Ενας πλανήτης σε δική της τροχιά
Hταν γνωστό εδώ και χρόνια ότι η Ζάχα Χαντίντ είναι η καλύτερη γυναίκα αρχιτέκτων στον κόσμο. Μετά το βραβείο Pritzker (το αντίστοιχο του Νομπέλ στην αρχιτεκτονική) πολλοί άρχισαν να πιστεύουν ότι είναι η καλύτερη αρχιτέκτων. H ιρακινή αυτή αρχιτεκτόνισσα με έδρα στο Λονδίνο είχε γίνει διάσημη πολλά χρόνια προτού αρχίσει να χτίζει τη δεκαετία του ’90. H ξεχωριστή εικαστική ευχέρειά της όχι μόνο της διασφάλισε μια ηγετική θέση στο νεωτερικό αρχιτεκτονικό κίνημα του deconstruction αλλά και μια σειρά σημαντικά έργα που τη δεκαετία του ’90 άρχισαν να υλοποιούν τα – ουτοπικά ως τότε – σχέδιά της. Εχοντας κατασκευάσει τον υπερδυναμικό ριζοσπαστικό πυροσβεστικό σταθμό της Vitra (1993, Weil am Rhein), το LF1 (1999, Weil am Rhein) και τον πύργο για σκι του Ινσμπουργκ (2002, Αυστρία), έχει τελευταία αρχίσει να συλλέγει πρώτα βραβεία αρκετών διεθνών αρχιτεκτονικών διαγωνισμών. Τον Ιούνιο του 2003 εγκαινιάστηκε το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (CAC) που σχεδίασε για το Σινσινάτι. Και αυτό ήταν μόνο η αρχή…
Απόλυτη σεμνότητα
Μοιάζει να μη θέλει να τη βρεις. Το γραφείο της βρίσκεται σε ένα παλιό τούβλινο σχολείο σε μια εργατική γειτονιά του Λονδίνου. Απόλυτη σεμνότητα: από τα πολλά κουδούνια στον δρόμο ένα γράφει με μικρά γράμματα το όνομα της μεγάλης αρχιτεκτόνισσας. Μόλις απελευθερωθεί η πόρτα αυτής της μάνδρας βρίσκεσαι σε μια αυλή με διάφορα μικρά κτίρια γύρω σου. Τίποτε δεν προδίδει το πού πρέπει να πας. Εχοντας αποκλείσει δύο από αυτά τα κτίρια καταλήγεις σε εκείνο που είναι προς την πλευρά του δρόμου. Πάλι απουσιάζει η όποια επιγραφή – ένα μικρό κουδούνι επαναλαμβάνει το όνομα της Ζάχα Χαντίντ. Χωρίς ακρόαση, χωρίς επιβεβαίωση, αβέβαιος σπρώχνεις την εξώπορτα. Μια παλιά ξύλινη σκάλα οδηγεί σε κόκκινες πόρτες που το μόνο που αναγράφουν είναι «fire exit». Δοκιμάζεις τη μία μετά την άλλη. H μία βγάζει σε ένα λουτρό, η άλλη πουθενά – και κανείς δεν έχει εμφανιστεί για να απλοποιήσει τα πράγματα. Μόνο μια κοπέλα κατηφορίζει τη σκάλα – τη ρωτάμε πού είναι το γραφείο της Χαντίντ, έχουμε σχεδόν πιστέψει ότι είμαστε σε λάθος κτίριο. Μας λέει ότι πρέπει να ανοίξουμε την πόρτα στο τρίτο πλατύσκαλο. Ελισσόμαστε και μετά από λίγο είμαστε στην κεντρική ψηλοτάβανη αίθουσα του γραφείου της. H γνώριμη εικόνα, οι πίνακες στους τοίχους, τα μακριά σχεδιαστήρια, το φως που μπαίνει από ψηλά. Και ανάμεσα στις μαύρες καρέκλες γραφείου μια ροζ καρέκλα του Βέρνερ Παντόν. Αυτή είναι η μόνη διαφοροποίηση, η καρέκλα της ίδιας της Χαντίντ με την οποία βρίσκεται στο μέσο του γραφείου της, στο μέσο μιας παλιάς αίθουσας σχολείου. Στην ξενάγηση στο γραφείο της συναντάμε 90(!) άτομα να δουλεύουν πυρετωδώς (ανά ομάδες των 20-25 ατόμων) σε διάφορες άλλες πρώην σχολικές αίθουσες, διαμοιρασμένες σε άλλους ορόφους του ίδιου κτιρίου. Απόλυτη ησυχία, βλέμματα που δεν ξεκολλάνε από τις οθόνες μαρτυρούν μια σχεδόν θρησκευτική προσήλωση. Ο λαβύρινθος του γραφείου της Χαντίντ ξετυλίγεται πολύπλοκα, σαν ένα αραβούργημα.
