«Οταν δεν πληρώνει το κράτος τον δημόσιο λειτουργό, θα τον πληρώσουν οι πολίτες» είχε πει πριν από χρόνια ένας οικονομολόγος, χωρίς καμία διάθεση να δικαιολογήσει τους γιατρούς που «παίζουν» με τον πόνο των ανθρώπων χωρίς να έχουν ενοχές. Εν μέρει όμως είχε δίκιο… Με τη διαφορά ότι «φακελάκι» δεν παίρνουν μόνον οι γιατροί του ΕΣΥ, αλλά και οι ιδιώτες. «Η αμοιβή μου είναι 8.000 ευρώ, αλλά αν δεν θέλετε απόδειξη θα μου δώσετε 6.000 ευρώ» είπε πρόσφατα καρδιολόγος σε γυναίκα που έπρεπε να κάνει επέμβαση μπαϊπάς. Η πρότασή του ήταν δελεαστική και η ασθενής αποφάσισε να πληρώσει τον γιατρό με «μαύρο» χρήμα. Φακελάκι δεν παίρνουν ωστόσο μόνον οι γιατροί. Για να υποβληθεί ένας ασθενής σε χειρουργική επέμβαση, σε δημόσια ή ιδιωτική νοσηλευτική μονάδα, δεν πληρώνει μόνο τον γιατρό, τον αναισθησιολόγο και τους νοσηλευτές που θα τον παρακολουθήσουν μετεγχειρητικά. Δίνει «φακελάκι» ακόμη και στη γραμματέα που θα προγραμματίσει το ραντεβού του με τον γιατρό. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε ορισμένες κλινικές, όχι μόνο χειρουργικές αλλά και παθολογικές, οι οποίες έχουν μεγάλη «κίνηση».
Τα μάτια του «έτριβε» ένας Ελληνας, ο οποίος ζει τα τελευταία χρόνια στον Καναδά, όταν κατάλαβε ότι έπρεπε να «λαδώσει» τη γραμματέα ενός γιατρού σε νοσοκομείο του ΕΣΥ προκειμένου να κλείσει ραντεβού για τη μητέρα του. Η γυναίκα, η οποία πάσχει από νευρολογική νόσο, κατοικεί σε περιοχή της Θεσσαλίας. Καθώς στα νοσοκομεία της περιοχής δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημά της, έπρεπε να μεταβεί στην Αθήνα. Επί ένα μήνα ο γιος της προσπαθούσε να κλείσει το ραντεβού με τον γιατρό, χωρίς αποτέλεσμα. Ετσι, απευθύνθηκε σε έναν γνωστό του ο οποίος μεσολάβησε και η συνάντηση ορίστηκε. Οταν όμως πήγε στο νοσοκομείο μαζί με τη μητέρα του, η γραμματέας του γιατρού του είπε ότι δεν υπάρχει προγραμματισμένο ραντεβού. Η υπάλληλος επέμενε ακόμη και όταν της έδειξε το χαρτί με τη σφραγίδα της κλινικής. Κάτω από το χαρτί έβαλε 200 ευρώ και τη ρώτησε: «Τώρα μπορείτε να μου κλείσετε νέο ραντεβού;». Χαμογέλασε και του απάντησε: «Ελάτε μεθαύριο, στις 5 το απόγευμα». Τόσο απλά και γρήγορα…
* «Επισκεπτήριο» με νόημα
Για τουλάχιστον τρεις ημέρες μετά την εγχείρηση προστάτη, ο αναισθησιολόγος επισκεπτόταν τον ασθενή του τρεις φορές ημερησίως. Οι συγγενείς του αναρωτιόντουσαν αν το ενδιαφέρον του συγκεκριμένου γιατρού ήταν αληθινό ή αποσκοπούσε κάπου. Και αυτό διότι η δουλειά του αναισθησιολόγου αρχίζει στο χειρουργείο και τελειώνει στην ανάνηψη. Μετά την τρίτη ημέρα άρχισαν να «ψυλλιάζονται» ότι οι επισκέψεις του δεν ήταν τόσο αθώες. Αποφάσισαν λοιπόν να κάνουν την κίνηση. Αγόρασαν από το περίπτερο ένα λευκό φάκελο, έβαλαν μέσα 500 ευρώ και του τον έδωσαν την επομένη το πρωί, στην καθιερωμένη του επίσκεψη. Τους ευχαρίστησε και εξαφανίστηκε. Οι επισκέψεις του έλαβαν τέλος. Οταν η αδελφή του ασθενούς διηγήθηκε το περιστατικό σε μια νοσηλεύτρια του ορόφου, εκείνη εξοργισμένη της απάντησε: «Ο τύπος είναι απαράδεκτος και αλήτης. Κακώς του δώσατε. Γυρνάει σε όλα τα δωμάτια και ζητάει λεφτά. Σαν δεν ντρέπεται…».
