Στους «παλιούς δρόμους», έστω και με τις αναγκαίες παρασπονδίες – μικροφωνικές εγκαταστάσεις που παίρνουν τ’ αφτιά, ηλεκτρικά βιολιά που τσιρίζουν και φίρμες που καλύπτουν με τις αφίσες τους κάθε κορμό ελιάς στον δρόμο προς την πλατεία του χωριού – των Ελλήνων, οι κοινότητες στήνουν αυτές τις ημέρες γιορτές και πανηγύρια για να τιμήσουν τη Μεγαλόχαρη. Η μεγαλύτερη κάθε καλοκαίρι θρησκευτική εορτή των Ελλήνων, στην καρδιά των διακοπών, δίνει την ευκαιρία σε όλους να βγουν στην ύπαιθρο, στα ξωκκλήσια και στις εκκλησιές με τις θαυματουργές εικόνες της Παναγίας – άλλωστε όλοι κάπου εκεί κοντά παραθερίζουν. Από σήμερα ως και τα μεθεόρτια της ερχόμενης Πέμπτης ημερήσια, διήμερα, ακόμη και τριήμερα πανηγύρια και εκδηλώσεις οργανώνονται σε όλη τη χώρα.
Εκτός από την… «κλασική» Παναγία της Τήνου (η εικόνα βρέθηκε το 1823) – η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, είναι αφιερωμένη στον Ευαγγελισμό και όχι στην Κοίμηση της Θεοτόκου, που εορτάζεται στις 15 Αυγούστου – και τη… «νεοφερμένη» εν Ελλάδι (από το 1931) αλλά εξίσου ιστορική Παναγία Σουμελά των χαμένων πατρίδων του Ποντιακού Ελληνισμού, που προσελκύουν αυτές τις ημέρες τα μεγαλύτερα πλήθη προσκυνητών (από κοντά και την πολιτική ηγεσία της χώρας που επιθυμεί διακαώς να φωτογραφηθεί να υποβαστάζει κατά την περιφορά της τη θαυματουργή εικόνα), στην υπόλοιπη ελληνική ύπαιθρο, νησιωτική και ηπειρωτική, διοργανώνονται πολλά, διαφορετικά, μικρά και μεγάλα, πανηγύρια τα οποία αξίζουν προσοχή. Καθένα από αυτά έχει τις δικές του ιδιομορφίες και τη δική του ξεχωριστή ομορφιά. Αλλωστε, ευτυχώς στην ελληνική περιφέρεια δεν χρειάζονται και πολλά για να γίνει γλέντι τρικούβερτο…
Η παράδοση των πανηγυριών συνδέεται κυρίως με τον αγροτικό χώρο, με επίκεντρο τόσο τις εκκλησίες των οικισμών όσο και τα υπαίθρια ξωκκλήσια. Παλαιότερα την οργάνωση των πανηγυριών ανελάμβαναν οι κοινότητες, οι επαγγελματικές συντεχνίες, καθώς και οι γεωργικοί και κτηνοτροφικοί σύλλογοι. Σήμερα τη διοργάνωσή τους αναλαμβάνουν στις περισσότερες περιπτώσεις πολιτιστικοί σύλλογοι που προσπαθούν να αναβιώσουν και να διατηρήσουν τα ιδιαίτερα έθιμα κάθε τόπου. Εντονα θρησκευτικός ο χαρακτήρας των πανηγυριών σε παλαιότερες εποχές, σήμερα έχει περισσότερο ψυχαγωγικό χαρακτήρα, η συμμετοχή όμως παραμένει η ίδια και μεγαλύτερη. Χιλιάδες Ελληνες τα καλοκαίρια παρακολουθούν και συμμετέχουν σε πανηγύρια της Ηπείρου, της Μακεδονίας, της Πελοποννήσου και φυσικά των νησιών του Αιγαίου, όπου η Παναγία η θαλασσινή έχει την τιμητική της. Ενας μικρός οδηγός για τα λιγότερο γνωστά πανηγύρια του Δεκαπενταύγουστου, μέρες που είναι, κρίνεται απαραίτητος. ΑΙΓΑΙΟ
Αν το Αγιον Ορος θεωρείται το περιβόλι της Παναγίας, το Αιγαίο είναι αδιαμφισβήτητα το πέλαγός της. Στη χάρη της είναι αφιερωμένοι περίλαμπροι ναοί, μοναστήρια και ταπεινά εκκλησάκια και οι νησιώτες τη λατρεύουν με διάφορα ονόματα: Παναγιά της Αμμου, Παναγιά του Βουνού, Μυρτιδιώτισσα, Καλαμιώτισσα, Κατευοδότρα, Γοργόνα, Θαλασσίτρα, Γουρλομάτα.
