Σαν μεγάλο λιμάνι που είναι, η Σμύρνη μοιάζει με πολλές άλλες πόλεις της Μεσογείου: βλέπει τον ανοιχτό ορίζοντα της θάλασσας με μια μακριά προκυμαία κατά μήκος της ακτής και ένα κάστρο κάπου στη μέση για να αγναντεύει κανείς από ψηλά την πόλη. Εκεί γεννήθηκε ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, εκεί επέλεξε και ο καθηγητής κ. Δ. Μαρωνίτης να πραγματοποιήσει το διεθνές συνέδριο με το οποίο θα κορυφώνονταν οι εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του ποιητή. «Η Σμύρνη τώρα πια έγινε αγνώριστη, μεγάλα ξενοδοχεία, ψηλά κτίρια» έγραφε ο Σεφέρης το 1969, όταν είδε για τελευταία φορά τη γενέθλια πόλη του που είχε να την επισκεφθεί από το 1950, όπως θύμισε με την εισήγησή της η ερευνήτρια του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ κυρία Κατερίνα Κρίκος-Ντέιβις. Σήμερα, ακόμη και αυτός ο πράος Σεφέρης θα έμενε εμβρόντητος μπροστά στον οικοδομικό οργασμό σε όλη την πόλη, στα τεράστια εργοτάξια, στις ανισόπεδες γέφυρες, στις συστάδες των πολυκατοικιών.
«Μεταξύ Ανατολής και Δύσης»
Στο συνέδριο της Σμύρνης συγκεντρώθηκαν άνθρωποι από διάφορες χώρες, που είχαν ένα κοινό σημείο: ενηλικιώθηκαν με την ποίηση του Σεφέρη. Αριστεροί και δεξιοί, δυτικοί και λεβαντίνοι, αφού άλλωστε το συνέδριο τιτλοφορείτο «Ο Σεφέρης μεταξύ Ανατολής και Δύσης», κατέθεσαν στοιχεία για την πρόσληψη του ποιητή στη χώρα του καθενός και στις ιστορικές και πολιτικές συνθήκες της κάθε εποχής. Εκτός από εκείνους που τους χώριζε διαφορά περίπου μιας γενιάς από τον Σεφέρη, ήταν παρόντες και άλλοι νεότεροι, φιλόλογοι και ιστορικοί, που ήρθαν να καταθέσουν μια πιο αποστασιοποιημένη μαρτυρία για το πού εντάσσονται ο ποιητής και το έργο του. Το συνέδριο προσέλαβε αρκετή ένταση στο τέλος, παρ’ ότι ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος είχε ενδιαμέσως παρατηρήσει ότι σε καιρούς με διπλό επίπεδο λογοκρισιών και υποκρισίας οι συνθήκες ήταν πιο ευνοϊκές για τη λογοτεχνία, ενώ στη σημερινή εποχή, όπου όλα επιτρέπονται χωρίς λογοκρισίες, το ενδιαφέρον για την ποίηση είναι πιο επίπεδο και πιο πλαδαρό. Εν τούτοις, το συνέδριο πέτυχε να συνδυάσει την ανοχή με τον διανοητικό ενθουσιασμό. Πολλές ενστάσεις διατυπώθηκαν σε ζητήματα φιλολογικά και ιστορικά, ενώ η παρουσία τούρκων καθηγητών και φοιτητών στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου επαύξανε τη σημασία των ανακοινώσεων.
