Υστερα από την επιτυχία που σημείωσαν πρόσφατες προσφορές του «Βήματος», όπως η ιστορία της λογοτεχνίας, της όπερας, του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού και οι συλλογές αρχαίων κειμένων, ήλθε η ώρα του κινηματογράφου. Παραμένοντας πιστό στους δύο άξονες της στρατηγικής του, την ψυχαγωγία και την εκπαίδευση, «Το Βήμα» από αυτή την εβδομάδα προτείνει στους αναγνώστες του τη δημιουργία μιας ταινιοθήκης αποτελούμενης αποκλειστικώς από εκλεκτές δημιουργίες του ομιλούντος κινηματογράφου. Οι καρποί της συνεργασίας του «Βήματος» με τρία κορυφαία κινηματογραφικά στούντιο, τη Sony, την Columbia Tri Star και τη Universal, είναι τριάντα κινηματογραφικά διαμάντια που έχουν γράψει, το καθένα με τον τρόπο του, Ιστορία. Θα πρέπει ωστόσο να επισημανθεί ότι οδηγός για τις επιλογές υπήρξαν οι ίδιες οι ταινίες, ανεξαρτήτως στούντιο. Γιατί ποιος δεν θα ήθελε να έχει στη συλλογή του μνημειώδεις κινηματογραφικές παραγωγές όπως «Ο Λόρενς της Αραβίας», «Ο Σπάρτακος», «Η γέφυρα του ποταμού Κβάι», το «Πέρα από την Αφρική» και «Ο Σημαδεμένος»; Είναι όλες ταινίες που συνδυάζουν τις εμπορικές προδιαγραφές με την καλλιτεχνική αρτιότητα. Τέλος, ας σημειωθεί ότι ένα από τα κριτήρια για τις επιλογές ήταν τα εφετινά, ογδοηκοστά γενέθλια των βραβείων Οσκαρ. Το μαγικό όνομα Οσκαρ, που είναι το διασημότερο κινηματογραφικό βραβείο του κόσμου, συνοδεύει τις περισσότερες ταινίες της προσφοράς και επιβεβαιώνει όχι μόνο την αναγνωρισιμότητα, αλλά και τη γενικότερη αποδοχή αυτών των ταινιών.
Οι 30 ταινίες που σφράγισαν την ιστορία του κινηματογράφου
Η ταινιοθήκη του «Βήματος» εγκαινιάζεται επιβλητικά με τον «Μονομάχο» («Gladiator», 2000) του Ρίντλεϊ Σκοτ, το τελευταίο μεγάλο ρωμαϊκό έπος του κινηματογράφου που στην εποχή του ανανέωσε το είδος της ταινίας-χλαμύδας. Μονομάχος του τίτλου ο ρωμαίος στρατηγός Μάξιμος (Ράσελ Κρόου), ο οποίος έγινε αποδιοπομπαίος τράγος για την αναρρίχηση στον βασιλικό θρόνο τού διεφθαρμένου Κόμοδου (Χοάκιν Φίνιξ). Πάθη, ίντριγκες, σώμα με σώμα μονομαχίες και μπόλικα εφέ σε ένα λαμπρό, χορταστικό και αχαλίνωτα βίαιο έπος, ένα υπερθέαμα που κέρδισε την εμπιστοσύνη της πλειονότητας των θεατών και οδηγήθηκε στα Οσκαρ αποσπώντας 12(!) υποψηφιότητες. Κέρδισε το Οσκαρ καλύτερης ταινίας και χάρισε στον Κρόου το α´ ανδρικού ρόλου.
