Οι άνθρωποι και η φύση τού έδωσαν ισχυρά χτυπήματα. Καταστράφηκε από εχθρικές εισβολές, κάηκε από μεγάλη πυρκαϊά, γκρεμίστηκε από σεισμούς, βομβαρδίστηκε. Ωστόσο ο πανίερος Ναός της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα σηκωνόταν κάθε φορά μέσα από τα ερείπια παραμένοντας το πρώτο κτίσμα-σύμβολο της Χριστιανοσύνης προς δόξαν του Θεού.
«Στην ουσία υπάρχουν σήμερα 15 ναοί ο ένας επάνω στον άλλο» λέει ο ακαδημαϊκός κ. Γιώργος Λάββας, αρχαιολόγος και αρχιτέκτων, ειδικευμένος στη συντήρηση και αποκατάσταση μνημείων. Εμπειρογνώμων εδώ και 20 χρόνια του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, ιδιότητα με την οποία ανέσκαψε και ερμήνευσε τα λείψανα του «Καθίσματος της Παναγίας» και του σημείου της Σταυρώσεως «επί του φρικτού Γολγοθά», όπως επίσης και εξετέλεσε την τοπογραφική και αρχιτεκτονική τεκμηρίωση του Ναού της Αναστάσεως καθώς και την αποκατάσταση της στέγης του Ναού της Βηθλεέμ, ο κ. Λάββας αποτελεί την καθαρή, επιστημονική ματιά στα Ιεροσόλυμα. Γιατί πέρα από τον συμβολισμό τους – το ισχυρότερο ασφαλώς στοιχείο τους – τα μνημεία αυτά δεν παύουν να είναι κτίσματα τα οποία πάση θυσία πρέπει να διατηρηθούν.
H εξαφάνιση της αρχιτεκτονικής
Οσο και αν λοιπόν η Ιστορία απέδειξε ότι η πίστη είναι ισχυρότερη από τον χρόνο και από την καταστροφική μανία του ανθρώπου, η διάσωση αυτού του κορυφαίου χριστιανικού συγκροτήματος συνιστά διαρκές αίτημα.
«Με την ανέγερση των τριών “μνημείων μνήμης αιωνίου” στα τρία εκρηκτικά σημεία της χριστιανικής θρησκείας – τους Ναούς της Γεννήσεως, της Αναστάσεως και της Αναλήψεως, που αποτελούν τους καταστατικούς Δόμους του Χριστιανισμού -, ο Μέγας Κωνσταντίνος έδωσε το έναυσμα για μία νέα πορεία καλλιτεχνικής δημιουργίας» λέει ο κ. Λάββας. «Εισήγαγε τη ναοδομία ως ύψιστο ζητούμενο αρχιτεκτονικής έκφρασης κάθε εποχής, προσφέροντας τα πολυτιμότερα υλικά και τους καλύτερους αρχιτέκτονες, ώστε να υπερκεραστεί κάθε άλλο κτίσμα στην οικουμένη. Και έτσι αποδείχθηκε η πάγια σημασία της Αρχιτεκτονικής να αγκυρώνονται, διαιωνιζόμενα στον χώρο, μέσα από τα δημιουργήματά της, γεγονότα και πράξεις ιστορικής σημασίας» προσθέτει. Και δεν παύει να επισημαίνει την ιδιαίτερη ευφυΐα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, «ο οποίος αποδείχθηκε όχι μόνον ικανός περί τα γήινα αλλά και στρατηγικός θεμελιωτής της Εκκλησίας, συνδυάζοντας το θεϊκό περιεχόμενό της με συγκεκριμένες τοποθεσίες και αρχιτεκτονήματα και δημιουργώντας στον πιστό την έννοια των υποβλητικών Αγίων Τόπων, μαγνήτη με αδιάλειπτη ενέργεια ως σήμερα», όπως λέει.