Το φαινόμενο του «λαδώματος» προκειμένου οι ασθενείς να παρακάμψουν τη λίστα αναμονής, να εξεταστούν ή να χειρουργηθούν από συγκεκριμένο γιατρό και να έχουν καλύτερες συνθήκες νοσηλείας διογκώνεται χρόνο με τον χρόνο.
* Η μελέτη του Εργαστηρίου
Μελέτη του Εργαστηρίου Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας του Πανεπιστημίου των Αθηνών, η οποία μόλις δημοσιεύθηκε στο διεθνές επιστημονικό έντυπο «Health Policy», δείχνει ότι ένας στους τρεις Ελληνες που έχει νοσηλευτεί σε δημόσιο νοσοκομείο έχει δώσει «φακελάκι» τουλάχιστον μία φορά σε γιατρό. Από αυτούς περίπου οι μισοί έβαλαν το χέρι στην τσέπη γιατί πίστευαν ότι διαφορετικά δεν θα τους αντιμετώπιζαν όπως θα έπρεπε, ενώ ένα 20% των Ελλήνων δηλώνει ότι πιέστηκε από τον γιατρό του για τη… μαύρη πληρωμή. Μάλιστα, όπως προκύπτει από τη μελέτη, οι ασθενείς που πρέπει να υποβληθούν σε χειρουργική επέμβαση έχουν 137% μεγαλύτερη πιθανότητα να δώσουν «φακελάκι» σε σύγκριση με τους υπολοίπους ασθενείς.
Χρήμα στο… τσεπάκι τού γιατρού βάζουν και όσοι επιδιώκουν διά της πλαγίου οδού να παρακάμψουν τη λίστα αναμονής. Η πιθανότητα να καταβάλει κάποιος… έξτρα πληρωμή είναι 72% υψηλότερη για τους ασθενείς οι οποίοι στοχεύουν να εξυπηρετηθούν άμεσα έναντι εκείνων που ακολουθούν τη συνήθη χρονοβόρα διαδικασία.
* Ελάχιστοι δεν θέλουν «δώρο»
Αξιοπρόσεκτη είναι επίσης η διαπίστωση των ερευνητών ότι η αντίσταση των γιατρών στις άτυπες πληρωμές είναι ιδιαίτερα χαμηλές. Μόνο σε 4% των περιπτώσεων ο γιατρός αρνήθηκε να λάβει το… δωράκι, όταν αυτό προσφέρθηκε.
Τυχερή ήταν η κυρία Αφροδίτη Κ., η οποία μετά την επέμβαση αφαίρεσης «ύποπτης» ελιάς από το πόδι του συζύγου της έσπευσε με το φακελάκι στο χέρι στον γιατρό που τον εγχείρησε. Εκείνος άνοιξε τον φάκελο, έβγαλε τα λεφτά που αναλογούσαν στην επέμβαση και της είπε: «Με αυτά πηγαίνετε στο ταμείο του νοσοκομείου να πληρώσετε για τη νοσηλεία. Τα υπόλοιπα δεν καταλαβαίνω γιατί μου τα δίνετε. Σας ανήκουν…».
