Χαράλαμπος Κανδηλιώτης

Τα κόκαλα της μνήμης


zenakos@dolnet.gr

Πρώτη φορά είχα την τύχη να δω τα έργα του Χαράλαμπου Κανδηλιώτη στην ομαδική έκθεση με τίτλο «Τα εργαστήρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών» που είχε παρουσιαστεί στο Μέγαρο Εϋνάρδου τον Δεκέμβριο του 2001. Ηταν μια από τις σπάνιες στιγμές που βιώνει κανείς την έξαψη της ανακάλυψης – όπως με ένα μικρό βιβλιαράκι σε παλιό βιβλιοπωλείο -, ιδιαίτερα καθ’ ότι οι κατασκευές του Χαράλαμπου Κανδηλιώτη, ο οποίος τότε μόλις είχε αποφοιτήσει, στέκονταν με σεμνότητα δίπλα σε διάφορα ποικιλόχρωμα και ευμεγέθη καλλιτεχνήματα. Δεν μου είναι φυσικά εύκολο να περιγράψω τι ακριβώς ήταν εκείνο που με γοήτευσε στον αιφνιδιαστικά ιδιότυπο κόσμο που φιλόπονα συναρμολογεί ο Χαράλαμπος Κανδηλιώτης, μπορώ όμως με αρκετή βεβαιότητα να υποστηρίξω το εξής: σπάνια συναντά κανείς στον «επικοινωνιακά αγχωμένο» χώρο της σύγχρονης τέχνης έναν καλλιτέχνη τόσο νέο – μόλις 29 χρόνων – που να έχει προσδιορίσει με τόση ευθύτητα την προσωπική δημιουργική του αντίληψη, σαν να του ήταν πάντα κάτι το αναγκαίο. Και όταν, ύστερα από μήνες, πληροφορήθηκα ότι προετοίμαζε την πρώτη ατομική του έκθεση – και μάλιστα στην «Εκφραση», μια αίθουσα τέχνης με θαρραλέα στάση στην παρουσίαση νέων καλλιτεχνών -, ήξερα ότι ήθελα να του μιλήσω ξανά.

Συχνά ακούω ότι στόχος πολλών έργων σύγχρονης τέχνης είναι να «θέτουν ερωτήματα». Οταν προ ημερών συνάντησα τον Χαράλαμπο Κανδηλιώτη στο εργαστήριό του, σχεδόν δεν ήξερα τι να τον ρωτήσω. Οχι επειδή δεν είχα ερωτήματα για τον ίδιο και την ιδιοσυγκρασία του αλλά επειδή όσα ερωτήματα είχα μου τα απαντούσαν τα έργα· ένα γεγονός ασυνήθιστο, τη στιγμή που τόσοι καλλιτέχνες επιστρατεύουν την ιδιοσυγκρασία τους για να απαντήσουν στα ερωτήματα που θέτουν τα έργα τους. Μολαταύτα, κουβεντιάσαμε· και φυσικά το πρώτο πράγμα που ρώτησα ήταν πώς ανακάλυψε ο Χαράλαμπος Κανδηλιώτης το εκπληκτικό υλικό του, δηλαδή τα αναρίθμητα μικροσκοπικά θραύσματα από κόκαλα που χρησιμοποιεί για τις κατασκευές του.