H αλλοίωση, η υποβάθμιση και εξαφάνιση όμως της αρχιτεκτονικής λαμπρότητας του πρώτου κωνσταντίνειου ναού είναι εδώ και αιώνες γεγονός. Αυτό ωστόσο λίγο ενδιαφέρει αυτή τη στιγμή καθώς η προσπάθεια τώρα έγκειται στη διάσωση της υπάρχουσας κατάστασης. Πράξη εξαιρετικά δύσκολη, πολύπλοκη και επικίνδυνη, δεδομένου του καθεστώτος που ισχύει σήμερα στους Αγίους Τόπους, με τον Ναό της Αναστάσεως να αποτελεί το κομβικό σημείο συνάντησης τριών χριστιανικών δογμάτων, καθένα εκ των οποίων υπερασπίζεται με πάθος τα δικαιώματά του. Καθώς οι συγκρούσεις και οι διεκδικήσεις αντικατοπτρίζονται σε κάθε σπιθαμή δομημένου ή αδόμητου χώρου εντός του ναού, οι οποιεσδήποτε επεμβάσεις συντήρησης και αναστήλωσης προσκρούουν στα κεκτημένα κάθε πλευράς.
«Ο χρόνος κυλάει πολύ αργά στα Ιεροσόλυμα» λέει ο κ. Λάββας. «Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι σε πολλά ζητήματα κυριαρχεί το βυζαντινό δίκαιο και ότι κατά την παράδοση κάθε επέμβαση σε κάποιο σημείο του ναού συνιστά και κατοχή του».
Δύσκολες ισορροπίες
Ο Ναός της Αναστάσεως ανήκει στα τρία κυρίαρχα δόγματα στην Ιερουσαλήμ, με πρώτο το Ελληνορθόδοξο και με περγαμηνές αιώνων που το αποδεικνύουν ενώ ακολουθούν οι Καθολικοί και οι Αρμένιοι. (Κόπτες και Σύροι διαθέτουν μόνο από ένα μικρό παρεκκλήσι). Ετσι, εκτός από τα «εξιδιασμένα» μέρη, τα οποία ανήκουν αποκλειστικά σε κάθε κοινότητα, υπάρχουν και τα κοινά:
Στο Ιερό Κουβούκλιο, την πρωτοκαθεδρία κατέχουν οι Ελληνορθόδοξοι. Ορισμένοι διάδρομοι είναι κοινοί, άλλοι όχι. Το Καθολικό των Ελλήνων ανήκει φυσικά στους Ελληνορθόδοξους. Το δάπεδο του ναού όπου τελούνται οι λιτανείες είναι κοινό. Ο Γολγοθάς είναι προσκύνημα που ανήκει στους Ελληνορθόδοξους κατά κύριο λόγο, με ένα μικρό τμήμα του βράχου να βρίσκεται στο καθολικό παρεκκλήσι. Ο Θόλος της Ροτόντας είναι κοινός, όμως μία περιμετρική ζώνη κάτω από αυτόν ανήκει στην ελληνορθόδοξη κοινότητα.
