Μιλώντας στο «Βήμα», ο Μάικλ Ο’Φλάχερτι, επίτροπος του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, δηλώνει πως στα τριάντα χρόνια της πορείας του δεν έχει αντιμετωπίσει ξανά τέτοια απειλή για τη δημοκρατία. Τοποθετείται ευθέως για το Προσφυγικό τονίζοντας πως «η ευθύνη για την τραγωδία της Πύλου παραμένει ασαφής» και ζητεί απαντήσεις για τις «παράνομες επαναπροωθήσεις» στα ελληνικά σύνορα.
Ο Ο’Φλάχερτι ξεκαθαρίζει πως το κράτος δικαίου δεν είναι μια αφηρημένη θεωρία αλλά ένα «ζωντανό κοινωνικό συμβόλαιο», προειδοποιώντας ότι η Ευρώπη θα χάσει την εμπιστοσύνη των πολιτών αν επιτρέψει στη φτώχεια και τον ψηφιακό αυταρχισμό να διαβρώσουν τα θεμέλιά της.
Ποιες είναι σήμερα οι μεγαλύτερες απειλές για τη δημοκρατία σε επίπεδο πολιτικών τάσεων και ηγεσίας;
«Στα τριάντα χρόνια της επαγγελματικής μου πορείας δεν έχω βρεθεί ποτέ ξανά αντιμέτωπος με μια τόσο σοβαρή απειλή για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ευρώπη. Αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία δεν είναι απλώς η άνοδος των άκρων ή η αμφισβήτηση των θεσμών που οικοδομήθηκαν πάνω στις στάχτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά η δραματική αποδυνάμωση του πολιτικού κέντρου. Οπως προφητικά έγραψε ο W. B. Yeats, όταν “το κέντρο δεν μπορεί να αντέξει, τα πάντα καταρρέουν”.
Σήμερα βλέπουμε παραδοσιακούς πολιτικούς σχηματισμούς να θυσιάζουν θεμελιώδεις αρχές στον βωμό του κατευνασμού του λαϊκισμού. Η πραγματικότητα στο πεδίο είναι σκληρή: συνοριοφύλακες απωθούν βίαια ανθρώπους, αδιαφορώντας για την ίδια τους τη ζωή και παραδίδοντάς τους πίσω στο φάσμα των βασανιστηρίων. Την ίδια στιγμή, μέρος του πολιτικού κόσμου διολισθαίνει στην επικίνδυνη λογική της “ιεράρχησης” των δικαιωμάτων. Σήμερα στο στόχαστρο βρίσκονται οι μετανάστες· ποιοι θα είναι όμως οι επόμενοι; Ποια θα είναι η τύχη της επόμενης ευάλωτης ομάδας που θα βρεθεί στον δρόμο των λαϊκιστών ραδιούργων;
Αυτή η διολίσθηση συμπληρώνεται από μια μεθοδευμένη θόλωση των ορίων μεταξύ πραγματικότητας και παραπληροφόρησης. Ενώ η αλήθεια διαστρεβλώνεται, το δικαίωμα των πολιτών να εκφράζονται, να διαμαρτύρονται και να απαιτούν λογοδοσία από την εξουσία καταστέλλεται συστηματικά, κλονίζοντας τα θεμέλια της δημοκρατικής μας συνύπαρξης».
Ποιες είναι οι πιθανές επιπτώσεις της νέας αμερικανικής πολιτικής στην ατζέντα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντός της Ευρώπης;
«Ελλοχεύει ένας ορατός κίνδυνος: ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να εργαλειοποιήσουν την παγκόσμια δημοκρατική οπισθοδρόμηση ως άλλοθι για την αποδυνάμωση των θεσμικών εγγυήσεων. Παρατηρούμε ήδη ένα ανησυχητικό φαινόμενο “πολιτικού μιμητισμού”, όπου η δικαιοσύνη υπονομεύεται και η φωνή της κοινωνίας των πολιτών στραγγαλίζεται συστηματικά. Αντί όμως οι πολιτικοί να επιδιώκουν την εκλογική επιβίωση αντιγράφοντας τη λαϊκιστική ρητορική, οφείλουν να θέσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα στον πυρήνα της νέας στρατηγικής αναδιάταξης της ηπείρου μας.