Πολλά χρόνια πριν από τον Ρίντλεϊ Σκοτ, ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ είχε αφήσει κι εκείνος το αποτύπωμά του στον χώρο του ρωμαϊκού έπους με τον «Σπάρτακο» («Spartacus», 1960), που επίσης συμπεριλαμβάνεται στην προσφορά του «Βήματος». Ο «Σπάρτακος» αναφέρεται στον θρακιώτη δούλο που επί Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αναδείχθηκε δεινός μονομάχος μεταδίδοντας στους σκλάβους το μήνυμα της ελευθερίας. Αυτή ήταν η πρώτη υπερπαραγωγή που έπεσε στα χέρια του μεγαλοφυούς Κιούμπρικ, ένα έπος-μαμούθ με πρωτοποριακές για την εποχή του σκηνές μάχης και ορισμένες άριστες ερμηνείες: του Κερκ Ντάγκλας στον ρόλο του τίτλου, του Πίτερ Ουστίνοφ στον ρόλο του δουλεμπόρου και του Λόρενς Ολίβιε στον ρόλο του ρωμαίου αξιωματούχου Μάρκου Κράσσου. Ο Κιούμπρικ υπήρξε προσωπική επιλογή του συμπαραγωγού Ντάγκλας, ο οποίος τον προσέλαβε αφού απομάκρυνε τον Αντονι Μαν (κάποιες σκηνές μάχης είναι γυρισμένες από τον τελευταίο). Παρ’ όλα αυτά η δημιουργία του «Σπάρτακου» συνέβαλε στην οριστική απόφαση του Κιούμπρικ να πει για πάντα αντίο όχι μόνο στο Χόλιγουντ αλλά στην Αμερική. Το φιλμ προτάθηκε για έξι Οσκαρ και απέσπασε τέσσερα: σκηνικών, φωτογραφίας, κοστουμιών και β´ ρόλου για τον Ουστίνοφ.
Βραβευμένες βιογραφίες
Η ταινία που θα ακολουθήσει τον «Μονομάχο» είναι το λαμπρό αισθηματικό δράμα «Πέρα από την Αφρική» («Out of Africa», 1985) του Σίντνεϊ Πόλακ, όπου ο θησαυρός της αμερικανικής υποκριτικής, η Μέριλ Στριπ, μεταμορφώνεται στη δανέζα συγγραφέα Κάρεν Μπλίξεν (η οποία αργότερα έγινε διάσημη με το ψευδώνυμο Ισακ Ντένισεν). Το φιλμ επικεντρώνει στην περίοδο της Μπλίξεν στην αφρικανική Κένυα, όπου γνώρισε τον μεγάλο της έρωτα (Ρόμπερτ Ρέντφορντ). Ο,τι και να πούμε για τη φωτογραφία του Ντέιβιντ Γουότκιν θα είναι λίγο. Η αρτιότητα της ταινίας σε όλους τους τεχνικούς τομείς δεν πέρασε απαρατήρητη από τα Οσκαρ. Εντεκα υποψηφιότητες, επτά βραβεία, ανάμεσα στα οποία τα καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας, σκηνικών και φωτογραφίας.
Η πολιτική, το έργο και το βίαιο, τραγικό τέλος του πρωτοπόρου ινδού ηγέτη Μαχάτμα Γκάντι μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Ρίτσαρντ Ατένμπορο στο έργο «Γκάντι» («Gandhi», 1982), ένα μνημειώδες βιογραφικό έπος, ο σχεδιασμός του οποίου απασχολούσε τον βρετανό σκηνοθέτη και ηθοποιό από τη δεκαετία του ’60. Το φιλμ αξίζει μια θέση στην ταινιοθήκη μας μόνο και μόνο για το επίτευγμα της σκηνής της κηδείας του Γκάντι. Χρησιμοποιήθηκαν 300.000 κομπάρσοι, εκ των οποίων οι 200.000 δούλεψαν εθελοντικά! Οσο για την επιλογή του Μπεν Κίνγκσλεϊ για τον ρόλο του Γκάντι, έγινε κυρίως λόγω της ομοιότητάς του με τον ινδό πολιτικό. Ο Κίνγκσλεϊ δικαιώθηκε με το Οσκαρ α´ ανδρικού ρόλου. Αυτό ήταν ένα από τα οκτώ που κέρδισε η ταινία, συμπεριλαμβανομένων των καλύτερης παραγωγής και σκηνοθεσίας.
