«Μου κάνατε τη χάρη, κύριε, να καταλάβω ότι αυτό ήταν ένα ψευδοόραμα, και πως για να σας διακρίνω όφειλα να το αναστρέψω… Στην αρχή υπήρχε ο λόγος, που είχε την έξοχη ικανότητα να υποτάσσει και να πλάθει κάθε ύλη που γεννιόταν. Στην αρχή δεν υπήρχε το ψύχος και το έρεβος. Υπήρχε η Φωτιά. Να, η αλήθεια».
Pierre Teilhard de Chardin, Hymne de l’ Univers
Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών η βιολογία σημείωσε πραγματικά άλματα. Μπορούμε να μιλάμε για επαναστατικές αλλαγές. Η σημασία τους είναι ανάλογη με τις κατακτήσεις της φυσικής στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Η βιολογία του καιρού μας χαρακτηρίζεται από μια τεράστια συσσώρευση γνώσεων πάνω στη λειτουργία των οργανισμών, την εσωτερική αρχιτεκτονική των κυττάρων, τους διάφορους υποκυτταρικούς σχηματισμούς και τα μακρομόρια από τα οποία αυτοί είναι καμωμένοι. Χάρη στη συσσώρευση αυτή των γνώσεων η βιολογία διεισδύει πιο βαθιά στον εσωτερικό κόσμο των κυττάρων και αποκαλύπτει την εξαιρετική πολυπλοκότητά τους. Η σύγχρονη βιολογία γίνεται μοριακή και τα διάφορα βιολογικά φαινόμενα τα διερευνά στην κλίμακα του μορίου και του ατόμου.
Ο γενετικός κώδικας
Η διερεύνηση αυτή σε βάθος δίνει τελικά μια πλούσια συγκομιδή. Αποκαλύπτεται το αλφάβητο, η γραμματική, η σύνταξη της δημιουργίας. Τα γονίδια οι φορείς της κληρονομικής καταβολής μας δεν θεωρούνται πια σαν χάντρες σ’ ένα κομπολόι, ούτε τα ένζυμα οι καταλύτες όλων των χημικών διεργασιών της ζωής σαν σφαιρίδια από πρωτεϊνικό υλικό. Η δομή τους είναι αυστηρά καθορισμένη και, σε πολλές περιπτώσεις, γνωστή με εκπληκτική ακρίβεια. Ο γενετικός κώδικας που ρυθμίζει τη μεταβίβαση αυτών των δομών έχει προσδιορισθεί. Οι κλείδες του είναι απλές. Οι αρρώστιες δεν φαίνεται πια ότι οφείλονται στη χονδροειδή αλλοίωση ενός ιστού, ενός οργάνου, αλλά σε μια διαταραχή (που μπορούμε να την ανιχνεύσουμε) της διάταξης (που την ξέρουμε) της ύλης, των μορίων που συνιστούν τη ζώσα ουσία. Οι καρκίνοι, ακατανόητοι χθες, σήμερα φαίνονται καθαρά ως συνέπειες μιας αποπλανητικής εκτροπής των εντολών που κυβερνούν τη γένεση και τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων. Η νευροβιολογία, που για καιρό παρακολουθούσε αμήχανη το μετέωρο βήμα της, αρχίζει να καταπιάνεται με βασικά προβλήματα και με το πώς κωδικοποιείται η πληροφορία, πώς μετάγεται, καταγράφεται, αντεπιδρά, πώς εδραιώνονται οι σχέσεις ανάμεσα στο έμφυτο και στο επίκτητο, πώς ορίζεται αυτή η ελευθερία ή μάλλον ο βαθμός εκείνος ελευθερίας που ίσως είναι το διακριτικό γνώρισμα του Sapiens και του νευρικού του συστήματος.
Η σημασία των προόδων αυτών είναι κεφαλαιώδης και το ενδιαφέρον που γεννιέται για αυτές πολλαπλό: θεωρητικό, πρακτικό, ανθρώπινο. Θεωρητικό γιατί διευρύνεται ο ορίζοντας των ανθρωπίνων γνώσεων και αποκαλύπτονται ολοένα και πιο βαθιά, ως τα εσώτερα μύχια της, τα μυστικά της ζωής. Πρακτικό γιατί ανοίγεται ένα ευρύτατο πεδίο εφαρμογών που αγκαλιάζει πολλούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας (ιατρική, αγροτική οικονομία κτλ.). Και ανθρώπινο γιατί ανοίγεται διάπλατα η προοπτική να επέμβουμε και να τροποποιήσουμε το κληρονομικό υλικό ώστε να διορθωθούν τα ελαττώματά του και να συμπληρωθούν τα κενά του, να «μαστορέψουμε» την ίδια τη μοίρα του ανθρώπου.
