Τώρα που κόπασε λίγο ο θόρυβος για τις περίφημες διοξίνες είναι καιρός, νομίζω, να δούμε τα περί διατροφής πράγματα με πιο ψύχραιμο μάτι. Είδαμε, ακούσαμε και διαβάσαμε πολλά όλο αυτό τον καιρό. Μάθαμε και πολλά, ίσως περισσότερα και από όσα πραγματικά χρειαζόμασταν! Ακούσαμε πολλές σωστές πληροφορίες και ευαισθητοποιηθήκαμε αρκετά σχετικά με τους κινδύνους που περιβάλλουν τις καινούργιες τεχνικές παραγωγής προϊόντων διατροφής. Διαβάσαμε όμως και ακούσαμε ακόμη περισσότερες ανακρίβειες, ακραίες θέσεις, ακόμη και κινδυνολογίες. Δικαιολογημένες λοιπόν οι απαντήσεις απλών ανθρώπων όταν ρωτούνταν επίμονα από δημοσιογράφους στον δρόμο σχετικά με το τι θα τρώνε τώρα που μάθαμε όλα αυτά σχετικά με τους κινδύνους της διατροφής: «Μήπως έμεινε και τίποτε, παιδάκι μου, να φάμε; Ολα τα τρόφιμα τα ‘βγαλαν προβληματικά και επικίνδυνα». Ουδέν κακόν αμιγές καλού, όμως, όπως έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι. Παράλληλα με το σκάνδαλο των διοξινών, που έφερε στην επιφάνεια μερικά μόνο από τα αφύσικα που συμβαίνουν σήμερα στον τομέα παραγωγής τροφίμων, ήρθε δυναμικά στην επιφάνεια η ιδέα της παραδοσιακής ελληνικής διατροφής. Τι είναι όμως η «ελληνική παραδοσιακή διατροφή»; Από πού προήλθε η σύστασή της που όλοι πλέον γνωρίζουμε (λίγο κρέας, πολλά όσπρια, λαχανικά, φρούτα, λάδι και κρασί); Είναι πράγματι η ιδανική διατροφή; Και, τέλος, κατά πόσον είναι δυνατόν να ακολουθήσει ο σύγχρονος Ελληνας και Ελληνίδα την «παραδοσιακή ελληνική διατροφή»; Ισως ήρθε η ώρα να προσπαθήσουμε να δώσουμε απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα.
Κατ’ αρχήν η παραδοσιακή ελληνική διατροφή, όπως έχει παρουσιαστεί πρόσφατα, δεν είναι «πανελλαδική» παραδοσιακή διατροφή αλλά στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στα διατροφικά πρότυπα που ίσχυαν στην Κρήτη πριν από μερικές δεκαετίες και τα οποία, σημειωτέον, ήταν αρκετά διαφορετικά από αυτά άλλων περιοχών της Ελλάδας. Ηρθε στην επιφάνεια κυρίως μέσω μιας μεγάλης επιδημιολογικής μελέτης στην οποία έλαβαν μέρος ομάδες πολιτών από αρκετές χώρες από όλο τον κόσμο και που είχε ως σκοπό να αναγνωρίσει προδιαθετικούς παράγοντες για ανάπτυξη ασθενειών. Τα πρώτα αποτελέσματα αυτής της έρευνας, η οποία ακόμη και σήμερα συνεχίζεται, ήταν άκρως ενδιαφέροντα. Οι κάτοικοι της Κρήτης είχαν τα λιγότερα καρδιαγγειακά προβλήματα από τους κατοίκους όλων των άλλων χωρών που έλαβαν μέρος στην έρευνα. Τα ευρήματα ήταν εντυπωσιακά, ιδίως αν λάβει κανείς υπόψη ότι οι Κρητικοί ήταν (και παραμένουν) μανιώδεις καπνιστές, γεγονός άμεσα συνδεδεμένο με πολλές ασθένειες, συμπεριλαμβανομένων και των καρδιαγγειακών παθήσεων. Πού λοιπόν οφειλόταν αυτό το θαύμα; Στον τρόπο της ζωής και στις ιδιαίτερες διατροφικές συνήθειες των Κρητικών, πρότειναν οι επιστήμονες που έκαναν τη μελέτη. Και λέω πρότειναν γιατί οι επιδημιολογικές μελέτες δεν αποδεικνύουν σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος, δεν αποδεικνύουν δηλαδή τι προκαλεί το αποτέλεσμα, απλώς προτείνουν πιθανά ενδεχόμενα. Αν όμως η έρευνα είναι σωστά σχεδιασμένη και εκτελεσμένη, όπως πιστεύω ότι ήταν η συγκεκριμένη έρευνα, τότε τα αποτελέσματα που εξάγονται είναι πολύ χρήσιμα.