Στις βιογραφίες θα βρούμε και την γκανγκστερική περιπέτεια «Bugsy» (1991) του Μπάρι Λέβινσον που εξετάζει την περίπτωση του Μπέντζαμιν «Μπάγκσι» Σίγκελ (Γουόρεν Μπίτι), εβραϊκής καταγωγής κακοποιού που θριάμβευσε στην Αμερική κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’40 (είναι ο άνθρωπος που στην κυριολεξία ανακάλυψε το Λας Βέγκας). Αυτή η ταινία αδικήθηκε στα Οσκαρ 1991 κερδίζοντας μόνο δύο, ενώ είχε προταθεί για δέκα.
Ολόχρυσα έπη
Από μια προσφορά τέτοιου μεγέθους δεν θα μπορούσε ασφαλώς να απουσιάζει «Ο Λόρενς της Αραβίας» («Lawrence of Arabia», 1962), ταινία που συμπεριλαμβάνεται σε πολλά top-10 σχετικά με τις καλύτερες δημιουργίες του ομιλούντος κινηματογράφου. Οι περιπέτειες του άγγλου τυχοδιώκτη Τ.Ε. Λόρενς στην Αραβία, ειπωμένες με φλας μπακ ύστερα από τον θάνατό του, έδωσαν στον κορυφαίο βρετανό σκηνοθέτη Ντέιβιντ Λιν πλούσιο έδαφος για τη δημιουργία του απόλυτου κινηματογραφικού θεάματος με τον Πίτερ Ο’ Τουλ σε μεγάλη φόρμα. Είναι κρίμα που έχασε το Οσκαρ α´ ανδρικού ρόλου. Η ταινία απέσπασε επτά Οσκαρ στις δέκα υποψηφιότητες. Ανάμεσα στα βραβεία ήταν τα καλύτερης ταινίας και σκηνοθεσίας. «Το Βήμα» την προσφέρει στην πλήρη εκδοχή της και σε ρετουσαρισμένη κόπια.
Λίγο ό,τι και να ειπωθεί για τα «Κανόνια του Ναβαρόνε» («The guns of Navarone», 1961). Η ταινία του Τζ. Λι Τόμπσον έχει ιστορική σχέση με την Ελλάδα γιατί όλα τα εξωτερικά γυρίσματά της έγιναν στη Ρόδο. Ο Γκρέγκορι Πεκ, ο Αντονι Κουίν, ο Ντέιβιντ Νίβεν, ο Τζέιμς Ντάρεν και ο Αντονι Κουέιλ υποδύονται τους κομάντος των Συμμάχων που κατά τη διάρκεια του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου αναλαμβάνουν μια αποστολή αυτοκτονίας εναντίον των Γερμανών στο Αιγαίο. Το φιλμ έχει και ελληνική διανομή (Ειρήνη Παπά, Γιώργος Φούντας), ενώ θα πρέπει να πούμε ότι ένα από τα μεγάλα παράπονα στην καριέρα του Πεκ ήταν ότι ελάχιστοι θεατές διέκριναν στα «Κανόνια» τα αντιπολεμικά μηνύματα της ταινίας. Ποιος ξέρει; Ισως ήρθε η ώρα να τα ανακαλύψουμε στο DVD του «Βήματος».
Το σενάριο των «Κανονιών του Ναβαρόνε» στηρίζεται στο ομότιτλο μπεστ σέλερ του Αλιστερ Μακ Λιν και γράφτηκε από τον ευφυή παραγωγό και σκηνοθέτη Καρλ Φόρμαν. Ο Φόρμαν είχε ήδη στο ενεργητικό του τη «Γέφυρα του ποταμού Κβάι» («The bridge on the river Kwai», 1957), που επίσης προσφέρει «Το Βήμα». Εξοχος συνδυασμός επικής περιπέτειας, αντιπολεμικού σχολίου και ψυχολογικού δράματος, η ταινία έγραψε ιστορία αποσπώντας τελικά τα Οσκαρ ταινίας, σεναρίου (Φόρμαν), σκηνοθεσίας (Ντέιβιντ Λιν), α´ ανδρικού ρόλου (ο Αλεκ Γκίνες στον ρόλο του βρετανού συνταγματάρχη), μουσικής (Μάλκολμ Αρνολντ) και φωτογραφίας.
