Ο Μαρκ Μαζάουερ είναι γνωστός ιστορικός από προηγούμενα έργα του σχετικά με την Ελλάδα του Μεσοπολέμου, της Κατοχής και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, όπως τα βιβλία του Greece and the Inter-War Economic Crisis, Inside Hitler’s Greece: The Experiences of Occupation, 1941-44 και After the War was Over. Ο Μαζάουερ αποτελεί τον πιο σημαντικό εκπρόσωπο μιας νέας γενιάς ιστορικών και κοινωνικών επιστημόνων που χαρακτηρίζονται από διεπιστημονικότητα και διάθεση κριτικής επανεκτίμησης μιας σειράς από θέσφατα της κλασικής ιστοριογραφίας. Η πορεία του μέχρι σήμερα υπήρξε λαμπρή έχοντας διδάξει στα πανεπιστήμια του Σάσεξ, του Λονδίνου, του Πρίνστον και τώρα του Μπίρκμπεκ. Σε αντίθεση με τους περισσότερους νεοελληνιστές, ο Μαζάουερ δεν περιορίστηκε στις «εθνοτικές» σπουδές αλλά ανοίχτηκε στον ευρύτερο χώρο της ευρωπαϊκής ιστορίας με έργα όπως το Dark Continent: Europe’s Twentieth Century, που αποτελεί σπουδαία κριτική ανάλυση του πολυτάραχου 20ού αιώνα. Κινούμενος με επιδεξιότητα ανάμεσα στο τοπικό και στο παγκόσμιο, έχει τη μοναδική ικανότητα να εντάσσει την ελληνική και τη βαλκανική εμπειρία στο παγκόσμιο στερέωμα φωτίζοντας ομοιότητες και διαφορές. Μέσα από χρήσιμες συγκρίσεις, ο Μαζάουερ βγάζει πολύτιμα συμπεράσματα και ανοίγει νέους ορίζοντες στην κατανόηση της ιστορίας μας.
Το τελευταίο του βιβλίο με θέμα τα Βαλκάνια συνεχίζει την ίδια πετυχημένη πορεία. Πρόκειται για μια ιστορία που, αν και είναι βασισμένη σε βαθιά γνώση του πρωτογενούς υλικού με συνεχείς αναφορές στις πηγές, προχωρεί πέρα από την απλή καταγραφή των γεγονότων. Στόχος της είναι η ανάλυση και η κατανόηση των κινητήριων δυνάμεων της σύγχρονης βαλκανικής ιστορίας. Ο Μαζάουερ θέτει μερικά μεγάλα ερωτήματα: πόσο βίαια και πόσο «ευρωπαϊκά» είναι τα Βαλκάνια; Συχνά δεν διστάζει να αντιστρέψει το ερώτημα και αναρωτιέται τι σημαίνει Ευρώπη και εξευρωπαϊσμός. Είναι προφανές ότι με τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία, τις ΝΑΤΟϊκές επεμβάσεις αλλά και τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ενωσης προς τα ανατολικά, η απάντηση στα ερωτήματα αυτά έχει μεγάλη πολιτική σημασία. Βασική πεποίθηση του συγγραφέα είναι ότι τα Βαλκάνια δεν είναι περισσότερο βίαια από άλλες περιοχές της Ευρώπης, ότι οι εθνικιστικές συγκρούσεις είναι προϊόν της εισαγωγής του δυτικού εθνικού προτύπου σε μια πολυφυλετική περιοχή και ότι παρά τις συγκρούσεις στη Γιουγκοσλαβία ο εθνικιστικός επεκτατισμός ανήκει ως επί το πλείστον στο παρελθόν.
Μέσα στις λίγες σελίδες του βιβλίου, ο Μαζάουερ καταφέρνει να αποδομήσει μια σειρά από μύθους και στερεότυπα της βαλκανικής ιστοριογραφίας. Πόσο καταπιεστική ήταν η οθωμανική διοίκηση για τον χριστιανό αγρότη, ποια ήταν η επίδραση της οθωμανικής κατάκτησης στη βαλκανική εξέλιξη, πόσο παλιά είναι τα βαλκανικά έθνη, ποια η σχέση του βαλκανικού εθνικισμού με τη νεωτερικότητα και τον εκσυγχρονισμό και με ιδεολογίες όπως ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός, ποιος ο ρόλος του κράτους και της Εκκλησίας στη σύγχρονη βαλκανική εθνοδόμηση είναι μερικά μόνο από τα ζητήματα με τα οποία καταπιάνεται. Η λογική του βιβλίου δεν είναι βέβαια καινούργια. Αλλοι βαλκανιολόγοι, όπως η Μπάρμπαρα και ο Τσαρλς Γιέλαβιτς, ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης και η Μαρία Τοντόροβα, έχουν αποδείξει τη νεωτερικότητα και την ευρωπαϊκή προέλευση του βαλκανικού εθνικισμού. Ο Μαζάουερ βασίζεται στη δουλειά των πρωτοπόρων αυτών. Η ικανότητά του ωστόσο να επιχειρηματολογεί με βάση τις πηγές, να αναλύει, να συγκρίνει και να συμπυκνώνει την ουσία περίπλοκων φαινομένων, και εν γένει να εντάσσει τις βαλκανικές «εξαιρέσεις» στον ευρωπαϊκό κανόνα είναι μοναδική. Το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί από όποιον θέλει να ξεφύγει από τις αντιφατικές «εθνικές ιστορίες» και τα δυτικά, συχνά ρατσιστικά, στερεότυπα περί Βαλκανίων, και να αναζητήσει νηφάλια τη «λογική» της ιστορίας μιας ταραγμένης γωνιάς της Ευρώπης.
Ο κ. Δημήτρης Καιρίδης είναι διευθυντής του Προγράμματος Κόκκαλη και Λέκτωρ Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ.
