Βασιλικά σερβίτσια με πλούσια διακόσμηση, ανθοδοχεία χωρίς καμιά χρηστική αξία, πολυτελώς διακοσμημένα όμως με χρωματιστές επιφάνειες και χρυσό και με αναπαραστάσεις έργων ζωγραφικής, ένας ολόκληρος κόσμος από πορσελάνη μετακόμιζε κάθε χρόνο πριν από τα Χριστούγεννα από το εργοστάσιο των Σεβρών στις Βερσαλλίες, όπου ο αυτοκράτορας θα διάλεγε τα δώρα για όλα τα μέλη της βασιλικής αυλής, αλλά και για τις αυλές της Ευρώπης. Βρισκόμαστε στα μέσα του 18ου αιώνα, την εποχή που ο Λουδοβίκος ΙΕ´ αναγνωρίζοντας τη μοναδική αξία της πορσελάνης των Σεβρών θα εξαγοράσει επίσημα τη βιοτεχνία, η οποία έκτοτε θα παραμείνει υπό κρατική προστασία. Μια λαμπρή ιστορία που είχε ήδη ξεκινήσει στη Γαλλία από τον 16ο αιώνα θα αρχίσει να καταγράφει νέες σελίδες επιτυχιών και αυτό το ιδιαίτερο είδος τέχνης θα γνωρίσει μοναδική άνθηση, η οποία θα φθάσει ως τις ημέρες μας. «Η Συλλογή του Εθνικού Μουσείου των Σεβρών: Τέσσερις αιώνες γαλλικής κεραμικής», όπως είναι ο τίτλος της έκθεσης που παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη, σε αυτή την ιστορία αναφέρεται. Στις προσπάθειες για την κατάκτηση της τεχνικής με τον πειραματισμό πάνω στις πρώτες ύλες, στην αναζήτηση της τελειότητας με τις αλλεπάλληλες δοκιμές και βέβαια στις διαφορετικές τεχνοτροπίες που ανέπτυξαν οι καλλιτέχνες ακολουθώντας τα ρεύματα της εποχής τους. Εκατόν τριάντα δύο έργα, αντιπροσωπευτικά δείγματα αυτής της ιστορίας, από τις πρώτες φαγεντιανές του 16ου αιώνα ως τις σύγχρονες δημιουργίες διάσημων καλλιτεχνών όπως ο Πικάσο, ο οποίος από το 1946 όταν εγκαταστάθηκε στο Βαλορί της Νότιας Γαλλίας πειραματίστηκε πάνω στον πηλό μετατρέποντας βιομηχανικά αντικείμενα σε έργα τέχνης, μεταμορφώνουν την αίθουσα περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου Μπενάκη σε ένα σαλόνι υπέροχης κομψότητας και φινέτσας όπου η πολυτέλεια με την τέχνη παντρεύονται σε έναν γάμο ισοδύναμο και για τις δύο πλευρές.
Από την πρώτη οργανωμένη βιοτεχνία κεραμικών που αναπτύχθηκε στη Νεβέρ τον 16ο αιώνα ως τις προσπάθειες των γάλλων κεραμιστών του 18ου αιώνα να μιμηθούν την εντυπωσιακή κινεζική πορσελάνη, που ήταν λευκή και ταυτόχρονα διαφανής σαν το γυαλί προσπάθειες που ευοδώθηκαν από το 1774 όταν πια όλη η βιοτεχνία είχε μεταφερθεί στις Σέβρες, όπου και εξακολουθεί να λειτουργεί , κάθε σταθμός αυτής της πορείας έχει να παρουσιάσει τα δικά του δείγματα τέχνης. Φανταστικά ζώα με υπέροχα χρώματα παρελαύνουν στις φαγεντιανές των αρχών του 17ου αιώνα, η μίμηση των κινεζικών έργων και η αντιγραφή των θεμάτων που θα επικρατήσει στη συνέχεια οδηγεί τους ζωγράφους στην επινόηση πολυάριθμων διακοσμήσεων, ενώ η δημιουργία του ρόδινου χρώματος στα μέσα του 18ου αιώνα θα επιβάλει την υποχώρηση των έντονων χρωματισμών. Ακόμη, πάνω στα πολυάριθμα σερβίτσια που θα κατασκευάσει η βιοτεχνία των Σεβρών για τον Ναπολέοντα οι ζωγράφοι θα εικονίσουν τους τόπους από τους οποίους εκείνος πέρασε, δημιουργώντας έτσι μια μόδα στην τέχνη, ενώ την αποθέωση του γάλλου αυτοκράτορα θα ακολουθήσει η αποθέωση ενός έρωτα, συγκεκριμένα του πρίγκιπα Ναπολέοντα προς τη διασημότερη ηθοποιό της εποχής του, τη Ρασέλ, που θα οδηγήσει στην αναβίωση των αρχαιοπρεπών θεμάτων, αφού η έπαυλη την οποία έκτισε για χάρη της ακολουθούσε την αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση της Πομπηίας.