Με ανάλαφρη διάθεση…
Από το πακέτο της κινηματογραφικής προσφοράς δεν θα μπορούσε να λείπει το ποιοτικό χιούμορ, και ο «Ερωτευμένος Σαίξπηρ» («Shakespear in love», 1998) είναι τρανταχτό παράδειγμα. Με φόντο το Λονδίνο του 16ου αιώνα, το φιλμ περιγράφει το ερωτικό γαϊτανάκι που προκύπτει από τη στιγμή που μια νεαρή, φιλόδοξη ηθοποιός (Γκουίνεθ Πάλτροου) μεταμφιέζεται σε άντρα προκειμένου να παίξει στο θέατρο. Αποτέλεσμα; Ερωτεύεται τον Γουίλιαμ Σαίξπηρ (Τζο Φάινς). Ευχάριστη, ασυνήθιστη ρομαντική κομεντί, σκηνοθετημένη από τον Τζον Μάντεν, ο οποίος σκιαγράφησε με χαλαρότητα την προσωπικότητα του μεγάλου βάρδου, βασισμένος στο πρωτότυπο σενάριο των Μαρκ Νόρμαν – Τομ Στόπαρντ. Διόλου παράξενο που εκτός από το Οσκαρ α´ γυναικείου ρόλου για την Πάλτροου, ο «Ερωτευμένος Σαίξπηρ» απέσπασε έξι ακόμη, συμπεριλαμβανομένου του σεναρίου.
Το Οσκαρ μάς καταδιώκει. Ο Τζακ Νίκολσον απέσπασε το τρίτο του και η Ελεν Χαντ το μοναδικό της για το «Καλύτερα δεν γίνεται» («As good as it gets», 1997) του Τζέιμς Λ. Μπρουκς, μια κλασική «feel good» ρομαντική κομεντί με τέσσερα πρόσωπα: έναν υποχόνδριο συγγραφέα (Νίκολσον), μια άπορη σερβιτόρα (Χαντ), έναν ομοφυλόφιλο καλλιτέχνη (Γκρεγκ Κινίαρ) και έναν… σκύλο.
Παρόμοιου, ευχάριστου κλίματος είναι και το «Τζέρι Μαγκουάιρ» («Jerry Maguire», 1996) του Κάμερον Κρόου με τον Τομ Κρουζ δίπλα στη Ρενέ Ζελβέγκερ, που εδώ κάνει το κινηματογραφικό ξεπέταγμά της. Απολυμένος από την εταιρεία του, ένας ατζέντης αθλητών (Κρουζ) αφιερώνεται ολόψυχα στην προώθηση ενός μόνο πελάτη και κερδίζει το παιχνίδι ποντάροντας περισσότερο στην ανθρωπιά και λιγότερο στο χρήμα. Η πληθωρική ερμηνεία του Κρουζ τού χάρισε μία ακόμη υποψηφιότητα για Οσκαρ, αν και το ίδιο βραβείο (στην κατηγορία του β´ ρόλου) δόθηκε τελικά στον μαύρο Κούμπα Γκούντινγκ Τζούνιορ που παίζει τον φιλόδοξο αθλητή.
Κοινωνικοί προβληματισμοί
Η «Φιλαδέλφεια» («Philadelphia», 1993) του Τζόναθαν Ντέμι είναι μία από τις πρώτες ταινίες – και η πιο γνωστή – που ασχολήθηκαν με το θέμα της νόσου του AIDS. Στον κεντρικό ρόλο ο έξοχος (εξ ου και το Οσκαρ α´ ανδρικού ρόλου που κέρδισε) Τομ Χανκς, υποδύεται έναν ικανότατο δικηγόρο, του οποίου η σταδιοδρομία διακόπτεται επειδή τον απολύουν όταν μαθαίνουν πως έχει προσβληθεί από την ασθένεια. Εκτός από το Οσκαρ ανδρικής ερμηνείας, η ταινία του Ντέμι (σκηνοθέτησε και τη «Σιωπή των αμνών») απέσπασε και βραβείο τραγουδιού («Streets of Philadelphia» του Μπρους Σπρίνγκστιν).