Δυστυχώς, η περίπτωση αυτή είναι η εξαίρεση και όχι ο κανόνας.
Η μελέτη δείχνει επίσης ότι ένα εξίσου χαμηλό ποσοστό ασθενών (4%) αρνήθηκε να καταβάλει μια πρόσθετη αμοιβή, ακόμη και όταν απαιτήθηκε.
Η μελέτη επιβεβαιώνει κάτι που όλοι οι Ελληνες γνωρίζουν καλά: ότι οι… άτυπες πληρωμές είναι μια συνήθεια βαθιά ριζωμένη στην ελληνική κοινωνία. Ο στόχος των ερευνητών ήταν να μετρήσουν και να αναλύσουν το μέγεθος και τη φύση του… λαδώματος στα ελληνικά δημόσια νοσοκομεία. Επικεντρώθηκαν στα «φακελάκια» που δίδονται από ασθενείς στους επαγγελματίες της Υγείας για να διευκολύνουν την πρόσβαση στα νοσοκομεία.
Από τον συνολικό αριθμό εκείνων που ανέφεραν ότι νοσηλεύτηκαν σε δημόσιο νοσοκομείο (336 άτομα) το 36% έδωσε φακελάκι, το ύψος του οποίου δεν είχε καμία σχέση με τα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά κάθε οικογένειας. Ακόμη και οι οικονομικά ασθενέστεροι πληρώνουν κάτι ή πολλά παραπάνω. Αλλοι παίρνοντας δάνειο από συγγενείς και φίλους, άλλοι πάλι από τράπεζες, λες και φταίνε για το κακό που τους έτυχε και πρέπει να «πληρώσουν». Αντίστοιχη μελέτη που εκπονήθηκε στην Αλβανία έδειξε ότι οι φτωχοί και οι συνταξιούχοι δανείζονται χρήματα για να πληρώσουν τις διαγνωστικές εξετάσεις και τις χειρουργικές επεμβάσεις. Παρόμοια είναι και τα συμπεράσματα άλλης μελέτης στην Ουγγαρία, η οποία δείχνει ότι τα άτομα με χαμηλά εισοδήματα πληρώνουν αναλογικά περισσότερα για τις υπηρεσίες δημόσιας υγείας μέσω των άτυπων πληρωμών από σχετικά πιο εύπορους ασθενείς.
«Τα φακελάκια στα ελληνικά νοσοκομεία δεν είναι ένα πολιτιστικό χαρακτηριστικό ή μια συνειδητή επιλογή πολυτέλειας, αλλά μια εξαναγκαστική, καθιερωμένη κοινωνική συμπεριφορά, απαραίτητη για ευκολότερη πρόσβαση σε καλύτερη νοσηλεία» τονίζουν οι ερευνητές.
Οι Ελληνες στην πλειονότητά τους δίνουν φακελάκι αναζητώντας ποιοτικότερη φροντίδα ή επειδή τους το ζήτησε ο γιατρός. Ελάχιστοι θεωρούν ότι οι άτυπες πληρωμές αποτελούν μέρος της κουλτούρας μας. Εξίσου λίγοι είναι επίσης εκείνοι που με το χρήμα θέλουν να εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους προς τους θεράποντες γιατρούς μετά το πέρας της νοσηλείας τους.
* Αυθόρμητο «φιλοδώρημα»
Από το σύνολο των ασθενών οι οποίοι καταφεύγουν στη λύση του «μαύρου» χρήματος προκειμένου να εξυπηρετηθούν, το 19% «βλέπει» αυτά τα… δωράκια απλώς ως έξτρα αμοιβή και το 17% ως ένα αυθόρμητο «φιλοδώρημα». Σύμφωνα με τα συμπεράσματα των συντακτών της μελέτης, το ύψος της πρόσθετης πληρωμής δεν συσχετίζεται σημαντικά ούτε με το επίπεδο ικανοποίησης ούτε με τον χρόνο αναμονής.
