«Η ζωή μου είναι ανορθόδοξη» μου είχε πει ο σκηνοθέτης και συγγραφέας Νίκος Παπατάκης (1918-2010) όταν πριν από αρκετά χρόνια τον είχα συναντήσει στο βιβλιοπωλείο Ελευθερουδάκης με αφορμή το βιβλίο του «Ολοι οι δρόμοι οδηγούν στην απόγνωση» (εκδόσεις Χατζηνικολή). «Δεν θα μπορούσα να την περιγράψω με λογοτεχνικούς όρους. Γράφοντας για μένα προσπάθησα να βρω διαφορετικά μονοπάτια, γιατί ο δρόμος της ζωής μου ήταν πολύ οδυνηρός».
Και είναι αλήθεια. Ανορθόδοξα υπήρξαν τα παιδικά χρόνια του μιγάδος, του μέτοικου (πατέρας Ελληνας, μητέρα Αιθιοπίνα). Ανορθόδοξες υπήρξαν και οι ερωτικές σχέσεις του· από τη «θολή» επαφή του με τον Ζαν Ζενέ ως τους γάμους του με την Ανούκ Εμέ και την Ολγα Καρλάτου. Ανορθόδοξες –«δύσκολες» τις είχε χαρακτηρίσει ο ίδιος –και οι ταινίες του: «Οι βοσκοί της συμφοράς», «Η άβυσσος», «Η φωτογραφία» και βεβαίως το cult movie «Gloria Mundi» με την Καρλάτου, που πριν από μερικά χρόνια κυκλοφόρησε ξανά στη Γαλλία με επιπρόσθετες σκηνές. Ταινίες που επαναπροβάλλονται ύστερα από πολλά χρόνια σε ένα ξεχωριστό και ιδιαίτερα πλούσιο αφιέρωμα της Ταινιοθήκης της Ελλάδος. «Τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, σε μια περίοδο οδύνης, κρίσης και περισυλλογής, το καθήκον να ξαναδιαβάσουμε το έργο του αναρχικού ποιητή γίνεται επιτακτικό» είπε χαρακτηριστικά η κυρία Μαρία Κομνηνού, διευθύντρια της Ταινιοθήκης.
Γεννημένος στην Αβησσυνία και μεγαλωμένος ανάμεσα στην πατρική σκληρότητα και τη μητρική τρυφεράδα ο Παπατάκης πέρασε μέρος της παιδικής ηλικίας του σε εκπαιδευτήριο του Λιβάνου, έζησε από πρώτο χέρι την ιταλική κατοχή και δεν έπαψε ποτέ να ακολουθεί τον δρόμο της μοναξιάς και της αυτοεξορίας· πρώτα στην Ελλάδα και μετά στη χώρα που επέλεξε να κατοικήσει, τη Γαλλία (η επιλογή έγινε και αυτή ανορθόδοξα, γιατί αρχικώς επρόκειτο να μεταναστεύσει στην… Αυστραλία). «Η σχέση μου με αυτή τη χώρα είναι μια σχέση αγάπης – μίσους» μου είχε εκμυστηρευθεί ο Παπατάκης. «Ποτέ δεν αγάπησα τους Γάλλους. Δεν είναι φιλόξενοι όπως οι Ελληνες. Και αν έγραψα στα γαλλικά το βιβλίο μου, το έκανα για να την εκδικηθώ αυτή τη γλώσσα, την οποία έμαθα σαν να μου ασκούσαν τιμωρία».
Ισως σε αυτά τα διχασμένα συναισθήματά του για τη χώρα στην οποία κατοικούσε να οφείλεται η αδιαφορία του για την πολιτική κατάστασή της (π.χ. δεν είχε ψηφίσει για το Ευρωσύνταγμα). Ούτως ή άλλως για τον Παπατάκη «η Ευρώπη δεν μπορεί να λύσει τα προβλήματα του κόσμου. Δεν έχει τα μέσα. Της λείπει το κοινωνικό ενδιαφέρον».
Από το 1947 ως το 1954 ο Παπατάκης μαζί με την τότε σύζυγό του Ανούκ Εμέ διηύθυνε το θρυλικό Rose Rouge, νυχτερινό κέντρο του Παρισιού όπου πολλοί λογοτέχνες, όπως ο Πρεβέρ και ο Κοκτό, παρουσίαζαν τα κείμενά τους. Το 1950 ο Παπατάκης χρηματοδότησε το «Ενα ερωτικό άσμα», τη μοναδική απόπειρα στην κινηματογραφική σκηνοθεσία (μικρού μήκους) του αιρετικού συγγραφέα Ζαν Ζενέ, ενώ μερικά χρόνια αργότερα μπήκε την τελευταία στιγμή στην παραγωγή της πρώτης ταινίας του Τζον Κασσαβέτη, «Σκιές».
Το έργο του Ζενέ είχε επηρεάσει βαθύτατα τον Παπατάκη που είχε πει ότι ο Ζενέ υπήρξε για εκείνον το παράδειγμα για το τι μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος μέσα στον αποκλεισμό και στη σύγχυση. «Χάρη σ’ εκείνον, αργότερα, συνειδητοποίησα ότι έπρεπε να αποδεχθεί τον αποκλεισμό και να τον μετουσιώσει σε κραυγή, κι έτσι σταμάτησα να θέλω να ενσωματωθώ σαν κατάδικος στην όποια κοινωνία» είχε πει ο Παπατάκης. Και αυτός ακριβώς ο σεβασμός του απέναντι στη μνήμη του Ζενέ ήταν ο λόγος που αποφάσισε να μη χρησιμοποιήσει το όνομά του στο ημιαυτοβιογραφικό βιβλίο του.
Πότε και που
ΤΙ ΘΑ ΔΟΥΜΕ
Ταινίες του ιδίου: «Οι άβυσσοι», «Οι βοσκοί», «Η φωτογραφία», «Gloria Mundi» (και οι δύο εκδοχές του 1974 και του 2005), «Οι ισορροπιστές»
Ταινίες του ως παραγωγού: «Ενα ερωτικό άσμα» του Ζαν Ζενέ, «Σκιές» του Τζον Κασσαβέτη
Ντοκιμαντέρ (για αυτόν): «Visages du Cinema (Humiliation et Violence)» του Ζακ Ναούμ (1971, 45′)
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