Η εξελικτική αλυσίδα
Πέρα από την καθαρά επιστημονική και κοινωνική επίδραση, και σε περισσότερο φιλοσοφικό επίπεδο, το κύριο αποτέλεσμα της εμβάθυνσης στη μοριακή κατανόηση των διαδικασιών της ζωής, με τις μεθόδους και τη συλλογιστική των φυσικών επιστημών να διεισδύουν ολοένα και περισσότερο στη βιολογία, ήταν ότι αποσαθρώθηκε και τελικά κατέρρευσε το φράγμα ανάμεσα στο έμβιο και στο άψυχο. Οι νέες γνώσεις δείχνουν με ποιον λεπτό τρόπο οι συνηθισμένες δυνάμεις ανάμεσα στα άτομα και στα μόρια, οι οποίες δρουν στη φυσική και στη χημεία, λειτουργούν επίσης και στους δεσμούς που υφαίνονται ανάμεσα στα μακρομόρια και στα μικρομόρια στη βιολογική κατάσταση του κυττάρου. Μπορούμε τώρα, κατ’ αρχήν, να παρακολουθήσουμε μια συνεχή εξελικτική αλυσίδα που ξεκινά από τις αμοιβαίες επιδράσεις μεταξύ των ατόμων, περνάει κατόπιν από τα μακρομοριακά συγκροτήματα και τα πρωτόγονα κύτταρα και φθάνει ως τις συνεταιρικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των κυττάρων, τους πολυκυτταρικούς οργανισμούς, τις νευροκυτταρικές συνάψεις, τους μηχανισμούς μνήμης και, έτσι, ως τους σύμφυτους και επίκτητους τύπους συμπεριφοράς. Οι ανταλλαγές ανάμεσα στα στοιχεία της αλυσίδας είναι δυνατές γιατί η δομή τους προσφέρεται γι’ αυτό. Ταυτόχρονα όμως η οργάνωση και η αλληλεπίδραση των στοιχείων περιέχουν «σπέρματι» τη σειρά της ανακατάταξής τους μέσα στον χρόνο, επομένως των ίδιων των μεταμορφώσεών τους. Ο συντονισμός των μοριακών δραστηριοτήτων καθορίζει τόσο την εξέλιξη όσο και τις ιδιότητες της αλυσίδας. Από τη σχέση ανάμεσα στις δομές και στις λειτουργίες ξεπηδάει η λογική πνοή ενός τέτοιου συστήματος. Η απόκρισή του στις εκάστοτε περιστάσεις βρίσκεται υπό τον έλεγχό του. Μπορεί να συνθλίψει ευκαιρίες και να ακολουθήσει μονοπάτια που οδηγούν στον καταποντισμό του, όπως στην απόγνωση ή στη ροπή προς το μαρτύριο. Μπορεί όμως και να συναρθρώσει ευκαιρίες διαλέγοντας δρόμους που οδηγούν στην «αιχμαλωσία» των δυνατοτήτων του, για παράδειγμα σε συνειδησιακές κινήσεις και δημιουργικές επεμβάσεις. Αυτές οι ροπές είναι απόρροιες της προϋπάρχουσας κατάστασης, της χημικής ταυτότητάς της τη στιγμή που η εμφάνιση της σκέψης ή της διάθεσης μεταφράζεται σε πράξη.
Η βιολογική επανάσταση
Μας λείπουν ακόμη πολλά εργαλεία για το άνοιγμα του «μαύρου κουτιού» αυτής της διαδικασίας και μένει να δούμε ως ποιο σημείο η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να περιγραφεί με αυτή τη γλώσσα σε όλες της τις εκφάνσεις. Φαίνεται ωστόσο ότι ο επόμενος θρίαμβος της μοριακής βιολογίας θα είναι, ίσως, να δείξει πώς η ανθρώπινη σκέψη, βούληση και προσωπικότητα αναδύονται διά μέσου μιας σχεδόν απίστευτης σειράς από αυτοσυναρμολογούμενα προγράμματα με ολοένα αυξανόμενη πολυπλοκότητα, από τις έριδες και το ξανασυνταίριασμα οργανωμένων ομάδων ατόμων που αποκρίνονται στην ελευθερία και στους νόμους των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των ατόμων. Αναγκασμένη άλλοτε να απομονώνεται για να προσδιορίσει τα αντικείμενά της και τις μεθόδους της, η βιολογία του 21ου αιώνα (κβαντική βιολογία;) είναι υποχρεωμένη να συνεργασθεί στενά με τη σύγχρονη φυσική για να καταφέρει να βρει την ακριβή διατύπωση αυτών ακριβώς των νόμων.
Η βιολογική επανάσταση που θα αλλάξει τη μοίρα του ανθρώπου είναι πολύ πιο θεμελιακή. Το ανθρώπινο πνεύμα στο ξετύλιγμα της ερχόμενης χιλιετίας θα επιχειρήσει να κάνει τη φύση να μιλήσει. Το ερωτηματολόγιο αυτό, το ξέρουμε τώρα, θα είναι χωρίς τέλος, η φύση δεν θα μας έχει πει ποτέ το παν ή δεν θα ξέρουμε να την ακούσουμε. Ενας επιπλέον λόγος να παίξουμε με πάθος το έργο που έγραψε στα γονίδιά μας, επιφορτισμένοι να ασκούμε διαρκώς αναρίθμητες αντίστροφες ενέργειες πάνω στα σκηνικά που μας προμηθεύει. Αντίστροφες ενέργειες που μπορούν να είναι ισάριθμες εξεγέρσεις ενάντια στις φυσικές νόρμες της ζωής. Ελευθερία καθαρή φενάκη.1
1. Ζαν-Πολ Σαρτρ, Καταστάσεις ΙΙΙ.
Ο κ. Θανάσης Γ. Παπαβασιλείου είναι αναπληρωτής καθηγητής Βιοχημείας στο Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου Πατρών.
