Ενας ανυποψίαστος πελάτης της «Λέσχης του Δίσκου» μπορεί να βρει ανάμεσα στα cd έναν τίτλο όπως «Η κυρία με τις καμέλιες» με τη Βρετανίδα Λόρα Πέιτον. Προτού αναρωτηθεί αν πρόκειται για μια νέα οπερετική εκδοχή του έργου του Αλεξάνδρου Δουμά, τον προειδοποιούμε ότι ο συγκεκριμένος δίσκος ουδεμία σχέση έχει με το μουσικό θέατρο. Το έργο απλώς περιλαμβάνεται στον κατάλογο των ηχοβιβλίων (audiobooks) της εταιρείας Naxos. Βάζοντας δηλαδή τον δίσκο στο στερεοφωνικό ακούγονται ηθοποιοί που αναγιγνώσκουν το μυθιστόρημα. Ανάμεσα στους περίπου 60 τίτλους βρίσκουμε έργα των Μαρσέλ Προυστ, Ιουλίου Βερν, Λόρενς Ντάρελ, Οσκαρ Ουάιλντ, Βικτόρ Ουγκό. Σε τριπλά cd κυκλοφορούν η «Ηλιάδα» και η «Οδύσσεια», ενώ έχουν ηχογραφηθεί και παραδοσιακά ελληνικά παραμύθια όλα αυτά βέβαια στα αγγλικά.
Στους Αγγλοσάξονες υπάρχει μακροχρόνια παράδοση ανάγνωσης και ηχογράφησης λογοτεχνικών κειμένων σε βινύλιο και μεταπολεμικά σε κασέτες. Αυτή η παράδοση ξεκινά από το 1890, όταν άρχισαν οι πρώτες αναγνώσεις σε γραμμόφωνο Εντισον από μεγάλους σαιξπηρικούς ηθοποιούς, όπως οι Τζον Μπάριμορ, Μορίς Εβανς, και από τον άγνωστο τότε σερ Τζον Γκίλγουντ.. Παράλληλα το BBC εκδίδει ή παραχωρεί τα αρχεία των εκπομπών του, στις οποίες συχνά ακούγεται η φωνή του λογοτέχνη, ο οποίος απαγγέλλει αποσπάσματα από το έργο του.
* Από το βινύλιο στον ψηφιακό
Ως τις αρχές της δεκαετίας του ’90 τα ηχοβιβλία εκδίδονταν κυρίως από εκδοτικούς οίκους. Η Penguin είναι ίσως ο πιο γνωστός οίκος που πρότεινε εναλλακτικά τις βιβλιοκασέτες οι οποίες, χωρίς να εκθρονίσουν το βιβλίο, κατάφεραν να γίνουν αρκετά δημοφιλείς. Και στην Ελλάδα, πίσω από την προσπάθεια να κυκλοφορήσουν δίσκοι με αναγνώσεις – ντοκουμέντα ποιητών από τη Lyra, κρύβονταν οι εκδόσεις «Ικαρος». Στην ευρωπαϊκή παραγωγή αυτό που άλλαξε τα τελευταία χρόνια είναι ότι τα ηχογραφημένα βιβλία εκδίδονται πλέον από δισκογραφικές εταιρείες και όχι από εκδοτικούς οίκους. Τα audiobooks των δισκογραφικών εταιρειών κυκλοφορούν σε ψηφιακούς δίσκους και κασέτες, ενώ το βινύλιο αγνοείται.
Πώς όμως χωράει σε τέσσερις ψηφιακούς δίσκους ο «Μόμπι Ντικ» του Μέλβιλ ή ο «Οδυσσέας» του Τζόις; Ασφαλώς με περικοπές. Οπως όμως εγγυώνται οι επιμελητές των δίσκων, δεν γίνονται «βαρβαρότητες». Τα κεφάλαια δηλαδή δεν κόβονται. Απλώς κάποια παραλείπονται ολόκληρα. Στα ηχοβιβλία ακούγεται και μουσική, όχι ως υπόκρουση αλλά ως γέφυρα μεταξύ των κεφαλαίων. Συνήθως επιλέγονται συνθέτες της εποχής στην οποία διαδραματίζεται το βιβλίο ή που έχουν κάποια σχέση με τον συγγραφέα (όπως την καταγωγή, για παράδειγμα).
Αναρωτιέται κανείς ποιοι ακούνε τα ηχοβιβλία. Στις ΗΠΑ είναι ιδιαίτερα δημοφιλή σε αυτούς που οδηγούν μεγάλες αποστάσεις με το αυτοκίνητο. Καθώς τα περισσότερα αυτοκίνητα είναι εξοπλισμένα με φορητά cd, υπάρχει μεγάλη κατανάλωση ψηφιακών audiobooks. Αγοράζονται επίσης από ανθρώπους που έχουν προβλήματα όρασης. Και πάλι όμως δεν δικαιολογείται η τόσο μεγάλη ζήτηση. Ενδεικτικό της αύξησης των πωλήσεων είναι ότι κυκλοφορούν παγκοσμίως τρία περιοδικά με αντικείμενο τα audiobooks. Δύο είναι βρετανικά, το «Talking Business» και το «Voice of the Spoken World Industry». Κυκλοφορεί επίσης ένα αμερικανικό, το «Audiofile». Πολλές εφημερίδες άλλωστε έχουν προσθέσει ανάλογη στήλη στη σελίδα ή στο ένθετο για το βιβλίο.