Σπουδαία στιγμή στον χώρο του πολιτικού – κοινωνικού κινηματογράφου είναι και το «Εις το όνομα του πατρός» («In the name of the father») του Τζιμ Σέρινταν. Σε μία ακόμη αξιομνημόνευτη ερμηνεία, ο Ντάνιελ Ντέι Λούις υποδύεται τον Τζέρι Κόνλον, ιρλανδό μικροκακοποιό από το Μπέλφαστ που έτυχε να βρίσκεται στο Λονδίνο το φθινόπωρο του 1974, όταν ο IRA βομβάρδισε δύο μπαρ σκοτώνοντας πέντε ανθρώπους. Πρόκειται για μια αληθινή ιστορία, στην οποία ο σκηνοθέτης, παρ’ ότι Ιρλανδός, δεν δέχεται να υποκύψει στην ευκολία της μονομερούς παρουσίασης των προβλημάτων της χώρας του. Ακόμη μια ταινία που απασχόλησε τα Οσκαρ, αποσπώντας επτά υποψηφιότητες αλλά κανένα βραβείο.
Από τις πιο πρόσφατες ταινίες κοινωνικοπολιτικού περιεχομένου ξεχωρίζουν οι «Τρούμαν Καπότε» («Capote», 2005) και «Εξ επαφής» («Closer», 2004). Ο Φίλιπ Σίμορ Χόφμαν απέσπασε και αυτός ένα Οσκαρ α´ ρόλου για την ερμηνεία του ως Τρούμαν Καπότε στο δραματικό φιλμ του Μπένετ Μίλερ, που επιστρέφει με επιτυχία στην εποχή που ο συγγραφέας-δημοσιογράφος τού «Εν ψυχρώ» πρότεινε ένα επαναστατικό είδος γραφής «παντρεύοντας» το ρεπορτάζ με την αφήγηση.
Στο «Εξ επαφής» του Μάικ Νίκολς τα μέλη δύο εξαιρετικά μπερδεμένων σύγχρονων ζευγαριών προσπαθούν να βάλουν τάξη στη ζωή τους, κάτι που αποδεικνύεται όχι απλώς δύσκολο αλλά σχεδόν αδύνατον… Ενα θεατρικό έργο που είχε απήχηση και στη χώρα μας βρίσκεται σε καλά χέρια καθώς ο Νίκολς γνωρίζει καλά το θέατρο και ξέρει να το μετουσιώνει σε κινηματογραφική εικόνα. Ο Κλάιβ Οουεν και η Νάταλι Πόρτμαν απέσπασαν υποψηφιότητες για Οσκαρ β’ ρόλου δίπλα στους πρωταγωνιστές Τζουντ Λο και Τζούλια Ρόμπερτς.
Η εγγύηση Σκορσέζε και η κορύφωση του Πατσίνο
Από την εποχή των «Παθών» (1897) του Χένρι Σ. Βίνσεντ και της «Μισαλλοδοξίας» (1916) του Ντ. Γ. Γκρίφιθ ως τα πρόσφατα «Πάθη του Χριστού» του Μελ Γκίμπσον, ο Υιός του Θεού «επισκέπτεται» τακτικότατα το σελιλόιντ. Καμία ταινία όμως δεν προκάλεσε τον θόρυβο του «Τελευταίου πειρασμού» («The last temptation», 1988) του Μάρτιν Σκορσέζε, σκηνοθέτη που «Το Βήμα» τιμά εις τριπλούν. Βασισμένος στο αιρετικό μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη ο καθολικός Σκορσέζε παρουσιάζει τον Ιούδα (Χάρβεϊ Καϊτέλ) επαναστάτη και τον Ιησού (Γουίλεμ Νταφόε) αδύναμο, άβουλο, αναποφάσιστο. Δικαιολογημένα ο «Πειρασμός», που δεν έχει μεταδοθεί ποτέ από την ελληνική τηλεόραση, αντιμετώπισε την οργή και τις ακρότητες των φανατικών θρησκόληπτων. Στην Αθήνα κάηκαν αίθουσες και το Βατικανό αφόρισε τον Σκορσέζε, ο οποίος παρ’ όλα αυτά βρέθηκε στην πεντάδα των υποψηφίων για το Οσκαρ σκηνοθεσίας!