Το πρόγραμμα του συνεδρίου προέβλεπε να εξετασθούν τέσσερις θεματικές ενότητες, αλλά τελικώς οι εισηγήσεις διακλαδώθηκαν σε πολύ περισσότερα θέματα. Ετσι, το αρχικό δίπολο «Ανατολή – Δύση» υποκαταστάθηκε κάποια στιγμή από τα ζεύγη «παρελθόν – παρόν» και στη συνέχεια από το ζεύγος «παράδοση – Ιστορία», τη διάκριση «ελληνισμού και εθνικισμού», αλλά και τη διάζευξη «Γενιάς του ’30 και Αριστεράς» και εν συνόλω από διάφορα αντιθετικά ζεύγη που αποκαλύπτουν αλλαγές στη χρήση των λέξεων, και δη λέξεων-κλειδιών σε κάθε εποχή, καθώς και αλλαγές των ιδεών και των ρευμάτων μέσα στις εκάστοτε συνθήκες, τις ιστορικές και τις υπαρξιακές. Σε αυτό το πολλαπλό επίπεδο εξετάστηκε ο ποιητικός λόγος του Σεφέρη, η ζωή και το έργο του, με πινελιές ενίοτε ακραιφνώς φιλολογικές. Οπως ήταν φυσικό, οι ομιλίες των ιστορικών του συνεδρίου, του κ. Βασίλη Παναγιωτόπουλου και της κυρίας Ελλης Σκοπετέα, που επεχείρησαν νέα ανάγνωση των προβληματισμών της γενιάς του ’30 και του Μεσοπολέμου, προκάλεσαν γενικευμένη συζήτηση.
Η ανακίνηση παρόμοιων ζητημάτων υπήρξε τόσο ριζική, ώστε να τεθεί υπό αμφισβήτηση στο τέλος και αυτός ο τίτλος του συνεδρίου «Ο Σεφέρης μεταξύ Ανατολής και Δύσης»: ο διευθυντής του περιοδικού «Νέα Εστία» κ. Σταύρος Ζουμπουλάκης έθεσε το ερώτημα γιατί τίθεται ο Σεφέρης μεταξύ Ανατολής και Δύσης όταν ο ποιητής είναι εμφανώς προσανατολισμένος στη Δύση και, αν εξαιρέσει κανείς το τυχαίο γεγονός ότι γεννήθηκε στη Σμύρνη, δεν μαθαίνει ποτέ την τουρκική γλώσσα και δεν ενδιαφέρεται διόλου για την τουρκική λογοτεχνία. Ωστόσο, οι παρόντες φιλόλογοι και ιστορικοί διέλυσαν τις όποιες υποψίες περί της Ανατολής ως πόλου-φαντάσματος, αφού τόσο τα στοιχεία της ανατολίτικης λογοτεχνίας που έχουν ανιχνευθεί στην ποίηση του Σεφέρη και αυτό ήταν το θέμα μιας ομιλίας που δεν έγινε, όπως απήντησε ο καθηγητής κ. Δημήτρης Μαρωνίτης όσο και το γεγονός ότι δεν γνώριζε τουρκικά ο Σεφέρης δικαιολογείται απόλυτα από την κοινωνική διαστρωμάτωση του πληθυσμού της Σμύρνης στις αρχές του αιώνα, όπως εξήγησε η καθηγήτρια κυρία Ρένα Πατρικίου-Σταυρίδου. Πιθανόν ο ποιητής να μην αισθανόταν ότι ανήκει ούτε στην Ανατολή ούτε στη Δύση, σύμφωνα με καταγραφή του Σεφέρη του 1953 την οποία συνεισέφερε ο καθηγητής κ. Γιάννης Δάλλας στο συνέδριο: «Είναι τρομακτικό κάποτε με πόση καθαρότητα μπορεί να ιδή ο Ελλην την απόσταση που τον χωρίζει και από την Ανατολή και από τη Δύση».
