Αναζήτηση, ανάμνηση, όνειρο. Ο κινηματογράφος «ενός καλλιτέχνη του 19ου αιώνα που εξώκειλε στον σύγχρονο κινηματογράφο», όπως αποκαλεί τον Αντρέι Ταρκόφσκι ο κριτικός των «Cahiers du Cinema» Αντρέ ντε Μπεκ, οικοδομείται με θεμέλια τις τρεις παραπάνω έννοιες. Κινήσεις προς το μέλλον, το παρελθόν και το εσωτερικό των ηρώων του καταλήγουν σε μία και μόνο δομή, τη δομή της περιπλάνησης, τοποθετώντας το ανεξάντλητο μυστήριο της αναζήτησης στο κέντρο των ταινιών. Το σημαντικότερο όμως χαρακτηριστικό του Ταρκόφσκι και εκείνο που τον κατατάσσει στην αφρόκρεμα των ποιητών-στοχαστών του κινηματογράφου ήταν η φιλοδοξία του να κάνει κινηματογράφο ως μια πράξη ιερότητας και πίστης γιατί «αυτός που προδίδει έστω και μία φορά τις αρχές του χάνει την αγνότητα της σχέσης του με τη ζωή, η εξαπάτηση του εαυτού του είναι παραίτηση από τα πάντα, από την ταινία του, από τη ζωή του», όπως ο ίδιος αναφέρει στην αυτοβιογραφία του Σμιλεύοντας τον χρόνο.
Τα αποτυπώματά του
Εχοντας αφήσει το δικό του, έντονο αποτύπωμα στον κινηματογράφο του 20ού αιώνα και έχοντας επηρεάσει τον τρόπο σκέψης δεκάδων μεταγενέστερών του σκηνοθετών και χιλιάδων απλών θεατών, ο Αντρέι Ταρκόφσκι πολύ σύντομα θα βρίσκεται και πάλι ανάμεσά μας χάρη στο τεράστιο «αφιέρωμα Ταρκόφσκι» που συνδιοργάνωσαν οι Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και το Ιδρυμα Ταρκόφσκι Μόσχας υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού και της ρωσικής πρεσβείας.
Με τίτλο «Αντρέι Ταρκόφσκι: Ο Ανθρωπος, η Φύση, ο Θεός» και με χώρο διεξαγωγής το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, το αφιέρωμα, που θα πραγματοποιηθεί από τις 6 ως και τις 12 Δεκεμβρίου, θα φιλοξενήσει συμπόσιο, φωτογραφική έκθεση, έκθεση σχεδίων, αφισών και κοστουμιών από ταινίες του, οπτικοακουστικό υλικό και άλλα ντοκουμέντα τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά εκτός Ρωσίας.
Πανεπιστημιακοί και συγγραφείς από την Ευρώπη και την Αμερική που έχουν εκδώσει διατριβές, μελέτες και βιβλία για τον δημιουργό θα επισκεφθούν την Αθήνα για να μιλήσουν για τον Ταρκόφσκι, ενώ ανάμεσα στους επισκέπτες περιλαμβάνεται και μια μεγάλη ομάδα συνεργατών του από τη Ρωσία. Το παρών θα δώσουν ο ηθοποιός των «Παιδικών χρόνων του Ιβάν» και του «Αντρέι Ρουμπλιόφ» Νικολάι Μπουρλιάγεφ, ο σκηνογράφος του «Καθρέφτη» Νικολά Ντβιγκουμπσκί, η πρωταγωνίστρια του «Καθρέφτη» Μαργκαρίτα Τερέκοβα, η παραγωγός της «Θυσίας» (του κύκνειου άσματος του Ταρκόφσκι) Αννα Λένα Βίμπομ, ο διευθυντής φωτογραφίας των ταινιών «Σολάρις» και «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν» Βατίμ Γιούσοφ, η πρώην σύζυγος του Ταρκόφσκι και ηθοποιός του στα «Παιδικά χρόνια του Ιβάν» και στον «Αντρέι Ρουμπλιόφ» Ιρμα Ταρκόφσκαγια και ο σεναριογράφος του «Καθρέφτη» Αλεξάντρ Μισάριν.