Πόσοι πιστοί άραγε από όσους θα συνωστισθούν το βράδυ της Αναστάσεως μέσα και έξω από τον Ναό γνωρίζουν ότι το Ιερό Κουβούκλιο – το ναόσχημο κέλυφος το οποίο περιβάλλει τον Πανάγιο Τάφο -, εντός του οποίου μόνος ο ελληνορθόδοξος Πατριάρχης Ιεροσολύμων εισέρχεται για να λάβει το Αγιο Φως, είναι ακόμη «δεμένο» με μεταλλικές ράβδους, απαραίτητη επέμβαση μετά τον καταστρεπτικό σεισμό του 1927; Πόσοι μπορούν να φθάσουν ως εκεί και να διαβάσουν στο ανώφλι της θύρας ότι τον έχτισε ένας Ελληνας, ο N. Κομνηνός – Κάλφας, το 1810; Και πόσοι γνωρίζουν ότι το κωδωνοστάσιο του Ναού, το οποίο έχασε τους δύο ανώτερους ορόφους του από τον σεισμό του 1544 (ή 1545) παραμένει ακόμη και σήμερα μισό, με πρόχειρη στέγη στην οροφή;
«Οι μόνες εργασίες που έχουν γίνει στο κωδωνοστάσιο ήταν η συντήρηση του υπάρχοντος τμήματος και το αρμολόγημα. Πλήρης αποκατάσταση θα γίνει μόνον όταν υψωθούν εκ νέου οι δύο όροφοι και αποκτήσει νέα επίστεψη» λέει ο κ. Λάββας, ωστόσο η απόφαση για τις εργασίες μπορεί να είναι και πολιτική: η αποκατάσταση του κωδωνοστασίου θα το αναδείξει ως το υψηλότερο σημείο της παλιάς πόλης, υπερέχοντας ακόμη και αυτού του Τεμένους του Βράχου των Μουσουλμάνων (οικοδόμημα αφιερωμένο στον Μωάμεθ, το οποίο ανήγειραν επάνω στον κατεστραμμένο ναό του Σολομώντα το 691-692 κατακτώντας την Ιερουσαλήμ). Επομένως, ακόμη και αν το Πατριαρχείο έχει υπό την πλήρη κυριότητά του κάποια μνημεία, υπάρχει πάντοτε η Ισραηλινή Αρχαιολογική Υπηρεσία η οποία ζητεί να έχει και αυτή λόγο. Σε μια περιοχή και σε μια εποχή κατά την οποία η πολιτική προηγείται όλων και καμία πράξη δεν μπορεί να είναι αμιγώς θρησκευτική, αφού αναγκαστικά υπόκειται στην πολιτική αντιπαράθεση, οι ισορροπίες ελάχιστα θέλουν για να καταρρεύσουν. «Είμαστε διαρκώς επί ξυρού ακμής» λέει ο έλληνας ακαδημαϊκός, ο οποίος θεωρεί πλέον τον εαυτόν του Αγιοταφίτη.
Συνεργασία υπό όρους
H συνεργασία των τριών δογμάτων στη δημιουργία ενός τεχνικού γραφείου επανδρωμένου από ισάριθμους εμπειρογνώμονες κατόρθωσε παρ’ όλα αυτά, από το 1960 που συστάθηκε, να πραγματοποιήσει περί τις 50 εργασίες στους Αγίους Τόπους. Ηταν μια καλή περίοδος παρά τις δυσκολίες συνεννόησης, ωστόσο είναι άγνωστο πώς θα συνεχισθεί καθώς ο καθολικός εμπειρογνώμονας αποσύρθηκε, ο αρμένιος πέθανε και αντικαταστάτες τους δεν ορίστηκαν.
Πέρα από τα ζητήματα συντήρησης, άλλωστε, υπάρχει πάντοτε και το αισθητικό μέρος, διόλου ικανοποιητικό για τον κ. Λάββα. «Το σύνολο» σημειώνει «αντικατοπτρίζει με δραματικό τρόπο τις σύγχρονες τάσεις και τη συμπεριφορά των επιμέρους χριστιανικών δογμάτων, που σε αυτό το χώρο, κορυφαίο αλλά και προβληματικό από πλευράς μορφολογίας, αρχιτεκτονικής και εικαστικής αρμονίας εκφράζονται και δρουν με ζήλο, επιμονή και δύσκολη συνεννόηση». Το αποτέλεσμα είναι ένα συνονθύλευμα παραδόσεων, τάσεων, εποχών, ακόμη και προσωπικών επιλογών. Οσο και αν αυτό είναι λυπηρό, όμως, η αισθητική απόλαυση δεν είναι ασφαλώς ο πρώτιστος λόγος του προσκυνήματος. Ο Ναός της Αναστάσεως επιβάλλεται πάνω από αυτά.