Το σύμβολο της απόλυτης αντίστασης
Οι παρεμβάσεις στο συνέδριο πλούτισαν την εξέταση κάποιων θεμάτων, όπως όταν ο καθηγητής κ. Αλέξης Πολίτης έδωσε τη σκοπιά του προφορικού πολιτισμού, δηλαδή των επικοινωνιακών κωδίκων του παραμυθιού και του μύθου όπου δεν υπάρχει η διάκριση Ανατολής και Δύσης, οι οποίες νοούνται μόνον ως γεωγραφικές και όχι ως πολιτισμικές έννοιες: ο Ελληνισμός ξανάπιασε τις έννοιες «Ανατολή» και «Δύση» κατά τον Διαφωτισμό, όταν ενσωμάτωσε κάποιες δυτικές αξίες και θέλησε να τις εκφράσει στη γλώσσα του. Η συγγραφέας κυρία Ρέα Γαλανάκη υπενθύμισε ότι ο Σεφέρης, ο οποίος αγαπήθηκε πολύ στη διάρκεια της χούντας και μέσα από τη μουσική του Θεοδωράκη και μέσα από τη δήλωσή του εναντίον της δικτατορίας, δεν έθεσε ποτέ το ζήτημα Ανατολής και Δύσης: άλλα ήταν τα φλέγοντα ζητήματα τότε. Αίσθηση προκάλεσε ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος όταν μίλησε για τα διαδοχικά επίπεδα πρόσληψης του έργου του Σεφέρη στην Ελλάδα ανάλογα με τα εξωτερικά δράματα της χώρας, όπως ήταν ο ξεριζωμός των Ελλήνων της Σμύρνης, και τα εσωτερικά δράματα, όπως ήταν ο Εμφύλιος, όταν ο Σεφέρης εθεωρείτο από τα αριστερά ρεύματα ως ο εκφραστής της αστικής τάξης, ο εκφραστής της αντίδρασης, ο δεξιός ποιητής. Είναι εκπληκτικό το γεγονός πώς ο Σεφέρης από «αποδιοπομπαίος τράγος» της Αριστεράς μετετράπη σε ένα άλλο σύμβολο, το σύμβολο της απόλυτης αντίστασης απέναντι στους συνταγματάρχες. Φαίνεται ότι τελικά ο κοινός παρονομαστής των θεμάτων σε αυτό το διεθνές συνέδριο για τον Σεφέρη ήταν η μεταβαλλόμενη οπτική των πραγμάτων και η αυτογνωσία ως προϋπόθεση για οτιδήποτε περαιτέρω.
Το τρίπτυχο των εκδηλώσεων
Η θερμή υποδοχή του τουρκικού κοινού έγινε αισθητή στις δύο συναυλίες που πλαισίωναν το πρόγραμμα του συνεδρίου, στην πρώτη από την Ορχήστρα των Χρωμάτων στο Πολιτιστικό Κέντρο Ατατούρκ και, κυρίως, στη δεύτερη από το ελληνοτουρκικό συγκρότημα Βόσπορος στο Πολιτιστικό Κέντρο των Βουρλών. Στο μεταξύ, μία ημέρα πριν από τις δύο προγραμματισμένες συναυλίες, το τουρκικό υπουργείο Πολιτισμού πήρε την πρωτοβουλία να διοργανώσει μία ακόμη συναυλία από τη χορωδία της Σμύρνης στο Πολιτιστικό Κέντρο Ατατούρκ. Το ακροατήριο ήταν μεικτό και το χειροκρότημα θερμό στα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, του Δήμου Μούτση και του Ηλία Ανδριόπουλου, ακόμη και στις πιο έντεχνες συνθέσεις των Αργύρη Κουνάδη και Περικλή Κούκου, με ερμηνευτές την Αγγελική Καθαρίου και τον Μανώλη Μητσιά, στη συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων, αλλά και στα παλιά ανατολίτικα τραγούδια και στις σύγχρονες συνθέσεις των μουσικών του συγκροτήματος Βόσπορος με ερμηνεύτρια τη Βασιλική Παπαγεωργίου.
Το τρίπτυχο των εκδηλώσεων στη Σμύρνη ολοκληρώθηκε με την έκθεση πολυμέσων για τον Σεφέρη που επιμελήθηκε η εικαστική καλλιτέχνις Βουβούλα Σκούρα σε συνεργασία με τον Αναστάση Αγάθο και ομάδα τεχνικών, οργανώνοντας ένα τεράστιο φωτογραφικό υλικό σαν ένα μεγάλο ταξίδι μέσα στον 20ό αιώνα με ντοκουμέντα από τη ζωή του Γιώργου Σεφέρη, ντοκουμέντα εποχής από όλον τον κόσμο και ντοκουμέντα από τα μέρη στα οποία ταξίδεψε ο ποιητής. Η έκθεση αποδείχθηκε το ελκυστικότερο κομμάτι των εκδηλώσεων, καθώς ήταν ανοιχτή στο κοινό καθ’ όλη τη διάρκεια του συνεδρίου στο Πολιτιστικό Κέντρο Ατατούρκ που συγκεντρώνει τους φιλότεχνους φοιτητές του τουρκικού Πανεπιστημίου του Αιγαίου.