Οι ειδικοί επιστήμονες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ένα πολύ υψηλό ποσοστό των άτυπων πληρωμών δίδεται προκειμένου ο ασθενής να αποκτήσει πρόσβαση στα δημόσια νοσοκομεία και να λάβει μια υψηλότερη ποιότητα υπηρεσιών. «Παρ’ ότι η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη σχεδόν του συνόλου του πληθυσμού καλύπτεται από δημόσια ταμεία ασφάλισης, οι άτυπες πληρωμές είναι διαδεδομένες και αποτελούν μια σημαντική πηγή αδικίας και ανεπάρκειας στο Εθνικό Σύστημα Υγείας» αναφέρουν οι ερευνητές.
Δημήτρης Βαρνάβας [μέλος της Γραμματείας της Ομοσπονδίας Ενώσεων Νοσοκομειακών Γιατρών Ελλάδος (ΟΕΝΓΕ)] Ο κώδικας του Ντον Κορλεόνε
Τεράστιος ο τζίρος από τη διαφθορά, αυτήν που αποκαλούμε στο ΕΣΥ χρησιμοποιώντας το υποκοριστικό «φακελάκι». Ως εκ τούτου, κανείς από εκείνους που έμαθαν να εκβιάζουν δεν πρόκειται να υπακούσει στον κώδικα της ιατρικής ηθικής, όταν διαθέτει δικό του σιωπηρό κώδικα, τον κώδικα του Ντον Κορλεόνε. Βεβαίως, δεν πρέπει να ισοπεδώνουμε τα πάντα. Η πλειονότητα των γιατρών έχει ηθική και εντιμότητα, χωρίς τούτο να σημαίνει ότι πρέπει να διαθέτουν και τα χαρακτηριστικά του ήρωα. Διστάζουν ν’ ανοίξουν λογαριασμούς με οργανωμένα κυκλώματα που θα τους διασύρουν και θα τους τσαλαπατήσουν. Ολοι γνωρίζουμε ότι οι λίστες χειρουργείων που ανεβοκατεβαίνουν είναι εργαλεία εκβιασμού. Κανείς δεν αγνοεί το αλισβερίσι με τα παραπεμπτικά στα ιδιωτικά κέντρα.
Οι φαρμακευτικές εταιρείες εγγράφουν σχεδόν επίσημα στα λογιστικά τους βιβλία δαπάνες χρηματισμού. Μόνον οι κατά καιρούς υπουργοί Υγείας, μακάριοι, θεωρούν ότι η υποχρέωσή τους λήγει εκστομίζοντας φανφάρες για το μαχαίρι που θα φτάσει στο κόκαλο όσων παρα-οικονομούν.
Να πούμε και τούτο: είναι βαθιά ανήθικος ο ισχυρισμός των χρηματιζόμενων ότι η πολιτεία δίνει μικρούς μισθούς και χρησιμοποιούν τα φακελάκια ως συμπλήρωμα. Κανείς απ’ αυτούς δεν αγωνίστηκε ποτέ για καλύτερες αμοιβές. Ποτέ δεν τους ενδιέφεραν οι όροι εργασίας και ο εργασιακός Μεσαίωνας που βιώνουμε ως νοσοκομειακοί γιατροί. Πάντοτε δηλώνουν απεργοσπάστες, επειδή στις απεργίες έχει γι’ αυτούς «καλή ψαριά». Γι’ αυτούς ο ασθενής δεν είναι πολίτης, άνθρωπος που έρχεται με τον φόβο στα μάτια να χειρουργηθεί. Είναι πάντα ο πελάτης κι έτσι τον αποκαλούν κυνικά στις μεταξύ τους συζητήσεις.
Το φακελάκι λοιπόν αποτελεί πληγή που κακοφόρμισε. Πρέπει να χτυπηθεί ανελέητα από κοινωνία και γιατρούς. Τώρα.
