, θα παρέτεινε την αβεβαιότητα σε μια περίοδο όπου η σταθερότητα είναι ήδη εύθραυστη. Για την Ευρώπη, θα υπονόμευε την εμπιστοσύνη στην ικανότητά της να παραδίδει αποτελέσματα.
Η ΕΕ δεν σχεδιάσθηκε για να παράγει ατελείωτες διαδικασίες ή να καθυστερεί τη δράση μέσω επαναλαμβανόμενων νομοθετικών κύκλων. Σκοπός της είναι να παρέχει κοινές λύσεις σε κοινά προβλήματα και να στηρίζει τους ανθρώπους και τις κοινότητες εκεί όπου η εθνική δράση δεν επαρκεί. Η τελευταία μεταρρύθμιση της ΚΑλΠ βασίσθηκε σε μια απλή αρχή: Τα υγιή ιχθυαποθέματα αποτελούν το θεμέλιο για τη βιώσιμη αλιευτική δραστηριότητα. Η βιωσιμότητα και τα μέσα βιοπορισμού προχωρούν μαζί, ή καθόλου. Αυτή η αρχή αντικατοπτρίζεται ήδη στο συμφωνημένο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Το ζητούμενο τώρα είναι να εφαρμοσθεί.
Η αλιεία αποτελεί σαφή δοκιμασία αυτής της υπόσχεσης. Ο νόμος και τα εργαλεία υπάρχουν. Αυτό που χρειάζεται τώρα η Ευρώπη είναι η πολιτική βούληση για να υλοποιήσει τις δεσμεύσεις που έχει ήδη αναλάβει.
Μαρία Δαμανάκη, πρώην Επίτροπος της ΕΕ για τις Θαλάσσιες Υποθέσεις και την Αλιεία
Χριστόδουλο Χαραλάμπους, Πρόεδρος της Παγκύπριας Ένωσης Επαγγελματιών Αλιέων
