«ΚΙ οι ποιητές τι να χρειάζουνται σ’ ένα μικρόψυχο καιρό;». Η αποστροφή του Φρειδερίκου Χέλντερλιν μεταφρασμένη στα ελληνικά από τον Γιώργο Σεφέρη επιγράφει το «Ημερολόγιο Καταστρώματος Α’» και κατ’ αυτόν τον τρόπο «ταξιδεύει» στα ελληνικά γράμματα. Η φράση έρχεται αναπόφευκτα σχεδόν στον νου ένα είδος αντήχησης μνημονεύοντας τον Διονύσιο Σολωμό.
Η ανάγνωση της λογοτεχνίας ενέχει σχεδόν πάντοτε ένα στοιχείο ανακάλυψης. Αλλοτε εντοπίζει κανείς ένα βιβλίο, ένα συγγραφέα που αγνοούσε κι όμως η γραφή του τού είναι τόσο οικεία. Αλλοτε, κι αυτή είναι η περίπτωση των μεγάλων μας ποιητών, αντιλαμβάνεται κανείς ότι ένας λογοτέχνης είναι «άλλος» παράδειγμα, οι «πίσω σελίδες» του Κ. Π. Καβάφη, τα «καλαισθητικά», πλην ωμά, ομοφυλόφιλα ποιήματα, που δεν θα βρει κανείς στα αναγνωστικά της μέσης εκπαίδευσης: ξάφνου αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο Αλεξανδρινός δεν ήταν απλώς και μόνον ο δημιουργός ποιημάτων όπως τα «Τείχη», τα «Παράθυρα» ή η «Ιθάκη».
Στην περίπτωση του Διονύσιου Σολωμού ο επίμονος αναγνώστης αντιλαμβάνεται γρήγορα ότι ο «εθνικός ποιητής» μας είναι μια (λογοτεχνική) προσωπικότητα σύνθετη και ρωμαλέα, μια φυσιογνωμία που σχηματίζεται μέσα από φως και σκιά ότι το έργο του, «αγγελικό και μαύρο» συνάμα, υπερβαίνει κατά πολύ την υπόθεση της Εθνεγερσίας, στην οποία συνέβαλε άλλωστε τα μέγιστα. Οι βιογραφικές και γραμματολογικές λεπτομέρειες είναι λίγο – πολύ γνωστές. Η «μεικτή» καταγωγή· οι εκλεκτικές συγγένειες με την ιταλική (και κατ’ ουσίαν ο συγχρονισμός με την ευρωπαϊκή) λογοτεχνία της εποχής· τα ελληνικά που, κατά τον Σεφέρη, «δεν ήξερε»· η επιλογή της δημοτικής, ενώ ήταν αριστοκράτης· η μοναξιά και ο αλκοολισμός.
Η ποιητική παραγωγή του Σολωμού, με τον ερμητισμό και τη συμπύκνωσή της, επιδέχεται άνετα φορμαλιστικές προσεγγίσεις. Ωστόσο, μια προσέγγιση που βάζει στον λογαριασμό της την Ιστορία είναι αποκαλυπτική. Χρειάζεται να αφιερώσει κανείς μερικά απογεύματα και να διαβάσει ξανά την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας (του Κ. Θ. Δημαρά ή του μέγιστου σολωμιστή Λίνου Πολίτη) για να αντιληφθεί κανείς πόσο απομονωμένος είναι ο Σολωμός, πώς η ποίησή του φωσφορίζει στο σκοτεινό σώμα της κουλτούρας ενός έθνους που αναζητεί τα χαρακτηριστικά της φυσιογνωμίας του. Σολωμός, Κάλβος, Καβάφης φάροι ή μάλλον προσωπικά αναστήματα που μετουσιώνουν μιαν άμορφη πραγματικότητα σε λογοτεχνική μορφή.
«Για πολύν καιρό ακόμη, τα χάσματα του Σολωμού θα είναι και δικά μας χάσματα» έγραφε ο Σεφέρης στην Κορυτσά το 1937. Ποιος θα περίμενε ότι 60 χρόνια αργότερα η φράση τούτη θα παρέμενε αληθινή; Αναλογίζεται ξάφνου κανείς ότι, αν στο σώμα της ποίησης του Σολωμού δοκιμάστηκαν κριτικά εναργείς φυσιογνωμίες της σύγχρονης Ελλάδας, όπως ο Πολυλάς, ο Πολίτης, ο Σεφέρης, ο Λορεντζάτος, ο Αλεξίου κ.ά. γεγονός που φαίνεται από τις διηνεκείς κριτικές εκδόσεις του σολωμικού έργου , ελλείπει, κατά το μάλλον ή ήττον, ο διάλογος με τους συναδέλφους του ποιητές, με την πιθανή εξαίρεση του Ελύτη.
Ο Ελύτης «συναντήθηκε» ίσως με τον Σολωμό γιατί τα δημιουργικά τους τόξα παρουσιάζουν ενδιαφέρουσες αναλογίες με έναν αιώνα διαφορά. Μια ποίηση που ξεκινά από την παραλληλία με τα ξένα ρεύματα, καταλήγει όμως να τα ξεπεράσει και να γίνει πτήση στη σιωπή στη σιωπή όχι μόνο της λογοτεχνικής πρωτοπορίας αλλά και μιας «μικρής», από απόψεως διάδοσης, γλώσσας. «Αραγε να ‘ναι η μοναξιά σε όλους τους κόσμους ίδια;» γράφει ο Ελύτης.
Στην πραγματικότητα, το παράδειγμα του Σολωμού επισημαίνει τη γενεαλογία της ποιητικής γραφής. «Ανθρωποι της μόνωσης», υπενθυμίζει ο Εζρα Πάουντ σε ένα ολιγόλογο δοκίμιό του («Η συνεχής κατήχηση του όχλου»), είναι οι ποιητές και τα ποιήματά τους «ραγισματιές στη σιωπή». Εν τούτοις, διακόσια χρόνια μετά τη γέννησή του, η ίδια η φωνή του Σολωμού δεν έχει ραγίσει.