Οπως και τα σχέδιά της: σχέδια πολύπλοκα, αινιγματικά, τα οποία δείχνουν τα κτίριά της ως δυναμικά πρίσματα να εξαφανίζονται στο μαύρο τους φόντο συνοδευόμενα από κόκκινες ή κίτρινες λάμψεις. Αυτά τα σχέδια δεν είναι φωτογραφίες κτιρίων – είναι σκόπιμα παραμορφωμένες εικόνες όπου τα περιγράμματα καμπυλώνονται ελαστικά, γίνονται ίχνη από τροχιές, θραύσματα μιας αρχιτεκτονικής έκρηξης. Είναι με αυτά τα σχέδια που η Χαντίντ έγινε διάσημη πριν από 20 χρόνια – και λίγο έλειψε να είναι η μόνη έκφραση της αρχιτεκτονικής της. Πράγματι, πέρα από τον υλοποιημένο, δυναμικό σταθμό της Vitra (1993), έπρεπε να περιμένουμε ως το 2000 για να αρχίσει η υλοποίηση τεσσάρων σημαντικών έργων της Χαντίντ – μεταξύ των οποίων και το πρώτο της έργο στην Αμερική, το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στο Σινσινάτι.
Μαζί με αυτά τα κτίρια έχουν έρθει στο γραφείο της πληθώρα νέων έργων, όπως το κέντρο της BMW και το Olympics Aquatics Center 2012 στο Λονδίνο.
«Αιχμηρά» κτίρια
Τα πιο πρόσφατα αυτά έργα της Χαντίντ αποτελούν και μια μετάβαση από τα πρώτα της τεθλασμένα και «αιχμηρά» κτίρια σε έργα που έχουν αυξήσει την ελαστικότητά τους, οι κυρτές γραμμές των οποίων μοιάζουν με μαθηματικά διαγράμματα. Την ίδια ρευστή και δυναμική αίσθηση αποπνέουν τα σχέδια της Χαντίντ για αντικείμενα.
Ο καναπές Moraine (2000) που σχεδίασε ελίσσεται μοναδικά μέσα στον χώρο, ένα έπιπλο που μοιάζει να αποτελεί μια αναδίπλωση του πατώματος, μια και ακουμπά σε αυτό πλήρως, χωρίς τη μεσολάβηση ποδιών. Με το έπιπλό της αυτό η Χαντίντ είχε πλησιάσει κάτι το οργανικό, ένα χέλι ή έναν κορμό δέντρου – σε αντιστοιχία με την οργανικότητα των τελευταίων κτιρίων που σχεδιάζει στο γραφείο της. Αντίστοιχα είναι και τα δύο αντικείμενά της που βγήκαν μόλις τώρα σε παραγωγή: η Crystall Chair (2005) εντυπωσιάζει με το κρυστάλλινο περίγραμμά της – μοιάζει με ένα θραύσμα από έναν όγκο τζαμιού που έχει σπάσει δίνοντας το κάθισμα μιας καρέκλας. H επιφάνεια του καθίσματος και της πλάτης είναι χαραγμένες, μια συνέχεια στην επεξεργασία «εδάφους» και «κτιρίου» που συναντάμε στα έργα της Χαντίντ και ειδικά στη συμμετοχή της στον διαγωνισμό για το κτίριο της EPFL στη Λωζάννη.