Πρώτοι οι Γαλάτες
Η ιστορία της γαλλικής κεραμικής αρχίζει από την αρχαιότητα την περίοδο μάλιστα της ρωμαϊκής κυριαρχίας τα κόκκινα κεραμικά των Γαλατών με την ανάγλυφη διακόσμηση ήταν ονομαστά για την ποιότητά τους. Επρόκειτο για μια δυναμική παραγωγή στην οποία όμως οι επιδρομές των βαρβάρων έβαλαν τέλος, ώστε χρειάστηκε να μεσολαβήσει όλος ο Μεσαίωνας προκειμένου να αναβιώσει τον 16ο αιώνα. Αφορμή ήταν η εμφάνιση στη Γαλλία της ιταλικής φαγιάνς χάρη στους ιταλούς αδελφούς Κονράντε, οι οποίοι συνεργαζόμενοι με τον γάλλο ζωγράφο Ζυλ Γκαμπέν ανέπτυξαν στη Νεβέρ μια βιοτεχνία φαγεντιανής κεραμικής με μεγάλη διάρκεια ζωής. Βιβλικές ή μυθολογικές σκηνές αλλά και ανάλαφρα διακοσμητικά θέματα είναι τα πρώτα που χρησιμοποιούνται, ενώ από το 1630 εμφανίζεται η νέα μόδα με ρίζες στην Απω Ανατολή, που επιβάλλει θέματα από το ζωικό και το φυτικό βασίλειο σε κυανές αποχρώσεις.
Η κινεζική πορσελάνη άλλωστε υπήρξε για μεγάλο διάστημα το ζητούμενο για τους γάλλους τεχνίτες, οι οποίοι χρησιμοποίησαν πρώτα τη λεγομένη «μαλακή πορσελάνη» προϊόν μιας πολύπλοκης διαδικασίας, χωρίς τη χρήση καολίνη, όπως γινόταν στην Απω Ανατολή ως το 1800 περίπου, όταν πραγματικά θεωρήθηκε ξεπερασμένη και την εγκατέλειψαν. Για τους Ευρωπαίους η πορσελάνη ούτως ή άλλως ήταν ένα θαύμα. Παρ’ ότι λοιπόν αγνοούσαν τον καολίνη και το ψήσιμο του πηλού σε υψηλές θερμοκρασίες κατόρθωσαν να επιτύχουν τη διαφάνειά της, για πρώτη φορά στη Φλωρεντία το 1575. Το γεγονός όμως ότι το κόστος ήταν πολύ υψηλό τούς ανάγκασε να σταματήσουν τις δοκιμές τους, οι οποίες επαναλήφθηκαν, στη Γαλλία πλέον, τον 17ο αιώνα. Εκείνος ωστόσο που έδωσε τη μεγάλη ώθηση στο είδος ήταν ο Λουδοβίκος ΙΕ’, προστάτης των τεχνών γενικότερα και λάτρης, όπως αποδείχθηκε, της πορσελάνης, την παραγωγή της οποίας υποστήριξε παρ’ ότι ο καολίνης δεν είχε ακόμη κάνει την εμφάνισή του στη Γαλλία. Πρώτη του κίνηση ήταν να μεταφέρει το 1740 την παραγωγή στο ανάκτορο της Βενσέν και αποτέλεσμα αυτής της ενέργειας ήταν η τελειοποίηση των μυστικών της παραγωγής στο διάστημα της επόμενης δεκαετίας.