Πέντε χρόνια μετά τον «Τελευταίο πειρασμό» ο Σκορσέζε γύρισε τα «Χρόνια της αθωότητας» («The age of innocence»), την ιστορία μιας αποξενωμένης από τον σύζυγό της κοντέσας (Μισέλ Φάιφερ), που βρίσκει συμπαράσταση στην αγκαλιά του αρραβωνιαστικού της ανιψιάς της (Ντάνιελ Ντέι Λούις, Γουινόνα Ράιντερ). Ολα αυτά στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1870, σε μια κομψή αλλά και τολμηρή στροφή του σκηνοθέτη προς το κλασικό μυθιστόρημα και το μελό «περιόδου». Ενα αισθηματικό δράμα με σμόκιν, πιέτες, πανάκριβα ντεκόρ και δαντελωτά τραπεζομάντιλα, με τη σφραγίδα ενός σκηνοθέτη που έχει διαπρέψει σκηνοθετώντας τη βία της σύγχρονης Νέας Υόρκης, με κομμώσεις περίεργες και φουστάνια περίπλοκα, με σταρ ντελικάτους και χωρίς τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο. Και αυτό βρέθηκε στα Οσκαρ.
Ωστόσο στα χωράφια του Μάρτιν Σκορσέζε ήταν ανέκαθεν ο υπόκοσμος, γι’ αυτό και από το τρίπτυχο δεν λείπει μια ταινία αυτού του ύφους. Επιλέξαμε το «Καζίνο» («Casino», 1995), ή αλλιώς βία, τζόγος, ναρκωτικά και οργανωμένο έγκλημα στο Λας Βέγκας, βασισμένο στην αληθινή ιστορία του Φρανκ «Λέφτι» Ρόζενταλ (Ρόμπερτ Ντε Νίρο), έτσι όπως μόνο ο Σκορσέζε θα μπορούσε να «συνθέσει». Δίπλα στον Ντε Νίρο η Σάρον Στόουν διεκδίκησε για πρώτη – και μοναδική ως σήμερα – φορά το Οσκαρ α´ γυναικείου ρόλου.
Αρκετά χρόνια πριν από το «Αρωμα γυναίκας» («Scent of a woman», 1992) που (επιτέλους) χάρισε στον Αλ Πατσίνο το Οσκαρ α´ ρόλου, ο αμερικανός ηθοποιός είχε μεταμορφωθεί σε «Σημαδεμένο» («Scarface», 1980) για λογαριασμό του Μπράιαν Ντε Πάλμα. Ο Ντε Πάλμα μετέφερε τη δράση της παλαιότερης, ομότιτλης ταινίας του Χάουαρντ Χοκς από το Σικάγο του 1932 στο Μαϊάμι των αρχών της δεκαετίας το ’80 παρουσιάζοντας την άνοδο και την πτώση ενός κουβανού κακοποιού που αφήνοντας πίσω το κομμουνιστικό καθεστώς της χώρας του εισχωρεί στην Αμερική του καπιταλισμού και από λαντζέρης μετατρέπεται σε δισεκατομμυριούχο της κοκαΐνης. Ο «Σημαδεμένος» και το «Αρωμα γυναίκας» αναδεικνύουν την τεράστια υποκριτική γκάμα του ηθοποιού, γι’ αυτό και επελέγησαν για την ταινιοθήκη των αναγνωστών του «Βήματος».