* Αλλο βιβλίο, άλλο ηχοβιβλίο
Εχει όμως κάποια σχέση η ακρόαση ενός ηχοβιβλίου με το ηδονικό ξεφύλλισμα ενός χάρτινου, τυπωμένου, πατροπαράδοτου βιβλίου; Σίγουρα όχι, γι’αυτό και όλοι σπεύδουν να δηλώσουν ότι είναι «δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα που δεν συγκρίνονται». Για το ελληνικό κοινό υπάρχουν κάποια πρόσθετα προβλήματα. Το πρώτο είναι ότι τα ηχοβιβλία κυκλοφορούν μόνο σε ξένες γλώσσες. Η Διδώ Σωτηρίου επισημαίνει επίσης ότι πρόκειται για εντελώς διαφορετικές συνήθειες. Προσσεγγίζει όμως το ζήτημα από άλλη σκοπιά. Λέει: «Οταν διαβάζεις ένα βιβλίο στέκεσαι σε αυτά που σε ενδιαφέρουν και σκέπτεσαι. Αποκτάς έτσι μια ειδική εντύπωση για τις απόψεις που εκτίθενται στο γραπτό. Οταν όμως σου το διαβάζει κάποιος άλλος, ακολουθείς τον δικό του ρυθμό και αποκτάς γενική εντύπωση του έργου. Εχει άλλωστε διαφορά ο τόνος της φωνής. Ανάλογα με τον τρόπο της ανάγνωσης φωτίζονται κάποιες πλευρές του κειμένου και υποβαθμίζονται άλλες». Πέρα από τη φωνή του ηθοποιού που υποβάλλει άποψη, η συγγραφέας επισημαίνει ένα άλλο πρόβλημα, τεχνικής φύσης: «Θα με ενοχλούσε να πρέπει να χτυπώ ένα κουμπί στο μαγνητόφωνο κάθε φορά που θα ήθελα να σταθώ στο κείμενο. Αυτό το κουμπί δημιουργεί μια τεράστια απόσταση ανάμεσα στις λέξεις. Αυτό το δευτερόλεπτο που σε χωρίζει μηχανικά από το κείμενο αλλάζει τα πάντα. Και είναι η λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά».
Ο Βασίλης Βασιλικός υποστηρίζει ότι τα ηχοβιβλία μπορούν να λειτουργήσουν με θετικό τρόπο, από την άποψη πως «θα κερδηθεί κοινό που ούτως ή άλλως δεν διάβαζε ως τώρα». Διαχωρίζει όμως τις στιγμές ακρόασης: «Είμαι υπέρ των κασετών που ακούγονται στο αυτοκίνητο, σε μεγάλες αποστάσεις, αλλά δεν μου αρέσει η ιδέα του cd. Γενικότερα, θεωρώ ότι η ακρόαση ενός λογοτεχνικού έργου δεν εμποδίζει την ανάγνωσή του. Δεν νομίζω ότι η αγορά του βιβλίου θα επηρεαστεί από την εμφάνιση των audiobooks. Ισως να μυήσει κάποιους στη λογοτεχνία αλλά σίγουρα δεν θα πείσει το υπάρχον αναγνωστικό κοινό να ακούει αντί να διαβάζει. Ισως μερικοί τα συνδυάσουν».
Οι έλληνες εκδότες δεν φαίνεται να αντιμετωπίζουν τα ηχοβιβλία ως αντίπαλο. «Δεν νομίζω ότι θα “περάσει” αυτή η μέθοδος στην Ελλάδα», λέει ο κ. Δημήτρης Ψυχογιός, «πόσο μάλλον αφού οι δίσκοι και οι κασέτες είναι ηχογραφημένα στα αγγλικά. Εκτός βέβαια αν χρησιμοποιηθούν ως εκπαιδευτικό εργαλείο».
* Οι ελληνικές προοπτικές
Ο κ. Ψυχογιός συμπληρώνει αισιόδοξα ότι «από το να μην έχουν κάποιοι καμιά σχέση με τη λογοτεχνία, καλύτερα είναι να ξεκινάνε ακούγοντας τα έργα. Ετσι υπάρχει προοπτική να ενδιαφερθούν. Αυτοί λοιπόν που δεν διαβάζουν ίσως έλθουν σε επαφή με τη λογοτεχνία. Εκείνοι όμως που διαβάζουν, δύσκολα θα εγκατέλειπαν την ανάγνωση χάρη της ακρόασης. Γι’ αυτό και εκτιμώ ότι τα ηχοβιβλία δεν θα έχουν καμιά εμπορική επιτυχία».
Ο κ. Στέφανος Πατάκης θεωρεί ότι τα ηχοβιβλία μπορούν να συνυπάρξουν με τα βιβλία στις προθήκες των βιβλιοπωλείων, αρκεί η προώθησή τους να είναι αποτέλεσμα στρατηγικής: Εξηγεί: «Αν ένας έλληνας εκδότης μεταφέρει σε δίσκους τα βιβλία μόνος του, θα αποτύχει. Νομίζω όμως ότι αν το επιχειρήσουν πολλοί ταυτόχρονα, θα δημιουργηθεί ρεύμα στην αγορά. Είναι πάντως στις προθέσεις των εκδόσεων Πατάκη να κυκλοφορήσουν audiobooks, απλώς περιμένουμε να ωριμάσουν οι συνθήκες». Οσο για την επαφή με το βιβλίο μέσω ακροάσεων λέει: «Θα επεκταθεί το αναγνωστικό κοινό μέσω των κασετών και των δίσκων. Ειδικά αν οι αναγνώσεις γίνουν από ηθοποιούς με ωραίες φωνές, μέσα από το ευχάριστο άκουσμα ενός δίσκου εκείνος που δεν διαβάζει ίσως ενδιαφερθεί για τη λογοτεχνία».