Βασικές θεματικές ενότητες του συμποσίου που θα πραγματοποιηθεί το τριήμερο 6, 7 και 8 Δεκεμβρίου είναι οι εξής: «Ρωσική παράδοση και παραδόσεις άλλων λαών», «Τέχνη, ο ρόλος του δημιουργού», «Επιστήμη και ηθική», «Η γυναίκα: Ερωτας, μητρότητα και σεξουαλικότητα», «Θεός, πίστη, οντολογία, ανθρωπολογία, κτίση», «Ψυχολογία: Ενοχή και μεταστροφή» και «Ζητήματα αισθητικής στο έργο του δημιουργού». Ανάμεσα στους ομιλητές θα περιλαμβάνονται ο διευθυντής του Ιδρύματος Ταρκόφσκι στο Παρίσι Σαρλ ντε Μπραντέ, η διευθύντρια της Mosfilm Κάρεν Σακναζάροφ και συγγραφείς βιβλίων και μελετών για τον σκηνοθέτη και το έργο του όπως ο Βρετανός Πίτερ Γκριν, ο δανός ιστορικός του κινηματογράφου Μαρκ Λε Φάνου, ο καναδός συνάδελφός του Γκρέαμ Πέτρι και η αμερικανίδα πανεπιστημιακός, καθηγήτρια Ρωσικού Κινηματογράφου και Πολιτισμού Βίντα Τζόνσον.
Ολες οι ταινίες
«Ποια είναι η ουσία της δουλειάς ενός σκηνοθέτη;» αναρωτιέται στο Σμιλεύοντας τον χρόνο ο Ταρκόφσκι. «Να σμιλεύει τον χρόνο. Οπως ένας γλύπτης αρπάζει τον μαρμάρινο όγκο και με συνείδηση της μορφής που θα προκύψει αφαιρεί οτιδήποτε δεν μας ανήκει, έτσι και ένας σκηνοθέτης αρπάζει έναν χρονικό όγκο για να τον επεξεργασθεί…». Αν λοιπόν το στυλ του Ταρκόφσκι έχει χαρακτηρισθεί «βαρύ» και ο ίδιος από κάποιους «φιλόπονη ιδιοφυΐα», αυτό οφείλεται στην αδιάκοπη θέλησή του να κάνει πράξη τη μετατόπιση των χρονικών ορίων ενός πλάνου. Ο ίδιος είδε τον εαυτό του σαν ένα «είδος φιλοσόφου» και αναγνωρίζοντας ότι μόνο το υλικό και οι εικόνες του κινηματογράφου μπορούν να του επιτρέψουν να εκφρασθεί τοποθετήθηκε στο περιθώριο του κόσμου των επαγγελματιών.
Και επειδή στον κινηματογράφο πάνω απ’ όλα μιλάει το έργο των δημιουργών, το σημαντικότερο τμήμα του γιγάντιου αυτού αθηναϊκού αφιερώματος στον Αντρέι Ταρκόφσκι είναι οι προβολές όλων των ταινιών του μεγάλου μήκους, από τις 6 ως τις 12 Δεκεμβρίου κατ’ αποκλειστικότητα στην αίθουσα «Αστρον», σε νέες κόπιες που θα έλθουν στη χώρα μας από τη Ρωσία ειδικά γι’ αυτόν τον λόγο. Τις θυμίζουμε: «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν» (1962), «Αντρέι Ρουμπλιόφ» (1966), «Σολάρις» (1972), «Ο καθρέφτης» (1974), «Στάλκερ» (1979), «Νοσταλγία» (1983) και «Η θυσία», το κύκνειο άσμα του.
«Το βιολί και ο οδοστρωτήρας»
Ο Αντρέι Ταρκόφσκι γεννήθηκε στο χωριό Ζαβράσγε της πρώην Σοβιετικής Ενωσης στις 4 Απριλίου 1932 και ήταν γιος του διάσημου ποιητή και μεταφραστή Αρσένι Ταρκόφσκι. Στο σχολείο παρακολούθησε μαθήματα μουσικής και σχεδίου και αργότερα σπούδασε αραβικά (για δύο χρόνια) στο Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών της Μόσχας. Επί δύο χρόνια προτού εγγραφεί στο Πανενωσιακό Κρατικό Ινστιτούτο Κινηματογραφίας (δάσκαλός του υπήρξε ο Μιχαήλ Ρομ) δούλεψε ως εργάτης με ομάδα γεωλογίας στη Σιβηρία. Το 1960 παρέλαβε το πτυχίο του με την ταινία «Το βιολί και ο οδοστρωτήρας» (για το σενάριο της οποίας συνεργάστηκε με τον Αντρέι Μιχάλκοφ Κοντσαλόφσκι). Η ταινία προκάλεσε αίσθηση, απέσπασε το πρώτο βραβείο στο κινηματογραφικό φεστιβάλ σπουδαστών της Νέας Υόρκης και υπήρξε το «διαβατήριο» του Ταρκόφσκι που θα ανταποκριθεί στην πρόκληση της σκηνοθεσίας των «Παιδικών χρόνων του Ιβάν». Ο Ταρκόφσκι, που παντρεύτηκε δύο φορές και απέκτησε έναν γιο, τον Αντρέι, παρέμεινε πιστός στην κινηματογραφική ποίησή του ως τον πρόωρο θάνατό του, στις 29 Δεκεμβρίου 1986, από καρκίνο των πνευμόνων.