* Ο τρόπος ζωής των Κρητικών
Ποιος ήταν λοιπόν ο τρόπος ζωής και οι διατροφικές συνήθειες των Κρητικών εκείνη την εποχή; Οι Κρητικοί που έλαβαν μέρος στην έρευνα, όπως και οι περισσότεροι Ελληνες εκείνα τα χρόνια, έκαναν χειρωνακτικές εργασίες, κυρίως αγροτικές ασχολίες. Αυτό συνεπάγεται αυξημένη φυσική δραστηριότητα. Παράλληλα η διατροφή τους απετελείτο κυρίως από όσπρια, λαχανικά, φρούτα, ελαιόλαδο, κρασί και πολύ λίγο κρέας. Ολα τα στοιχεία, δηλαδή, φυσική δραστηριότητα και διατροφή, που σήμερα γνωρίζουμε ότι πρέπει να ακολουθούμε για καλή υγεία. Τα ήξεραν λοιπόν όλα αυτά οι Κρητικοί και δεν τα γνώριζαν οι υπόλοιποι αλλοεθνείς; Οχι βέβαια. Απλά ήταν αναγκασμένοι να κάνουν χειρωνακτικές εργασίες και δεν είχαν τίποτε άλλο να φάνε εκτός από τα προαναφερθέντα υγιεινά τρόφιμα!
Ηταν λοιπόν ένα μείγμα ανάγκης αλλά και τύχης το γεγονός ότι οι Κρητικοί ακολουθούσαν τότε, αλλά δυστυχώς όχι πια, έναν τρόπο ζωής που σήμερα δεχόμαστε ως τον πιο επωφελή για την υγεία μας. Κατά πόσον όμως είναι εφικτό για τον σημερινό Ελληνα, Κρητικό και μη, να ακολουθήσει αυτό τον τρόπο ζωής και διατροφής; Μπορούμε σήμερα να ακολουθήσουμε πιστά τις διατροφικές συνήθειες των Κρητικών εκείνης της εποχής; Η απάντηση είναι δυστυχώς όχι για τους περισσοτέρους από εμάς που ζούμε στις πόλεις και ασχολούμαστε με γραφικού τύπου εργασία. Εκτός αν θέλουμε να εθελοτυφλούμε και για χρόνια ακόμη να προτείνουμε στον κόσμο ανέφικτες στην ουσία διατροφικές πρακτικές και να κάνουμε γενικευμένες και άρα εξ ορισμού λανθασμένες συστάσεις. Δεν μπορεί, λοιπόν, κατά την ταπεινή μου γνώμη, ο σύγχρονος Ελληνας να ζήσει με τα πρότυπα του Κρητικού της έρευνας, όπως δεν μπορεί να ζήσει και κανένας πολίτης από τις λεγόμενες ανεπτυγμένες κοινωνίες, δυτικές και μη. Μπορούν, όμως, και το κάνουν αναγκαστικά, άτομα από χώρες που ασχολούνται ακόμη με γεωργικές εργασίες και είναι πολύ κοντά στα όρια της φτώχειας. Γιατί, κακά τα ψέματα, η μερική έλλειψη φαγητού αποδεικνύεται σήμερα υγιεινή πρακτική! Η αφθονία φαγητού, υγιεινού και μη, οδηγεί σε παχυσαρκία και μείωση του προσδόκιμου επιβίωσης.