«Στον δρόμο προς το χωριό μου» ξεκίνησε να μου διηγείται ο καλλιτέχνης «μέσα στους πορτοκαλεώνες, πάνω σε έναν λοφάκο, υπάρχει ένα παλιό εκκλησάκι. Στην αρχή δεν είχα καταλάβει ότι είναι εκκλησάκι γιατί είναι ένα πέτρινο οικοδόμημα, πολύ παλιό. Το είχαμε περάσει πολλές φορές πηγαίνοντας στον Αστακό και τελικά, πριν από πέντε χρόνια, αποφασίσαμε με τον αδελφό μου να ανεβούμε να το δούμε από κοντά. Το εκκλησάκι ήταν βέβαια εγκαταλειμμένο και μόλις μπήκαμε μέσα μείναμε άναυδοι. Φαίνεται ότι κάπου στη στέγη είχαν κάνει τη φωλιά τους αρπακτικά πουλιά, κουκουβάγιες ή γεράκια, γιατί το πάτωμα σε μια γωνιά ήταν στρωμένο με εκατομμύρια κόκαλα. Ενα απίστευτο νεκροταφείο. Λες και είχε γίνει μάχη εκεί. Οπως όταν ήμουν μικρός και έβλεπα μάχες μυρμηγκιών, αμέτρητα μυρμήγκια να τσακώνονται, συμμορίες μυρμηγκιών να πολεμούν μεταξύ τους. Εν πάση περιπτώσει, μόλις είδα τα κόκαλα, σκέφτηκα ότι έπρεπε να τα πάρω. Εχω τρέλα με τέτοια πράγματα. Τα μάζεψα, τα έπλυνα και τα κράτησα».

Ηξερε όμως ο Χαράλαμπος Κανδηλιώτης πώς θα χρησιμοποιούσε την ανακάλυψή του; «Οχι» μου απάντησε. «Οχι εκείνη τη στιγμή. Το μόνο που ήξερα τότε ήταν ότι επρόκειτο για κάτι πολύτιμο. Ετσι το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα να κάνω ήταν να φτιάξω κατά κάποιον τρόπο αυτό που βρήκα. Σε μια γωνιά της Σχολής Καλών Τεχνών έφτιαξα ένα μικρό βάθρο και έστρωσα πάνω του τα κόκαλα. Παλιότερα βέβαια είχα σκεφθεί να φτιάξω φανταστικά πλάσματα από κόκαλα μεγάλων ζώων τα οποία θα αγόραζα. Και βέβαια από τη στιγμή που βρήκα τόσο υλικό, πολύ μικρότερου μεγέθους ασφαλώς από αυτό που είχα αρχικά σκεφθεί, άρχισα σιγά σιγά να τα συναρμολογώ. Φυσικά μου αρέσει η ιδέα ότι θα μπορούσαν να έχουν υπάρξει τα πλάσματα που φτιάχνω. Οταν ήμασταν μικροί, πιστεύαμε ότι υπήρχαν τέτοιου είδους πλάσματα. Θυμάμαι, μεγαλώνοντας στο χωριό, πίστευα ότι στις ρίζες των δέντρων ζούσαν μικρά ανθρωπάκια».

Τι είναι όμως αυτό που καθιστά – στην ενήλικη πια αντίληψη – μια κατασκευή του Χαράλαμπου Κανδηλιώτη τόσο πειστική; «Αυτά που φτιάχνω» μου είπε «τα σκέφτομαι ως πραγματικά όντα. Εχουν μια συμμετρία. Γι’ αυτό έχω όλα αυτά τα ανατομικά διαγράμματα και τα μελετώ, αν και πολλές φορές η συμμετρία μου βγαίνει ασυνείδητα. Δεν ξέρω βέβαια αν αυτό είναι καλό ή κακό, με την έννοια ότι υπονοεί μια δέσμευση. Δεν πιστεύω δηλαδή ότι είμαστε τελικά ελεύθεροι να κάνουμε τρελά πράγματα. Ξεκινούμε από κάτι και το ένα φέρνει το άλλο, υπάρχει μια λογική συνέχεια. Δεν ξέρω αν μπορούμε να λειτουργήσουμε πέρα από αυτά τα όρια».