Στην Κέα στις 15 Αυγούστου κάθε χρόνο η εορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου συνοδεύεται από παραδοσιακό πανηγύρι στον χώρο της Παναγίας Καστριανής, στον περίβολο του ναού της ομώνυμης μονής, 12,5 χλμ. βορειοανατολικά από τη Χώρα. Το μοναστήρι είναι χτισμένο σε απότομο θαλασσοδαρμένο βράχο και δεσπόζει σε ένα τοπίο επιβλητικά άγριο. Στο πανηγύρι αυτό δίνουν κάθε χρόνο ραντεβού οι απανταχού Τζιώτες.
Οι καλοκαιρινές βραδιές στα χωριά της Αμοργού έχουν έτσι κι αλλιώς την τάση να εξελίσσονται σε μικρά πανηγύρια λόγω του ρακόμελου που ρέει άφθονο και των ντόπιων οργανοπαικτών που είναι πάντα έτοιμοι να πιάσουν τα όργανα. Το πανηγύρι της Παναγίας της Πανοχωριανής όμως τον Δεκαπενταύγουστο είναι μια εμπειρία που αξίζει να ζήσει κανείς. Οι πιστοί μεταφέρονται με γαϊδουράκια στην ιστορική εκκλησία, λίγο έξω από το χωριό Λαγκάδα, ενώ τα παλιά μαγειρεία παίρνουν φωτιά και ετοιμάζουν το παραδοσιακό πατατάτο (κοκκινιστό με πατάτες) και το ξιδάτο (σούπα σαν πατσάς) από ντόπια κρέατα-δωρεά των βοσκών της περιοχής. Μετά τη λειτουργία και το φαγητό, το γλέντι μεταφέρεται στα γύρω χωριά, στη Λαγκάδα, αλλά και στα Θολάρια και στον Ποταμό, με μουσικές από ντόπιους οργανοπαίκτες, χορό και φαγητό.
Εντυπωσιακό είναι και το πανηγύρι που γίνεται τον Δεκαπενταύγουστο στο χωριό Παναγία στην Κάσο. Το χωριό βρίσκεται επάνω από τον Εμπορειό, η πρόσβαση όμως γίνεται από τον δρόμο που οδηγεί στο Πόλι, στα μισά περίπου του οποίου υπάρχει διασταύρωση αριστερά προς Παναγία. Χαρακτηριστικά είναι τα μεγάλα καπετανόσπιτα του χωριού, τα περισσότερα από τα οποία είναι σήμερα εγκαταλειμμένα ή έχουν μετατραπεί σε εξοχικές κατοικίες. Το πανηγύρι γίνεται στην εκκλησία της Κοιμήσεως της Θετόκου, από την οποία πήρε το όνομά του και ο οικισμός. Κατά τη διάρκεια του πανηγυριού τηρούνται όλα τα πατροπαράδοτα έθιμα. Σερβίρονται τα ονομαστά κασιώτικα ντολμαδάκια και το πιλάφι, ενώ το γλέντι ανάβουν τα παραδοσιακά κασιώτικα όργανα, η λύρα και το λαούτο. Εκατοντάδες απόδημοι Κασιώτες από όλη την Ελλάδα αλλά καί από το εξωτερικό δίνουν ραντεβού εδώ για να προσκυνήσουν στην Παναγία. Στην αυλή της εκκλησίας υπάρχει μαρμάρινη λάρνακα της οσίας Κασσιανής.