* Η αναζήτηση της… κούρασης
Είμαστε λοιπόν καταδικασμένοι να τρώμε ακατάλληλα τρόφιμα και να ζούμε ανθυγιεινά; Οχι βέβαια. Μπορούμε να διορθώσουμε τον τρόπο ζωής και τη διατροφή μας. Οχι όμως με το να προσπαθούμε, χωρίς μεγάλες πιθανότητες επιτυχίας, να αντιγράψουμε τον τρόπο ζωής των προ δεκαετιών Κρητικών αλλά με το να αναγνωρίσουμε ο καθένας για τον εαυτό του τις ανθυγιεινές πρακτικές που ακολουθούμε και να τις διορθώσουμε μέσα στα πλαίσια του δικού μας προσωπικού τρόπου ζωής. Θα ήταν εξίσου παράλογο να προτείνουμε σε κάποιον να τρώει έξι ημέρες την εβδομάδα όσπρια, όπως θα ήταν παράλογο να πούμε σε κάποιον που κάνει γραφική εργασία να παρατήσει τη δουλειά του και να αρχίσει να σκάβει χωράφια!
Τι θα πρέπει λοιπόν να αλλάξουμε; Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε μειωμένη ως παντελή έλλειψη φυσικής δραστηριότητας. Ζούμε μια καθιστική ζωή. Σπίτι, αυτοκίνητο, γραφείο, αυτοκίνητο, σπίτι, τηλεόραση. Οι ευκαιρίες για φυσική δραστηριότητα είναι μειωμένες και θα μειώνονται όλο και περισσότερο όσο περνάει ο καιρός και γινόμαστε μια «σύγχρονη» (τρομάρα μας) κοινωνία. Πρώτο μας μέλημα λοιπόν θα πρέπει να είναι η αύξηση του επιπέδου φυσικής δραστηριότητας. Πώς γίνεται όμως αυτό; Με πολλούς και διάφορους απλούς τρόπους. Δεν είναι αναγκαίο να γίνεται σε κάποιο οργανωμένο γυμναστήριο, αν και για όσους μπορούν είναι μια καλή λύση. Γενικά όμως θα πρέπει να ακολουθούμε την αρχή που εγώ ονομάζω «επεδίωκε τη σωματική και απέφυγε την ψυχική κούραση». Με άλλα λόγια, ξεχάστε τον ανελκυστήρα, μη χρησιμοποιείτε το αυτοκίνητο για κοντινές αποστάσεις, παρκάρετε μακριά από τη δουλειά σας, ανεβάστε τα ψώνια από τις σκάλες, ασχοληθείτε με τον κήπο σας, γενικά ταλαιπωρηθείτε! Παράλληλα βρείτε ευκαιρίες για περπάτημα και περπατήστε όσο πιο πολύ και πιο συχνά μπορείτε, με καλή παρέα αν είναι δυνατόν. Το γρήγορο περπάτημα είναι η καλύτερη γυμναστική για το σώμα αλλά και την ψυχή.