Το δεύτερο αντικείμενο της Χαντίντ είναι ο πολυέλαιος της Vortexx (2005), ο οποίος υλοποιεί (αυτή τη φορά σε μικρότερη κλίμακα) τον στρόβιλο που σχηματίζουν τα κτίριά της. Ο πολυέλαιος αυτός αποτελείται από μια συνεχόμενη ελικοειδή γραμμή της οποίας η φωτεινότητα διαβαθμίζεται χρονικά στην έντασή της. Τα τρία αυτά design της Χαντίντ συνοψίζουν συνθετικές αρχές από την αρχιτεκτονική της – μερικές φορές μάλιστα υλοποιούν ιδέες που μένουν ως τώρα μόνο στο χαρτί.
«Μεταφράσεις αρχιτεκτονικής
Αντίστοιχες «μεταφράσεις» αρχιτεκτονικής επιχειρεί και το αντίπαλον δέος της Χαντίντ, ο Φρανκ Γκέρι, με τα δικά του έπιπλα.
Ο Γκέρι, όπως και η Χαντίντ, έχει επιτύχει μια αρχιτεκτονική η οποία είναι μοναδική, σε αντίθεση με εκείνη του Ρεμ Κούλχας, μια αρχιτεκτονική που δεν έχει εύκολα «κληρονόμους». Θα μπορούσε κανείς να επεκτείνει την αναλογία Χαντίντ – Γκέρι και στο κοινό ενδιαφέρον τους για μια «αρχιτεκτονική του υφάσματος». Μόνο που γρήγορα διακρίνουμε και τις διαφορές τους: ο μεν Γκέρι (κατα 21 χρόνια μεγαλύτερος της Χαντίντ) κάνει τις μεταλλικές προσόψεις του να ξεδιπλώνονται σαν ύφασμα αλλά το «ύφασμά» του είναι μια αυτόνομη παρουσία, ένα «τσόφλι» το οποίο μένει τμηματικά ελεύθερο, χωρίς να καλύπτει το κτίριο. Και προπαντός τα κτίριά του είναι απόλυτα διαχωρισμένα από τη γη.
H δε Χαντίντ αντιμετωπίζει την ίδια τη γήινη επιφάνεια ως ένα ύφασμα το οποίο εκείνη ωθεί προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Τα κτίρια που προκύπτουν μοιάζουν με παλιρροϊκά κύματα γης: το LF1 στο Weil am Rhein αναπτύσσεται σαν μια σφήνα εδάφους έτοιμη για απογείωση ενώ το EPLF στη Λωζάννη μοιάζει με μια «μπουνιά» που τεντώνει από κάτω τον γήινο φλοιό. Στο τελευταίο αυτό έργο η επιτροπή κρίσης του αντίστοιχου διαγωνισμού, σοκαρισμένη από τη δύναμη και την πρωτοπορία της πρότασης της Χαντίντ, δεν της έδωσε το πρώτο βραβείο. Αλλά είναι με αντίστοιχες προτάσεις που η Χαντίντ έχει τόσα χρόνια βραβευτεί, ασυμβίβαστη μπροστά σε όλα εκείνα που θεωρούμε δεδομένα και αναμενόμενα.
Ο «πλανήτης στη δική της τροχιά», όπως την αποκάλεσε ο πρώην δάσκαλος και συνεταίρος της Ρεμ Κούλχας, έχει φέρει τη δική της επανάσταση στην αρχιτεκτονική, μια επανάσταση που προετοιμαζόταν χρόνια, υπομονετικά, με τα περίφημα μοναδικά σκίτσα και σχέδιά της.
H Ζάχα Χαντίντ θα μιλήσει στο Μέγαρο Μουσικής στις 21 Απριλίου 2005. Η διάλεξή της εντάσσεται στο πλαίσιο των εκδηλώσεων Megaron Plus. H είσοδος για το κοινό θα είναι ελεύθερη με δελτία.
Ο κ. Μέμος Φιλιππίδης είναι αρχιτέκτων.