Η άποψη αυτή μου φάνηκε τόσο «κλασική» που δεν κρατήθηκα και ρώτησα τον καλλιτέχνη αν στη δική του αντίληψη «συμμετρία» σημαίνει «ομορφιά». «Πιστεύω» μου απάντησε «ότι όταν έχεις βάλει σε ένα έργο τόσα όσα είναι απαραίτητα, όταν όλα υπηρετούν έναν σκοπό, τότε το έργο είναι όμορφο. Δεν είναι όμως κάτι που σκέφτομαι πολύ. Δεν φτιάχνω τίποτε για να είναι όμορφο». Πάντως, είπα τη σκέψη μου, τα κόκαλα και οι νεκροκεφαλές είναι πράγματα που έχουμε συνηθίσει να τα θεωρούμε μάλλον άσχημα – ή τουλάχιστον τρομακτικά. «Πρώτα από όλα» μου είπε «εγώ δεν τα θεωρώ τρομακτικά. Δεν το νιώθω αυτό. Είναι παράξενο ποια πράγματα βρίσκει ο κόσμος τρομακτικά. Εδώ πιο κάτω είναι ένας χασάπης και έχει κρεμάσει δύο κεφάλια, δύο ζώα με τη γλώσσα έξω. Οχι μόνο δεν μας τρομάζουν αλλά τα βλέπουμε και σκεφτόμαστε “α, μπριζόλες!”. Γιατί λοιπόν να θεωρήσω εγώ ότι κάνω κάτι τρομακτικό; Αυτό που με γοητεύει είναι η μνήμη, βλέπω τα κόκαλα ως κομματάκια μνήμης. Αυτό που μας μένει από όσα ζήσαμε κάποτε είναι ένας σκελετός. Τα κόκαλα που συναρμολογώ κουβαλούν ό,τι απέμεινε από αυτές τις ζωές. Και εγώ, όπως ακριβώς και η μνήμη, προσπαθώντας να τα συναρμολογήσω, δημιουργώ κάτι που ανήκει ολότελα στο παρόν. Η μνήμη όσων ζήσαμε δεν είναι όσα ζήσαμε, είναι κάτι διαφορετικό».

Ο Χαράλαμπος Κανδηλιώτης περιγράφει μια διαδικασία επίπονη και εσωστρεφή. Βλέποντάς τον περιστοιχισμένο από τα λεπτεπίλεπτα γλυπτά του δεν μπορεί κανείς να μη σκεφθεί πόσο αντιτίθεται η στάση του στην κυρίαρχη πρακτική του εντυπωσιασμού, στα εύκολα πράγματα που μπορεί να κάνει κάποιος για να τραβήξει την προσοχή. Εδώ και δύο εβδομάδες περίπου ο βέλγος καλλιτέχνης Κάρστεν Χέλερ μου αφηγήθηκε την ανάγκη να συμμετάσχει κανείς σε αυτό το παιχνίδι εντυπωσιασμού αν θέλει να σταδιοδρομήσει ως καλλιτέχνης. Δεν προκαλεί άραγε έστω λίγο άγχος στον Χαράλαμπο Κανδηλιώτη το γεγονός ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται την εργασία του δεν είναι ο «ενδεδειγμένος»; «Κοίταξε» μου απάντησε «το άγχος μου δεν είναι η σταδιοδρομία. Το άγχος μου έχει να κάνει με τη δουλειά. Αφορά το πόσο εγώ θα μπορώ να κάνω αυτά τα πράγματα. Το όνειρό μου είναι να μπορώ στο μέλλον να ασχολούμαι με την τέχνη μου. Καλό θα ήταν να μπορούσα να κάνω εκθέσεις και να πάω καλά, ειλικρινά όμως αυτό δεν με νοιάζει τόσο. Δεν πιστεύω ότι μπορείς να κάνεις κάτι που δεν είσαι φτιαγμένος για να κάνεις. Ακόμη και μέσα στη Σχολή Καλών Τεχνών άκουγα συμφοιτητές που, όταν έφτανε ο καιρός της πτυχιακής εργασίας, άλλαζαν τελείως αυτό που έκαναν ως τότε επειδή κυριαρχούσε η εντύπωση ότι αν δεν έκαναν κάτι πιο εντυπωσιακό δεν θα έπαιρναν καλό βαθμό. Τελικά βασάνιζαν τον εαυτό τους και το αποτέλεσμα ήταν φυσικά πολύ χειρότερο από αυτό που μπορούσαν να κάνουν. Πιστεύω ότι, μια και τον ανέφερες, ο Κάρστεν Χέλερ είναι φτιαγμένος γι’ αυτό που κάνει. Δεν μπορώ να φανταστώ κάποιον που κάνει κάτι απλώς και μόνο επειδή έτσι είναι τώρα τα πράγματα. Μπορεί τα πράγματα όντως να είναι έτσι, δεν πιστεύω όμως ότι οι άνθρωποι που αναλώνονται στον εντυπωσιασμό πιέζουν τον εαυτό τους. Πιστεύω ότι αυτό μπορούν να κάνουν, είναι έτσι φτιαγμένοι ώστε τους αρέσει ο εντυπωσιασμός. Εκεί βρίσκεται το ταλέντο τους».

