Η ιερή μοναστική πολιτεία του Αθω «εκθέτει» από χθες την ψυχή και το πνεύμα της στη Θεσσαλονίκη, στις αίθουσες του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού.Κύριος στόχος: να γνωριστεί το ελληνικό και το διεθνές κοινό με το Αγιον Ορος και την αξεπέραστη μοναδικότητά του
Ο «Ιασπις» είναι ένα βαρύτιμο ποτήριο για τη χριστιανική ορθόδοξη τελετουργία, που δώρισε ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Μανουήλ Β’ Παλαιολόγος στη Μονή Βατοπεδίου του Αγίου Ορους τον 14ο αιώνα. Είναι κατασκευασμένο από το σπάνιο ορυκτό ίασπι, με καστανόχρωμες «φλέβες», ενώ οι χρυσές ανάγλυφες λαβές του σε σχήμα φιδιού είναι διακοσμημένες με πολύτιμες πέτρες.
Ο «Ιασπις», όπως είναι γνωστό στη γλώσσα των αγιορειτών το αυτοκρατορικό δώρο, είναι ένα από τα 600 περίπου θαυμάσια εκθέματα στη μεγάλη έκθεση των κειμηλιακών θησαυρών του Αγίου Ορους στη Θεσσαλονίκη, που οργανώνεται από τον Οργανισμό Πολιτιστικής Πρωτεύουσας «Θεσσαλονίκη 1997».
Θεωρείται η σημαντικότερη φετινή έκθεση στον κόσμο, γιατί διαθέτει τα στοιχεία της αποκάλυψης και της μοναδικότητας: είναι η πρώτη φορά στην υπερχιλιετή ιστορία του Αγίου Ορους που τα κειμήλια του βγαίνουν από τη μοναστική πολιτεία και παρουσιάζονται συγκεντρωμένα στο διεθνές κοινό, και δεύτερον, οι θησαυροί του γίνονται για πρώτη φορά προσιτοί στις γυναίκες, μια και η επίσκεψη στα μοναστήρια του Αθω είναι απαγορευμένη στον γυναικείο πληθυσμό εδώ και αιώνες.
Ωστόσο η έκθεση των θησαυρών του Αγίου Ορους, που άνοιξε για το κοινό χθες (Σάββατο) στο νεόδμητο κτίριο του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού και θα λειτουργήσει ως το τέλος του χρόνου, φιλοδοξεί, πέρα από την παρουσίαση των αριστουργημάτων, να δώσει ολοκληρωμένη εικόνα της ιστορικής, περιβαλλοντικής, αρχιτεκτονικής, πνευματικής και καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας του ορθόδοξου μοναχισμού στον Αγιον Ορος στη διάρκεια της υπερχιλιετούς ιστορίας του.
Για την πληρέστερη κατανόηση της μοναδικής μοναστικής πολιτείας, «κιβωτού» της θρησκευτικής τέχνης της Ορθόδοξης Ανατολής, οι οργανωτές παρουσιάζουν τα κειμήλια ως μέρος του αγιορείτικου συνόλου που το συναποτελούν η απαράμιλλη φύση, τα θαυμάσια αρχιτεκτονήματα, η λατρεία και η καθημερινή ζωή των μοναχών.
Οι θησαυροί
Τα 600 περίπου εκθέματα του Αγίου Ορους είναι τα πιο αντιπροσωπευτικά αντικείμενα από το θησαύρισμα μιας χιλιετίας στα σκευοφυλάκια των είκοσι αγιορείτικων μοναστηριών και καλύπτουν ιστορικά όλη τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο. Ολα σχεδόν έχουν λατρευτικό χαρακτήρα, άλλα εκφράζουν παράλληλα και την πνευματική και καλλιτεχνική καλλιέργεια της ορθόδοξης ελληνικής παράδοσης.
Είναι έργα ζωγραφικής (φορητές εικόνες, βημόθυρα κλπ.), γλυπτά σε μάρμαρο ή μέταλλο, αντικείμενα μικροτεχνίας (ανάγλυφοι σταυροί, εικόνες), λειτουργικά σκεύη (δισκοπότηρα, ευαγγέλια, σταυροί), εικονογραφημένα χειρόγραφα με πολλές μικρογραφίες, ιερατικά άμφια και χρυσοκέντητα λειτουργικά υφάσματα (επιτάφιοι), αυτοκρατορικά, εκκλησιαστικά και διοικητικά έγγραφα, βαρύτιμα δώρα αυτοκρατόρων και πατριαρχών και ηγεμόνων από όλον τον χριστιανικό κόσμο.
Η έκθεση
Η έκθεση θησαυρών του Αγίου Ορους χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες (κειμήλια, φύση, αρχιτεκτονική, καθημερινός βίος και λατρεία) και καλύπτει 1.600 τ.μ. σε έξι μεγάλες αίθουσες του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού.
Η πρώτη αίθουσα καλύπτει τον τομέα της αγιορείτικης αρχιτεκτονικής. Παλιά και νέα σχέδια, φωτογραφίες και μακέτες προβάλλουν τις αρχιτεκτονικές μορφές που αναπτύχθηκαν από τον 10ο ως τον 19ο αιώνα στο Αγιον Ορος για τη στέγαση και προσευχή των μοναχών: τα μοναστήρια, μια μικρή οχυρωμένη πολιτεία με φρουριακή διάταξη περιμετρικά όπου και οι κοιτώνες των μοναχών με τον μεγάλο ναό (καθολικό) στο κέντρο της πλατείας, οι σκήτες, μικρές οργανωμένες κοινότητες μοναχών, σαν μικρά χωριά, τα κελιά, ευρύχωρα οικοδομήματα σαν αγροτόσπιτα διασπαρμένα σε όλη τη χερσόνησο του Αθω και τα ησυχαστήρια ή ασκηταριά, ταπεινά σπίτια για τους ερημίτες μοναχούς.