Ο απολογισμός των εκδηλώσεων
Οταν έφθασε στον απολογισμό των εκδηλώσεων στη Σμύρνη, ο κ. Δημήτρης Μαρωνίτης σε συνέντευξη Τύπου που έδωσε για τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης μίλησε για έναν δεύτερο νόστο του Σεφέρη στη γενέθλια γη, 30 χρόνια μετά τον θάνατό του, και μια δεύτερη καταξίωση του ποιητή μετά την πρώτη, που ήταν βέβαια η απονομή του βραβείου Νομπέλ. Προγραμματίστηκαν 16 ομιλίες, εκ των οποίων έγιναν οι 14 (τέσσερις στα τουρκικά, έξι στα αγγλικά και τέσσερις στα ελληνικά), καθώς και επτά γραπτές παρεμβάσεις, πέρα από τις προφορικές παρεμβάσεις των συνέδρων που ήταν συχνότατες. Ομιλίες και παρεμβάσεις προβλέπεται, όπως ανακοινώθηκε, να συγκεντρωθούν σε έναν τόμο, τουλάχιστον επιλεκτικών πρακτικών. Τέλος, εφόσον στην Τουρκία υπάρχει μόνο μία έδρα Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Αγκυρας και εφόσον έδρες Σεφέρη έχουν ιδρυθεί τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική, ο κ. Μαρωνίτης κατέληξε ότι «επείγει να δημιουργηθεί έδρα Σεφέρη και Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Σμύρνης». Το δύσκολο, βέβαια, ομολογήθηκε ότι είναι να βρεθεί η οικονομική βάση προκειμένου να στηριχθεί η πρόταση και προς αυτή την κατεύθυνση έγιναν εκκλήσεις. Πάντως, η καθηγήτρια του τουρκικού Πανεπιστημίου του Αιγαίου κ. Gertrude Durusoy, η οποία ήταν και εισηγήτρια του συνεδρίου, δήλωσε ότι στο συνέδριο εστάλη από την κρατική επιτροπή για την ύλη των σχολικών βιβλίων εκπρόσωπος ονόματι μάλιστα Ντεμιρέλ για να παρακολουθήσει τις εργασίες και να αποφασίσει αν μπορούν να περιληφθούν ποιήματα του Σεφέρη στα σχολικά βιβλία.
Ο απόηχος των εκδηλώσεων της Σμύρνης αναμένεται να φανεί εν καιρώ. Σημασία έχει ότι τα επιμήκη πόστερ με τη μορφή και το όνομα του Σεφέρη ήταν αναρτημένα για μία εβδομάδα στην είσοδο του κεντρικού ξενοδοχείου της Σμύρνης «Μπουγιούκ Εφές Οτέλι» στην περιοχή του «Χίλτον» της Σμύρνης, καθώς και στην είσοδο του Πολιτιστικού Κέντρου Ατατούρκ, στους διαδρόμους του τουρκικού Πανεπιστημίου Αιγαίου και σε έναν τοίχο του παραλιακού δρόμου της Σκάλας των Βουρλών, όπου η οικογένεια Σεφεριάδη είχε το καλοκαιρινό σπίτι της. Ποιήματα του Σεφέρη ακούστηκαν στα τουρκικά και τούρκοι ομιλητές μίλησαν για «καταστροφή» και για «τραγωδία» το 1922 στη Μικρά Ασία. Ο νομάρχης της Σμύρνης και ο πρόεδρος του Εμπορικού Επιμελητηρίου Σμύρνης χαιρέτησαν τις εργασίες του συμποσίου με ευχές για στενότερη συνεργασία. Είτε αυτά ήταν ρεαλιστικοί στόχοι είτε ευγενείς πόθοι, δεν αναιρείται η ιδιάζουσα και εξαιρετική σημασία των εκδηλώσεων που έγιναν στη Σμύρνη.
