Η μεταφραστική τύχη του κλασικού βιβλίου «Ο πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία» του Γιάκομπ Μπούρκχαρτ είναι το θέμα της επιστολής του Παναγιώτη Κονδύλη, διευθυντή της σειράς των Εκδόσεων Νεφέλη «Ο Νεότερος Ευρωπαϊκός Πολιτισμός», όπου κυκλοφορεί το βιβλίο.
* Ευχαριστώ τον κ. Σ. Κακλαμάνη για τα επαινετικά λόγια που βρήκε παρουσιάζοντας, με γνώση και αγάπη, την ελληνική έκδοση του έργου του J. Burckhardt για την Αναγέννηση («Βιβλία», 27.7.97). Ωστόσο μου φαίνεται ότι παρασύρθηκε σε αβάσιμα ψιλολογήματα, σπαταλώντας χώρο. Επειδή θεώρησα τη μετάφραση κι είμαι τυπικά και ουσιαστικά υπεύθυνος γι’ αυτήν, υποχρεώνομαι να του απαντήσω.
1. Ο κ. Κ. μνημονεύει μια περίπτωση όπου η νεότερη έρευνα διόρθωσε ένα σφάλμα του Burckhardt. Θα μπορούσα ευκολότατα να προσθέσω πλήθος τέτοιων περιπτώσεων (π.χ. στη σ. 25 αναφέρεται ότι ο κοντοτιέρος Malatesta δολοφονήθηκε, ενώ πράγματι πέθανε από πυρετό· στη σ. 39 μνημονεύεται η ακαδημία που ιδρύθηκε στο Μιλάνο, ενώ τέτοια ακαδημία δεν υπήρξε κτλ. κτλ. κτλ.). Το νόημα της έκδοσης ενός κλασικού έργου δεν μπορεί να είναι η διόρθωση του συγγραφέα με βάση τα πορίσματα έρευνας 130 χρόνων. Οπως ορθά τονίζει ο κ. Κ., αλλού έγκειται η σημασία του· και η σημασία αυτή παραμένει αξεπέραστη, πέρα από λεπτομέρειες, των οποίων η καταγραφή θα απαιτούσε έναν ακόμη τόμο.
2. Ο κ. Κ. μιλά για εσφαλμένες αποδόσεις και παραθέτει ως (μοναδικό) παράδειγμα τη φράση στη σ. 107: «έπεσε στη δυσμένεια του κυβερνώντος τυράννου του οίκου της Καρράρας», που κατά τη γνώμη του θα έπρεπε να λέει: «έπεσε στη δυσμένεια του [Φραγκίσκου] Carrara που τότε ηγεμόνευε». Ιδού το γερμανικό πρωτότυπο: «bei dem regierenden Tyrannen aus dem Hause Carrara in Ungnade fiel». Δεν μπορώ παρά να ρωτήσω: ξέρει ο κ. Κ. στοιχειώδη γερμανικά;
3. Ο κ. Κ. μέμφεται την ελλ. έκδοση γιατί χρησιμοποιεί τον τύπο Lorenzo Magnifico κι όχι Lorenzo il Magnifico. Αυτόν όμως τον τύπο χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Burckhardt. Είχε υπ’ όψιν του ο κ. Κ. το πρωτότυπο;
4. Την ίδια ερώτηση πρέπει να του απευθύνω όταν επικρίνει την ελλ. έκδοση ότι χρησιμοποιεί διπλούς τύπους, όπως Mussatus και Mussato. Ο συγγραφέας μεταχειρίζεται εναλλάξ τις ιταλικές και τις εκλατινισμένες μορφές των ονομάτων, δίνοντας έτσι κάτι από την ατμόσφαιρα της εποχής. Τα ίδια ισχύουν περί Lionardo και Leonardo (Leonardus).
5. Ο κ. Κ. ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει γεωγραφικός όρος Μαρκία, παρά μόνον το ιταλικό τοπωνύμιο Marche. Και εδώ αγνοεί ότι το πρωτότυπο γράφει «Mark». Ο Burckhardt χρησιμοποιεί, αντί του Marche, το γερμανικό μεσαιωνικό αντίστοιχο, από το οποίο προέρχεται η ιταλική λέξη· ο γερμανικός όρος έχει επανειλημμένως αποδοθεί στα ελληνικά ως «Μαρκία», απ’ αυτόν άλλωστε ετυμολογούνται οι φεουδαρχικοί τίτλοι «μαρκίων», «μαρκήσιος». Αλλά και το Marche έχει αποδοθεί ελληνικά ως «Μαρκία» (βλ. Μεγ. Ελλ. Εγκ., λήμμα «Ιταλία», τ. ΙΓ’, σ. 303).
6. Δυσκολεύομαι να κατανοήσω γιατί ο κ. Κ. θεωρεί ως μειονέκτημα της μετάφρασης τη χρήση «λογιότροπων» εκφράσεων. Ταιριάζουν απόλυτα στην ατμόσφαιρα του βιβλίου, και σίγουρα ο ίδιος ο Burckhardt θα χαιρόταν για τη χρήση τους. Ο πλούτος της γλώσσας μας πρέπει να αξιοποιείται, όχι να μπαίνει στην καραντίνα των προκαταλήψεων. Και μήπως ο όρος «λογιότροπος» δεν είναι λογιότροπος;
Συμπέρασμα: αν κάποιος, που προφανώς κοσκίνισε το βιβλίο εις αναζήτηση ατελειών, δεν βρήκε παρά αυτές και μόνο, τότε ασφαλώς ο Burckhardt ευτύχησε στη γλώσσα μας. Ευχαριστώ για τη φιλοξενία,
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΟΝΔΥΛΗΣ
ΤΟ ΒΗΜΑ δημοσιεύει στη θέση αυτή επιστολές αναγνωστών για θέματα που αφορούν το βιβλίο και την ύλη του ενθέτου «Βιβλία», εφόσον είναι ενυπόγραφες. Για τον λόγο αυτόν οι επιστολογράφοι πρέπει να σημειώνουν και τον αριθμό του τηλεφώνου, μέσω του οποίου η Γραμματεία της Συντάξεως θα μπορεί να ελέγξει το γνήσιο της επιστολής. Η Σύνταξη διατηρεί το δικαίωμα να συντομεύει τα κείμενα. Οι επιστολές, με την ένδειξη «για τα βιβλία», μπορούν να αποστέλλονται μέσω φαξ, στο (01)3239.097 και στο
Ε-mail: tovima@dolnet.gr.