Στον επόμενο χώρο προβάλλεται το μοναδικό φυσικό περιβάλλον του Αγίου Ορους με την πολυμορφία των γεωλογικών σχηματισμών και την ποικιλία της χλωρίδας και της πανίδας. Η μικρή χερσόνησος της Χαλκιδικής, με μήκος 60 μόνο χιλιομέτρων και επιφάνεια 360 τ. χλμ., διαθέτει πάνω από 1.200 είδη φυτών, ενώ η ομορφιά και ποικιλία του τοπίου, με τις δασόφυτες πλαγιές και τις βαθύκολπες ακτές γύρω από το όρος Αθω (υψ. 2.033 μ.), είναι μοναδική.
Στην αίθουσα 3 με τη βοήθεια πολυθεάματος δίνεται ο καθημερινός βίος των μοναχών και οι μορφές λατρείας, δίνοντας το δίπτυχο των μοναχών που είναι «εργασία και προσευχή». Γύρω από ένα τάλαντο, ένα κρουστό μουσικό όργανο, ξετυλίγεται η αφήγηση της ιστορίας ενός μοναστηριού, οι ασχολίες των μοναχών (διακονήματα) και τα διάφορα εργαστήρια. Σε αναπαράσταση μοναστηριακής αυλής παρουσιάζονται τα ιδιότυπα μουσικά όργανα (τάλαντα, σήμαντρα, καμπάνες) που σηματοδοτούν τις ώρες της προσευχής και οι αναγκαίες παραδοσιακές υποδομές της μοναστικής ζωής (μύλοι, αρτοποιείο, ελαιουργείο, φαρμακείο κλπ.).
Ιδιαίτερη ενότητα αποτελεί η βιβλιοθήκη του μοναστηριού. Στο ισόγειο του χώρου προβάλλονται χειρόγραφα, παλαίτυπα βιβλία και αρχεία, ενώ στο πατάρι αναπαρίστανται διάφορα εργαστήρια που έχουν σχέση με τη ζωγραφική, την τυπογραφία, τη βιβλιοδεσία και τη φωτογραφία, επαγγελματικές ενασχολήσεις των μοναχών.
Τα λατρευτικά κειμήλια
Ο τομέας των λατρευτικών κειμηλίων καλύπτει τις υπόλοιπες τρεις αίθουσες του Μουσείου και χωρίζεται σε τρεις χρονολογικές ενότητες. Τα αυθεντικά αντικείμενα πλαισιώνονται με ενημερωτικά κείμενα και διαγράμματα που δίνουν τελικά τις ιδεολογικές και καλλιτεχνικές ιδιαιτερότητες και την εξέλιξη της χριστιανικής ορθόδοξης τέχνης.
Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει εικόνες και έργα μικροτεχνίας από τον 10ο αιώνα ως το 1424. Από τα σημαντικότερα είναι το ξυλόγλυπτο τέμπλο του Πρωτάτου, ο «Ιασπις» της Μονής Βατοπεδίου, ο «δίσκος της Πουλχερίας» (14ος αι.) με ανάγλυφη παράσταση της θείας λειτουργίας, από τη μονή Ξηροποτάμου, οι φορητές εικόνες της Παναγίας Οδηγήτριας (1260-1270) από τη Μονή Χιλανδαρίου και του Χριστού Παντοκράτορα από τη Μονή Παντοκράτορος, μια σειρά ψηφιδωτές εικόνες, όπως του Αγίου Δημητρίου και του Αγίου Γεωργίου (12ος αι.) από τη Μονή Ξενοφώντος, πολλά εικονογραφημένα χειρόγραφα, όπως η Καινή Διαθήκη (12ος-13ος) από τη Μονή Παντοκράτορος, και οι Λόγοι του Γρηγορίου Θεολόγου (11ος αι.) από τη Μονή Παντελεήμονος.
Η δεύτερη ενότητα περιλαμβάνει μεταβυζαντινές φορητές εικόνες και αντικείμενα μικροτεχνίας, κεντητικής και ιερατικά άμφια από το 1424 ως τον 19ο αιώνα. Αξιόλογες είναι οι φορητές εικόνες του μεγάλου ζωγράφου Θεοφάνη από τη Μονή Σταυρονικήτα (16ος αι.), ο επιτάφιος της Μονής Διονυσίου (1595), εικονογραφημένα ευαγγέλια με περίτεχνη επένδυση κ.ά. Η παρουσίαση κλείνει με αντίγραφα μνημειακής ζωγραφικής από το Πρωτάτο, τον κεντρικό ναό του Αθω, στις Καρυές, και άλλα μοναστήρια.
Η έκθεση του Αγίου Ορους δίνει το πανόραμα των θησαυρών της χριστιανικής ορθόδοξης παράδοσης, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την πρωτόφαντη εμπειρία και το δέος που θα αποκομίσει ο ταπεινός προσκυνητής κατά την περιδιάβασή του στην αγιώνυμη χερσόνησο του Αθω.