Ενα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια του Δεκαπενταύγουστου διοργανώνεται κάθε χρόνο στην Αγιάσο της Λέσβου. Το πανηγύρι έχει μακραίωνη παράδοση και οι προετοιμασίες για τον εορτασμό ξεκινούν από τις αρχές Αυγούστου και κορυφώνονται την παραμονή και ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο. Την παραμονή οι προσκυνητές, με αφετηρία την πρωτεύουσα, πεζοπορούν 25 χιλιόμετρα για να φθάσουν στο μοναστήρι, όπου διανυκτερεύουν. Το επόμενο πρωί τελείται η Θεία Λειτουργία. Οι προσκυνητές προέρχονται από όλα τα χωριά της Λέσβου, καθώς και από την υπόλοιπη Ελλάδα. Επίκεντρο του ιερού προσκυνήματος είναι ο Ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου στο κέντρο του οικισμού με τη θαυματουργή εικόνα της Παναγιάς «Αγία Σιών», την οποία, σύμφωνα με την παράδοση, έφερε στην Αγιάσο από την Ιερουσαλήμ ο ιερέας Αγάθων ο Εφέσιος τον 9ο αιώνα. Το πανηγύρι διαρκεί πολλές ημέρες. Παράλληλα με το προσκύνημα οι επισκέπτες επισκέπτονται τον οικισμό για να προμηθευτούν είδη διατροφής και βιοτεχνικά προϊόντα (όπως σιδερένια αγροτικά εργαλεία, πήλινα σκεύη, ξυλόγλυπτα), για τα οποία ήταν φημισμένη η Αγιάσος. Ως σήμερα η Αγιάσος φημίζεται για την αγγειοπλαστική και την ξυλογλυπτική της παράδοση, καθώς και για τα οπωρικά και τα φρούτα, που μαζί με τα ποικίλα «παραδοσιακά» και «πανηγυριώτικα» είδη εκτίθενται στα καταστήματα και στους πάγκους των πλανόδιων πωλητών στα καλντερίμια του οικισμού.
Ονομαστό είναι και το πανηγύρι της Παναγιάς στη Σέριφο. Σύμφωνα με το έθιμο, όποιο ζευγάρι χόρευε πρώτο γύρω από την ελιά που βρίσκεται μπροστά στην εκκλησία τύχαινε να παντρευτεί μέσα στον χρόνο. Για τον λόγο αυτόν οι νέοι μάλωναν και χτυπούσε ο ένας τον άλλον με ραβδιά από πικροδάφνη. Πολλές φορές οι καβγάδες αυτοί ήταν αιματηροί και για αυτό το πανηγύρι ονομάστηκε της Ξυλοπαναγίας. Το έθιμο σταμάτησε όταν ένας παπάς έσυρε πρώτος τον χορό. Σήμερα σχεδόν όλοι οι κάτοικοι συγκεντρώνονται για ένα γλέντι με παραδοσιακά τραγούδια και χορό που διαρκεί τρεις ημέρες.
Ιδιαίτερα γραφικό είναι το πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου στη Νίσυρο, ένα από τα πιο όμορφα και απομονωμένα νησιά του Αιγαίου. Εθιμα όπως το Νιάμερο της Παναγίας τηρούνται ίδια εδώ και 100 χρόνια. Τον Δεκαπενταύγουστο γιορτάζεται για εννέα ημέρες στην Παναγιά τη Σπηλιανή. Οι Εννιαμερίτισσες, γυναίκες από τα γύρω νησιά, κυρίως από την Κω, εγκαθίστανται στον χώρο του μοναστηριού για εννέα ημέρες, προσκυνούν, προσεύχονται, υπηρετούν, λατρεύουν την Παναγία με αυστηρή νηστεία, κάνουν 300 μετάνοιες κάθε 24ωρο και ψέλνουν. Την ημέρα του Δεκαπενταύγουστου ετοιμάζουν τα κόλλυβα της Παναγίας και με τη λήξη της λειτουργίας οι ιερείς μεταφέρουν την εικόνα στο χωριό για να ευλογήσει το πανηγύρι. Οι Εννιαμερίτισσες με τους δίσκους με τα κόλλυβα προπορεύονται. Μόλις φθάσουν στο χωριό η εικόνα και τα κόλλυβα, τα τοποθετούν κοντά στα καζάνια με τα φαγητά, τα οποία ετοιμάζονται από μέρες για να ευλογηθούν. Είναι η ώρα που ξεκινά το γλέντι με τραγούδια, τον χορό της «κούπας» και άφθονο κρασί.