Λυκούργος Λιαρόπουλος (καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών) Αναποτελεσματικότητα
Αυτό που ωθεί τον κόσμο στην παραοικονομία και στις ιδιωτικές πληρωμές είναι η αναποτελεσματικότητα της κοινωνικής ασφάλισης στη χώρα μας. Θα μου επιτρέψετε να σχολιάσω με ένα παράδειγμα: διαβάζουμε στο «Βήμα της Κυριακής», 10.2.08, ότι το Ταμείο Υγείας Δημοτικών και Κοινοτικών Υπαλλήλων ετοιμάζεται να προσλάβει 103 υπαλλήλους «εκτός ΑΣΕΠ». Αν και η νομιμότητα της πρόσληψης έχει το ενδιαφέρον της, έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία το γεγονός της πρόσληψης διοικητικών υπαλλήλων αυτό καθεαυτό. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Κοινωνικού Προϋπολογισμού του 2008, στο συγκεκριμένο Ταμείο υπηρετούσαν τον προηγούμενο χρόνο ήδη 290 διοικητικοί υπάλληλοι. Η αύξηση του προσωπικού κατά 40% οφείλεται σε αύξηση των ασφαλισμένων και των υπηρεσιών που προσφέρει το Ταμείο ή σε τακτοποίηση των «δικών μας παιδιών»; Οι διοικητικές δαπάνες ήταν ήδη το 10% των δαπανών Υγείας και θα πάνε στο 15%. Μήπως ήρθε ο καιρός να αρχίσει η συζήτηση για τη σκοπιμότητα ύπαρξης τέτοιων Ταμείων Υγείας και να ενταχθεί η συζήτηση στο όλο θέμα του Ασφαλιστικού; Για όσους μελετούν το θέμα, η λειτουργία 39 Ταμείων και Κλάδων Υγείας αποτελεί έναν απίστευτο αναχρονισμό, η εξάλειψη του οποίου θα έλυνε πολύ σημαντικότερα χρηματοδοτικά προβλήματα του Ασφαλιστικού από ό,τι οι δειλές παραμετρικές μεταβολές που ταλανίζουν την κοινωνία στις μέρες μας.
* Κατά μέσον όρο το «μπαξίσι» είναι 535 ευρώ, αν και καταγράφηκαν έξτρα πληρωμές από 3.500 ως και 8.000 ευρώ 1,9 δισ. ευρώ «κάτω από το τραπέζι»
Το 2005 οι Ελληνες έδωσαν σε γιατρούς 1,9 δισ. ευρώ «κάτω από το τραπέζι». Από αυτά, περίπου 200 εκατ. ευρώ είναι φακελάκια και τα υπόλοιπα οι πληρωμές σε γιατρούς και άλλους επαγγελματίες Υγείας, οι οποίοι δεν κόβουν απόδειξη. Τα περισσότερα φακελάκια δίδονται στους γιατρούς που κάνουν χειρουργείο (45%), στους παθολόγους (41%), στους γυναικολόγους και στους οδοντιάτρους (32%).
Τα φακελάκια περιέχουν κατά μέσο όρο 535 ευρώ, αν και καταγράφηκαν έξτρα πληρωμές από 3.500 ως και 8.000 ευρώ. Ωστόσο, στο 81,7% των περιπτώσεων το περιεχόμενό τους δεν υπερβαίνει το ποσό των 500 ευρώ.
Εκτός από τους γιατρούς, φακελάκια δέχονται οι νοσηλευτές, οι βοηθοί νοσηλευτών και το παραϊατρικό προσωπικό, συνήθως ως μπαξίσι. Απ’ όσους δήλωσαν τουλάχιστον μία εισαγωγή σε νοσοκομείο, το 11% παραδέχθηκε ότι έδωσε το «κατιτίς» του σε νοσηλεύτρια τουλάχιστον μία φορά και το 8,5% σε έναν βοηθό νοσηλευτή ή σε άλλο υπάλληλο.