* Οι φρέσκες τροφές
Κανονίσαμε τη φυσική δραστηριότητα. Και τώρα τι τρώμε; Από όλα και από λίγο προτείνει ο υπογράφων, με προτίμηση σε τροφές που βρίσκονται πιο κοντά στη φυσική κατάστασή τους. Τι σημαίνει αυτό; Οσο το δυνατόν πιο φρέσκα φρούτα και λαχανικά, κρέατα που προέρχονται από ζώα ελεύθερης βοσκής, ελαιόλαδο αντί για μαργαρίνες και σπορέλαια και αποφύγετε όσο είναι δυνατόν τις τυποποιημένες τροφές, αυτές που διαβάζοντας την ετικέτα δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε περισσότερα από τα μισά από τα συστατικά που περιέχουν. Προσπαθήστε να τρώτε πολλά μικρά γεύματα αντί για ένα ή δύο μεγάλα, όπως κάνουμε οι περισσότεροι. Μην ξεχνάτε το πρωινό. Είναι από τα πιο σημαντικά γεύματα της ημέρας γιατί μπορούμε να το προετοιμάσουμε όπως το θέλουμε και να το φάμε με την ησυχία μας, αρκεί να ξυπνήσουμε λίγο πιο νωρίς. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτή την ευκαιρία για την πρώτη οικογενειακή συνάντηση, ευκαιρία που στη σημερινή κοινωνία δεν μας δίνεται και πολύ συχνά. Λίγο γάλα με δημητριακά, ψωμί με φρέσκο βούτυρο και μέλι, τραχανάς (ιδανικό πρωινό για παιδιά αλλά και μεγάλους), πορτοκαλάδα και λίγος καφές ή τσάι είναι μερικές μόνο από τις επιλογές και είμαστε έτοιμοι για μια αποδοτική ημέρα.
* Το σωστό γεύμα
Τι τρώμε το μεσημέρι αν δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στο σπίτι για γεύμα; Μπορούμε να ετοιμάσουμε ένα σάντουιτς από το σπίτι με τυρί με χαμηλά λιπαρά, κοτόπουλο, γαλοπούλα, τόνο, ντομάτα και μαρούλι. Ενα ή περισσότερα φρέσκα φρούτα και τελειώσαμε και με το πρόχειρο μεσημεριανό. Τα φρούτα είναι πολύ καλή λύση και για περιπτώσεις ξαφνικής πείνας καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Τι γίνεται αν δεν θέλουμε να πάρουμε από το σπίτι φαγητό, πράγμα που και ο υπογράφων δυστυχώς δεν συνηθίζει; Παραγγέλνουμε κάτι πρόχειρο. Τελευταία κυκλοφορούν ευτυχώς και στα καταστήματα έτοιμου φαγητού αποδεκτά φαγητά. Σάντουιτς με ψωμί ολικής αλέσεως με τυρί φέτα, ελιές, ντομάτες και ρίγανη καθώς και σάντουιτς με τόνο. Αποφύγετε τις τηγανητές πατάτες. Για βραδινό όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ποικιλία τροφών, κρέας λίγο και καλό αλλά όχι και κάθε ημέρα, μην ξεχνάτε τη φασολάδα, τις φακές, τα γεμιστά, όσο το δυνατόν περισσότερα ψάρια, φρέσκες σαλάτες και γενικά φαγητά μαγειρεμένα με φρέσκα υλικά και πολλή αγάπη. Πρέπει να αρχίσουμε να ξοδεύουμε περισσότερο χρόνο στην προετοιμασία του φαγητού. Ας μάθουμε από τους παλιότερους, μητέρες και γιαγιάδες, τη μαγειρική τέχνη που θα δώσει ποικιλία και νοστιμιά στο τραπέζι μας. Το χρωστάμε στον εαυτό μας αλλά κυρίως στα παιδιά μας που έχουν το δικαίωμα να τρώνε σωστά και υγιεινά, όπως ακριβώς μας έτρεφαν οι δικές μας μητέρες.
Μικρές αλλαγές, εφικτές πιστεύω, που μπορούν να κάνουν τη «σύγχρονη ελληνική διατροφή» και τη ζωή μας γενικότερα πιο υγιεινή για το καλό του ατόμου αλλά και της ελληνικής κοινωνίας.
Ο κ. Λάμπρος Συντώσης, Ph.D., είναι διατροφολόγος – βιοχημικός, αναπληρωτής καθηγητής και διευθυντής του Κέντρου Ερευνας Κλινικής Διατροφής και Παχυσαρκίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Washington, St. Louis, ΗΠΑ, και επισκέπτης καθηγητής ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Αθηνών.