Στη Σίφνο το πανηγύρι γίνεται στο μοναστήρι με το περίεργο όνομα Παναγιά «Τόσο Νερό». Στην Ανδρο εορτάζει η Παναγιά η Θαλασσινή, ένα εκκλησάκι πάνω στον βράχο μέσα στη θάλασσα. Εδώ το έθιμο στο πανηγύρι είναι να παίζουν τα βιολιά ως την ανατολή του ηλίου και να προσφέρονται η παραδοσιακή ανδριώτικη ομελέτα «φρουτάλια» και το ποτό σουμάδα. Στην Ιο στήνεται μεγάλο πανηγύρι στην Παναγιά την Γκρεμιώτισσα.
Στη Φολέγανδρο εορτάζει η εκκλησία της Κοιμήσεως, το έμβλημα του νησιού, όπου γίνεται το μεγαλύτερο πανηγύρι και στήνεται κοινό τραπέζι για όλους τους πανηγυριώτες. Στην Ικαρία γίνεται γλέντι στο Γιαλισκά199.638 mmρι με λαϊκά όργανα και ικαριώτικο χορό, καθώς και στο χωριό Ακαμάτρα. Επίσης στο παλαιό κεφαλοχώρι Χριστός Ραχών, όπου προσφέρονται κατσικίσιο κρέας, ζωμός και ψητά. ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ
Ο Δεκαπενταύγουστος έχει το δικό του χρώμα στην Αρκαδία. Από τις 13 ως τις 20 Αυγούστου γίνεται στην Τεγέα, ελάχιστα χιλιόμετρα από την Τρίπολη, το πιο σημαντικό πανηγύρι της Πελοποννήσου. Για 15 ημέρες, μία εβδομάδα πριν από τη γιορτή και μία εβδομάδα μετά, η Τεγέα και η Τρίπολη γίνονται το κέντρο της Πελοποννήσου. Η ζωηρή εμπορική κίνηση αλλά και οι πλούσιες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις (διαγωνισμοί τοπικών χορών και τραγουδιών, αναβίωση αρχαίων αγώνων, θεάματα κτλ.) μαζεύουν στην καρδιά της Αρκαδίας όχι μόνο επισκέπτες από τις κοντινές πόλεις και τα χωριά αλλά και από την υπόλοιπη Ελλάδα. Στις 14 Αυγούστου γίνεται η λιτανεία της θαυματουργού εικόνας της Παναγίας.
ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Στη Σαμαρίνα, στη Βλάστη και στη Σιάτιστα
Σαράντα οκτώ χιλιόμετρα βορειοδυτικά από την πόλη των Γρεβενών και σε υψόμετρο 1.650 μέτρων βρίσκεται το μεγαλύτερο και πιο φημισμένο βλαχοχώρι της Ελλάδας, η Σαμαρίνα. Κάτω από το δάσος της Κιούριστας ο παραδοσιακός οικισμός του χωριού είναι χτισμένος αμφιθεατρικά στις ανατολικές πλαγιές της υψηλότερης κορυφής της Πίνδου, του Σμόλικα, με υψόμετρο 2.637 μέτρων, του 2ού υψηλότερου βουνού μετά τον Ολυμπο. Τον Δεκαπενταύγουστο γίνεται εδώ ένα ονομαστό πανηγύρι. Τα παιδιά της Σαμαρίνας επιστρέφουν στα μέρη τους και στις 14 και 15 Αυγούστου ακολουθούν τους αργόσυρτους ρυθμούς του κλαρίνου χορεύοντας και γλεντώντας στην πλατεία του χωριού και στις 16 συναντώνται στην αυλή της εκκλησίας της Μεγάλης Παναγιάς με το γέρικο πεύκο που φυτρώνει στη στέγη της και πιάνονται πίσω από τους γεροντότερους για να τραγουδήσουν και να χορέψουν τον πατροπαράδοτο – από την εποχή της Τουρκοκρατίας – «τσιάτσιο». Εντυπωσιακό είναι επίσης και το πανηγύρι που γίνεται στις 15 Αυγούστου στη Βλάστη, ένα γραφικό ορεινό χωριό του Νομού Κοζάνης. Υπήρξε ένα από τα σημαντικά προπύργια του Ελληνισμού και ένα από τα μεγαλύτερα κεφαλοχώρια της Δυτικής Μακεδονίας. Το πανηγύρι κρατάει τρεις ημέρες. Ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο μετά τη Θεία Λειτουργία γίνεται περιφορά της εικόνας στην κοινότητα. Και τις τρεις ημέρες του πανηγυριού οι πανηγυριστές χορεύουν κυρίως τον παραδοσιακό χορό που ονομάζουν «τρανό». Στη Σιάτιστα οι πανηγυριστές του Δεκαπενταύγουστου δίνουν εξαιρετική σημασία στο έθιμο των καβαλάρηδων. Την ημέρα αυτή μεγάλες παρέες με στολισμένα τα άλογα πηγαίνουν στο μοναστήρι του Μικροκάστρου για να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας και το μεσημέρι επιστρέφουν στη Σιάτιστα, όπου ακολουθεί γλέντι και χορός στις πλατείες και στα σπίτια ως τις πρωινές ώρες.
ΗΠΕΙΡΟΣ «Απλάδα» στους Καλαρρύτες
Στο χωριό Καλαρρύτες στις 15 Αυγούστου γιορτάζουν την Παναγία στην κοινότητα και τη δεύτερη ημέρα ανεβαίνουν στο ξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου, όπου τελείται λειτουργία. Το χωριό, χτισμένο στα 1.200 μ., είναι γνωστό ως «πετράδι» ή «Αετοφωλιά» της Ηπείρου και απέχει από τα Ιωάννινα 55 χλμ. Εχει χαρακτηρισθεί μοναδικός παραδοσιακός οικισμός και επιμένει να αντιστέκεται στον χρόνο. Τον Δεκαπενταύγουστο μετά το τέλος της λειτουργίας ακολουθεί αρτοκλασία με σιτάρι, η λεγόμενη «απλάδα». Στη συνέχεια, οι πιστοί κατεβαίνουν στο «μεσοχώρι», στην πλατεία, κάτω από τα γέρικα πλατάνια και στήνουν τον παραδοσιακό χορό με κάγκελα, δηλαδή ζώνες, που η πρώτη περιλαμβάνει μόνο άνδρες, ενώ τις επόμενες τρεις ξεχωριστές ζώνες συστήνουν οι γυναίκες. Χορεύουν ως επί το πλείστον ηπειρώτικο τσάμικο. Το απόγευμα, την ώρα του χορού, γίνεται η περιφορά της εικόνας της Παναγίας από τον παπά. Σε αυτό το πανηγύρι συμμετέχουν περίπου 3.000 άτομα.
ΚΥΘΝΟΣ
Εορτάζει το Μοναστήρι της Παναγίας του Νίκους στη Χώρα. Στο πανηγύρι προσφέρονται ντομάτες γεμιστές, κρέας ψητό και γίνεται τρικούβερτο γλέντι. Ακόμη μεγαλύτερο πανηγύρι όμως γίνεται στην Παναγιά την Κανάλα, την προστάτιδα των Κυθνίων