Η Μαντάμ ντε Πομπαντούρ
Η τεχνική είχε κατακτηθεί· η τέχνη όμως; Οταν το 1751 η περίφημη Μαντάμ ντε Πομπαντούρ ζήτησε από τη βιοτεχνία της Βενσέν να δημιουργήσει ένα νέο ύφος, πιο σύγχρονο και ελκυστικό, αντί της μίμησης του γερμανικού που επικρατούσε εκείνη την εποχή, άνοιγε τον δρόμο για τη γέννηση ενός νέου στυλ. Ηταν το νατουραλιστικό και ροκοκό ύφος, που έμελλε να γοητεύσει όλες τις βασιλικές αυλές της Ευρώπης για την τολμηρότητα και την κομψότητά του ταυτόχρονα. Λίγο αργότερα, το 1756, η βιοτεχνία θα εγκατασταθεί στα δυτικά του Παρισιού στο μέσον της διαδρομής Βερσαλλίες – Παρίσι, ενώ το 1759 ο Λουδοβίκος ΙΕ´ ανακηρύσσεται ο μοναδικός ιδιοκτήτης της, έτσι ώστε ακόμη και σήμερα η βιοτεχνία να παραμένει υπό κρατική ιδιοκτησία. Και όπως ήταν επόμενο, η εξέλιξη της βιοτεχνίας των Σεβρών έκτοτε θα συνδέεται με τις κατά καιρούς πολιτειακές εξελίξεις, άλλοτε με θετικές και άλλοτε με αρνητικές επιπτώσεις. Οταν το 1774 ανέβηκε στον θρόνο ο Λουδοβίκος ΙΣτ´ αρχίζει και η περίοδος του νεοκλασικισμού για τη βιοτεχνία των Σεβρών με τους καλλιτέχνες να μιμούνται την κλασική ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα. Την περίοδο της Γαλλικής Επανάστασης όμως οι συνθήκες θα είναι δύσκολες και για τη βασιλική βιοτεχνία, μια κατάσταση η οποία θα αλλάξει το 1800, όταν επικεφαλής της τοποθετείται ο Αλεξάντρ Μπρονιάρ, η ιδιοφυΐα του οποίου συνετέλεσε στην κάλυψη του χαμένου χρόνου, στη βελτίωση της τεχνικής παραγωγής της πορσελάνης και στην προσέλκυση πλήθους ταλαντούχων καλλιτεχνών. Το ιδιαίτερα πολυτελές ύφος εξάλλου που θα υιοθετηθεί στην εποχή του χαρακτηρίζεται από άφθονη χρήση χρυσού, ενώ τα θέματα είναι ζωγραφισμένα με εξαιρετική λεπτομέρεια.
Η επιρροή του Πικάσο
Μετά τον Μπρονιάρ θα ανακαλυφθεί εκ νέου η πορσελάνη με τα χαρακτηριστικά της Απω Ανατολής, το 1878 οι Γάλλοι μέσω του γλύπτη Ζαν Καριέ θα ανακαλύψουν τα ιαπωνικά λιθοκέραμα, ενώ ο κεραμίστας Ερνέστ Σαπλέ θα μιμηθεί την εφυάλωση της κινεζικής πορσελάνης σε χρώμα κόκκινο του αίματος. Είναι η εποχή άλλωστε κατά την οποία εμφανίζονται οι καλλιτέχνες που διεκδίκησαν τον τίτλο του ολοκληρωμένου δημιουργού ελέγχοντας μόνοι τους όλα τα στάδια της παραγωγής. Οι εξελίξεις όμως συνεχίζονται και μετά τον Α´ Παγκόσμιο Πόλεμο η βιοτεχνία των Σεβρών προκειμένου να δώσει νέα ώθηση την παραγωγή της και να ανταποκριθεί στα νεωτερικά στοιχεία θα προσχωρήσει στο ύφος τής αρ ντεκό. Ωστόσο ο Β´ Παγκόσμιος Πόλεμος, περισσότερο καταλυτικός, θα έχει δυσάρεστες επιπτώσεις και για την παραγωγή της πορσελάνης, ενώ από τη δεκαετία του ’50 η γαλλική κεραμική θα βρεθεί διχασμένη ανάμεσα στον Βορρά όπου οι αγγειοπλάστες επέμεναν στα λιθοκέραμα και στον Νότο όπου οι κεραμίστες, επηρεασμένοι από τον Πικάσο, είχαν επιστρέψει στην παλαιά τεχνική της φαγεντιανής.
Σήμερα αναγνωρίζεται ότι ξεχωριστό ρόλο στη μακρά ιστορία της γαλλικής πορσελάνης έπαιξε και ο Αντρέ Μαλρό, που το 1964 ως υπουργός Πολιτισμού της Γαλλίας τοποθέτησε επικεφαλής της βιοτεχνίας τον δραστήριο Σερζ Γκοτιέ, ο οποίος συνεργαζόμενος με κορυφαίους καλλιτέχνες από όλον τον κόσμο τής έδωσε τη νέα ώθηση που χρειαζόταν.
Για την αυλή και την αριστοκρατία κάποτε, σήμερα όμως για το ευρύτερο κοινό, οι πορσελάνες των Σεβρών ξεδιπλώνουν τον πολύχρυσο κόσμο τους στο Μουσείο Μπενάκη ως γοητευτικές μαρτυρίες της ιστορίας του υλικού πολιτισμού.
* Η έκθεση «Η Συλλογή του Εθνικού Μουσείου των Σεβρών: Τέσσερις αιώνες γαλλικής κεραμικής» συνδιοργανώνεται από το Μουσείο Μπενάκη, το Εθνικό Μουσείο Κεραμικής των Σεβρών και το Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών. Φιλοξενείται στο Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1) και θα διαρκέσει ως τις 3 Ιουνίου. Πληροφορίες, τηλ. 3671.000.