Κατά μέσο όρο τα ποσά δεν ξεπερνούσαν τα 37 και 24 ευρώ, αντίστοιχα.
Οπως διαπιστώθηκε, οι απόφοιτοι πανεπιστημίου προσφέρουν συχνότερα (2,7 φορές)… φιλοδώρημα σε μια νοσοκόμα, σε σχέση με κάποιον που έχει χαμηλότερη εκπαίδευση. Το παράδοξο όμως είναι ότι η πιθανότητα να δώσει κάποιος φακελάκι σε ένα ιδιωτικό νοσοκομείο είναι 2,1 φορές μεγαλύτερη σε σχέση με ένα δημόσιο νοσοκομείο.
Επίσης, οι ασθενείς που νοσηλεύονται σε δημόσιο νοσοκομείο μετά τη μεσολάβηση τρίτου προσώπου (συνήθως γιατρού) καταβάλλουν συχνότερα (1,72 φορές) πρόσθετη πληρωμή στον γιατρό που θα τους αναλάβει, σε σχέση με εκείνους που ακολουθούν τη συνήθη διαδικασία.
Οσον αφορά τους ασθενείς που εισάγονται με κανονικές διαδικασίες, οι πιθανότητες να δώσουν φακελάκι είναι 3,38 φορές υψηλότερες γι’ αυτούς που μπαίνουν σε λίστα και περιμένουν τουλάχιστον δέκα ημέρες μέχρι να τους δεχθεί ο γιατρός ή να χειρουργηθούν, έναντι εκείνων που περιμένουν μία ημέρα.
Η συνήθης μέθοδος παράκαμψης της λίστας αναμονής είναι απλή: ο ασθενής που έχει μέσον μπαίνει στη λίστα «επειγόντων περιστατικών». Ετσι, μπορεί να εξηγηθεί σύμφωνα με τους συντάκτες της μελέτης το γεγονός ότι σχεδόν οι μισές εισαγωγές στα δημόσια νοσοκομεία (48,5%) χαρακτηρίζονται ως «επείγουσες». Σε άλλες χώρες το ποσοστό αυτό είναι μικρότερο.
Ως παράδειγμα αναφέρεται ότι στις ΗΠΑ δεν υπερβαίνει το 35%. Μελετητές του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ διαπίστωσαν ότι οι έκτακτες εισαγωγές στα νοσοκομεία της Βοστώνης ήταν 34%.
Οι συντελεστές της μελέτης
Η μελέτη με τίτλο «Ατυπες Πληρωμές στα Δημόσια Νοσοκομεία της Ελλάδας» εκπονήθηκε από ομάδα ερευνητών του Εργαστηρίου Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας του Τμήματος Νοσηλευτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με επικεφαλής τον καθηγητή κ. Λ. Λιαρόπουλο. Κύρια ερευνήτρια ήταν η κυρία Ολγα Σίσκου. Η έρευνα διενεργήθηκε με τηλεφωνικές συνεντεύξεις, με τη συμμετοχή 1.616 οικογενειών (συνολικά 4.738 ατόμων).
Η προστασία των Ταμείων
Εξαιρετικά μικρή ως προς την κάλυψη των ιδιωτικών δαπανών Υγείας είναι η ασφαλιστική προστασία που προσφέρουν τα Ταμεία. Από το σύνολο των χρημάτων που ξοδεύουν οι Ελληνες ιδιωτικά, μόνο το 6,4% τους επιστρέφεται από την κοινωνική ασφάλιση (5% για νοσηλεία σε ιδιωτικό νοσοκομείο). Αυτό συμβαίνει είτε γιατί δεν το δικαιούνται ή επειδή οι ίδιοι οι ασφαλισμένοι δεν το ζητούν λόγω της πολύπλοκης διαδικασίας αποζημίωσης και της γραφειοκρατίας.
