Ο Μάιος ξεκινάει φέτος με πολύ ενδιαφέρον για τους φίλους της αστρονομίας. H ολική έκλειψη της Σελήνης, που θα συμβεί το βράδυ της Τρίτης 4 Μαΐου, έχει τρία χαρακτηριστικά που δεν είναι πολύ συνηθισμένα. Καταρχήν το φαινόμενο αρχίζει με τη δύση του Ηλίου και τελειώνει λίγο μετά τα μεσάνυχτα, οπότε μπορεί να το παρακολουθήσει κανείς χωρίς να χρειαστεί να θυσιάσει ένα μέρος από τον ύπνο του. Κατά δεύτερο λόγο, τη στιγμή της έκλειψης η Σελήνη θα βρίσκεται σχεδόν στο πλησιέστερο προς τη Γη σημείο της τροχιάς της, οπότε θα φαίνεται αισθητά μεγαλύτερη από ό,τι συνήθως. Τέλος, επειδή η Σελήνη θα περάσει από την άκρη της σκιάς της Γης, το νότιο χείλος της θα φαίνεται λαμπρότερο από το βόρειο και το χρώμα της θα αλλάζει συνεχώς κατά τη διάρκεια της ολικής φάσης. Οσοι ενδιαφέρονται να παρακολουθήσουν το φαινόμενο δεν χρειάζονται απαραίτητα να διαθέτουν τηλεσκόπιο ή κιάλια. Αρκεί ο ουρανός να είναι καθαρός και να έχουν υπομονή να κοιτάζουν συχνά προς τη Σελήνη μετά τις 11 παρά τέταρτο το βράδυ και ως λίγο μετά τα μεσάνυχτα. H ακριβής ώρα της έναρξης και της λήξης κάθε φάσης δίνονται στον πίνακα.
Παρ’ όλο που μια έκλειψη Ηλίου δημιουργεί σίγουρα μεγαλύτερη εντύπωση από μια έκλειψη της Σελήνης, δεν είναι λίγες οι φορές που οι εκλείψεις της τελευταίας διαμόρφωσαν τις τύχες της ανθρωπότητας. Σε μεγαλύτερο ή μικρότερο ποσοστό λοιπόν σε εκλείψεις της Σελήνης οφείλεται το τέλος της αθηναϊκής ηγεμονίας, η ανακάλυψη της Αμερικής, η πτώση της Κωνσταντινούπολης και η ήττα της Τουρκίας στον A’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
H πρώτη από τις «σημαδιακές» εκλείψεις συνέβη κατά τη διάρκεια της εκστρατείας των Αθηναίων στη Σικελία, το 413 π.X. H εκστρατεία είχε ήδη λάβει άσχημη τροπή για τους Αθηναίους, αφού δεν είχαν κατορθώσει να καταλάβουν τις Συρακούσες, ενώ στο νησί είχε φθάσει ένα εκστρατευτικό σώμα των Σπαρτιατών. Οι αθηναίοι στρατηγοί είχαν πάρει την απόφαση να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, αλλά ανέβαλαν την αναχώρηση του στρατού όταν συνέβη έκλειψη Σελήνης και οι μάντεις συμβούλεψαν τον αθηναίο στρατηγό Νικία να περιμένει τρεις φορές από εννέα ημέρες, συνολικά δηλαδή 27 ημέρες. Στο διάστημα αυτό οι δύο στόλοι ναυμάχησαν και η συντριπτική ήττα των Αθηναίων σηματοδότησε το τέλος της ηγεμονίας τους στην Ελλάδα.
H δεύτερη από τις «σημαδιακές» εκλείψεις συνέβη το 330 π.X., κατά τη διάρκεια της μάχης των Γαυγαμήλων μεταξύ του Μεγάλου Αλέξανδρου και του Δαρείου του Κοδομανού. Από τις αφηγήσεις του Πλούταρχου και του Αρριανού ήταν γνωστό ότι η έκλειψη άρχισε δύο ώρες μετά τη δύση του Ηλίου, ενώ ο ρωμαίος φυσιοδίφης Πλίνιος, που έζησε τον πρώτο αιώνα μ.X., γνώριζε ότι στη Σικελία άρχισε ακριβώς με τη δύση. Ο Πλίνιος κατάλαβε ότι η διαφορά των δύο ωρών οφείλεται στο ότι τα Γαυγάμηλα βρίσκονται περίπου 50 μοίρες ανατολικότερα της Σικελίας. Με βάση αυτό το δεδομένο και την απόσταση Σικελίας – Γαυγαμήλων υπολόγισε την ακτίνα της Γης. Είχε όμως εκτιμήσει λανθασμένα την απόσταση και έτσι βρήκε αποτέλεσμα ίσο με 4.500 χλμ. αντί για τη σωστή τιμή των 6.400 χλμ., την οποία είχε προσεγγίσει πολύ καλύτερα η προγενέστερη μέτρηση του Ερατοσθένη, ήδη από το 200 π.X. Το λάθος αυτό διατηρήθηκε ως το 1492 και για τον λόγο αυτόν ο Κολόμβος αποφάσισε να επιχειρήσει την προσέγγιση της Ινδίας από τα δυτικά, αφού, αν η Γη είχε ακτίνα μόνο 4.500 χλμ., δεν χωρούσε στην επιφάνειά της άλλη ήπειρος, πέρα από τις γνωστές: Ευρώπη, Ασία και Αφρική.
H τρίτη ιστορικά σημαντική έκλειψη της Σελήνης συνέβη την άνοιξη του 1453. Στις αρχές του Μαΐου οι Βυζαντινοί υπερασπίζονταν σθεναρά την πολιορκημένη από τους Τούρκους Κωνσταντινούπολη, εμψυχωμένοι από μια παλιά προφητεία, σύμφωνα με την οποία η Πόλη δεν επρόκειτο ποτέ να καταληφθεί κατά τη διάρκεια της γέμισης της Σελήνης. Στις 22 Μαΐου όμως, οπότε η γέμιση ολοκληρώθηκε και είχε πανσέληνο, συνέβη ολική έκλειψη Σελήνης ορατή από την Κωνσταντινούπολη, με ασυνήθιστα μάλιστα μεγάλη διάρκεια, αφού κράτησε τρεις ώρες. Το φαινόμενο έκαμψε ακόμη περισσότερο το ήδη χαμηλό ηθικό των λίγων υπερασπιστών της Πόλης, η οποία έπεσε στα χέρια των Τούρκων ύστερα από μία εβδομάδα.
Αρκετούς αιώνες αργότερα οι Τούρκοι έπεσαν και αυτοί, με τη σειρά τους, θύματα της δεισιδαιμονίας τους. Ο Λόρενς της Αραβίας, επικεφαλής των Αράβων, κατέλαβε το στρατηγικής σημασίας λιμάνι της Ακαμπα, στο μυχό του κόλπου μεταξύ της Αραβίας και της χερσονήσου του Σινά, κατά τη διάρκεια μιας ολικής έκλειψης Σελήνης. Την ώρα εκείνη οι περισσότεροι υπερασπιστές της πόλης ήταν απασχολημένοι να χτυπούν μεταλλικά αντικείμενα, προσπαθώντας να επαναφέρουν το φως στη σκοτεινιασμένη πανσέληνο, και η έφοδος των Αράβων βρήκε μικρή αντίσταση.
Ο κ. Χάρης Βάρβογλης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