Εν τούτοις, δίχως να αλλάξει κάποιος άρδην αυτό που κάνει, μπορεί να το ευτελίσει αρκετά εφευρίσκοντας κάποιο «κόλπο» για να το κάνει πιο εντυπωσιακό. Δεν θα μπορούσε, φέρ’ ειπείν, ο Χαράλαμπος Κανδηλιώτης να ντύσει τρεις φίλους του με στολές σκελετών και να τους βάλει να χορεύουν στην οδό Βαλαωρίτου το βράδυ των εγκαινίων; «Και πού ξέρεις» μου απάντησε γελώντας «ότι δεν θα το κάνω;».


Συνέδριο της CIMAM στην Αθήνα

Στην Αθήνα, από τις 31 Ιανουαρίου ως τις 2 Φεβρουαρίου, θα συνεδριάσει το διοικητικό συμβούλιο της CIMAM, δηλαδή της Διεθνούς Επιτροπής για τα Μουσεία και τις Συλλογές Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης. Η CIMAM είναι κλάδος του ICOM, δηλαδή του Διεθνούς Συμβουλίου για τα Μουσεία, του σημαντικότερου παγκοσμίως φορέα για ζητήματα μουσειολογίας. Η δραστηριότητα της CIMAM επικεντρώνεται περισσότερο στη θεωρητική προβληματική των μουσειακών πρακτικών, ούτως ώστε να παρέχει συμβουλές και κατευθύνσεις στο ICOM, ο ρόλος του οποίου αφορά κυρίως θέματα διαχείρισης. Στους στόχους της CIMAM συγκαταλέγεται η προσπάθεια ενίσχυσης της επικοινωνίας, συνεργασίας και ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των μουσείων, των ανθρώπων που ασχολούνται επαγγελματικά με τις εικαστικές τέχνες, των καλλιτεχνών και όσων ενδιαφέρονται για τη μοντέρνα και τη σύγχρονη τέχνη. Η CIMAM στοχεύει ακόμη να προασπίσει τα συμφέροντα των καλλιτεχνών, καθώς και των άλλων επαγγελματιών που απασχολούνται στον χώρο της τέχνης. Το διοικητικό συμβούλιο της CIMAM αποτελείται από επιφανείς θεωρητικούς της τέχνης και διευθυντές μουσείων από όλον τον κόσμο, με πρόεδρο τον διευθυντή του Μουσείου Τεχνών Mori του Τόκιο κ. Ντέιβιντ Ελιοτ και γραμματέα τη διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης της Φινλανδίας κυρία Τούουλα Αρκιο. Η μοναδική Ελληνίδα που συμμετέχει στο συμβούλιο είναι η κυρία Κατερίνα Γρέγου, μέχρι πρότινος διευθύντρια του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ και νυν Εθνική Επίτροπος για τη Διεθνή Εκθεση Arco της Μαδρίτης, στην οποία η Ελλάδα θα είναι η τιμώμενη χώρα το 2004.

Η έκθεση του Χαράλαμπου Κανδηλιώτη στην αίθουσα τέχνης «Εκφραση – Γιάννα Γραμματοπούλου» (Βαλαωρίτου 9Α, Αθήνα, τηλ. 210 3607.598) θα εγκαινιαστεί την Τρίτη 28 Ιανουαρίου και θα διαρκέσει ως τις 15 Φεβρουαρίου.