Η πραγματική ισχύς της Ευρώπης δεν κρύβεται στην εσωστρέφεια, αλλά στην ικανότητά της να ρυθμίζει πρωτοποριακά την Τεχνητή Νοημοσύνη και να καταπολεμά αποτελεσματικά τη ρητορική μίσους. Μια ισχυρή Ευρώπη είναι εκείνη που αντιμετωπίζει κατάματα τη φτώχεια, τις ανισότητες και τις κρίσεις στη στέγαση και την υγεία. Για να “εξασφαλίσουμε το μέλλον” των θεσμών μας, απαιτείται μια επείγουσα θωράκιση των πυλώνων της δημοκρατίας μας: των δικαστηρίων, των ανεξάρτητων αρχών, των πανεπιστημίων και των μέσων ενημέρωσης. Η δύναμη της Ευρώπης πηγάζει από την έμπρακτη απόδειξη ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και το κράτος δικαίου δεν είναι θεωρητικές έννοιες, αλλά τα μόνα στέρεα θεμέλια για τη συλλογική μας σταθερότητα και ευημερία».
Ποιες πρακτικές στα ελληνικά σύνορα και τα νησιά θεωρείτε σήμερα τις πιο προβληματικές για τα ανθρώπινα δικαιώματα;
«Πρέπει να γίνουν περισσότερα για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα ελληνικά σύνορα. Παρά την αναγνώριση της πίεσης που δέχονται η ακτοφυλακή και η συνοριακή αστυνομία από την παράνομη μετανάστευση, οι αναφορές για παράνομες επαναπροωθήσεις είναι συνεχείς. Παρά τα μέτρα που έχουν ληφθεί, η ευθύνη για την τραγωδία της Πύλου παραμένει ασαφής. Είναι απαραίτητο να διεξαχθούν αποτελεσματικές έρευνες για τις αναφορές επαναπροωθήσεων στα χερσαία και θαλάσσια σύνορα. Επιπλέον, η υποδοχή στην Κρήτη κρίνεται ανεπαρκής, καθώς οι συνθήκες παραμένουν ακατάλληλες σε πολλές από τις εγκαταστάσεις».
Πώς θα εμποδίσετε την Τεχνητή Νοημοσύνη από το να γίνει ένα ανεξέλεγκτο εργαλείο ψηφιακού αυταρχισμού;
«Στο κρίσιμο σταυροδρόμι της τεχνολογικής ανάπτυξης, η Τεχνητή Νοημοσύνη οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι την εξουσία. Παρ’ όλο που η Ευρώπη έχει διαμορφώσει ένα κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο, η πραγματική πρόκληση έγκειται πλέον στην εφαρμογή του, η οποία απαιτεί από τις εθνικές αρχές αποτελεσματική εποπτεία και το άνοιγμα του “μαύρου κουτιού” των αλγοριθμικών συστημάτων μέσω της διαφάνειας και των διαρκών εκτιμήσεων επιπτώσεων. Οι κυβερνήσεις οφείλουν να διασφαλίσουν σαφείς διαύλους πρόσβασης στη Δικαιοσύνη για τις περιπτώσεις όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτυγχάνει και να ενισχύσουν τους εποπτικούς φορείς με την απαραίτητη τεχνογνωσία. Η αποτελεσματική ρύθμιση δεν εμποδίζει την καινοτομία, αλλά αποτελεί την πυξίδα που ευθυγραμμίζει την πρόοδο με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία».
Τι πρέπει να αλλάξει τώρα στην ευρωπαϊκή προσέγγιση ώστε η προστασία των Ρομά να πάψει να είναι μια διαρκής ανθρωπιστική κρίση;
«Η Ευρώπη οφείλει να προστατεύσει ουσιαστικά τους 10-12 εκατομμύρια Ρομά και νομάδες, τη μεγαλύτερη μειονότητά της, μεταφέροντας τις υπάρχουσες στρατηγικές από το χαρτί στην πράξη. Η πραγματική αλλαγή απαιτεί την ενεργό συμμετοχή των κοινοτήτων, τον τερματισμό της στοχοποίησής τους ως εξιλαστήριων θυμάτων και τη βιώσιμη επένδυση στην αξιοπρεπή στέγαση, την εκπαίδευση και τη Δικαιοσύνη. Η πρόοδος ταυτίζεται με τον σεβασμό και την καταπολέμηση του ρατσισμού που αναγκάζει τους ανθρώπους αυτούς να κρύβουν την ταυτότητά τους για να έχουν πρόσβαση σε εργασία ή υγεία. Οπως τονίζω στο βιβλίο μου “The Unheard 12 Million”, οι φωνές των γυναικών και των κοριτσιών αποτελούν την κινητήρια δύναμη για την αλλαγή. Είναι χρέος μας να ενδυναμώσουμε αυτές τις φωνές, να στηρίξουμε τους υπερασπιστές των δικαιωμάτων τους και να αναδείξουμε τον πολιτισμικό πλούτο που επί χρόνια επισκιάζουν η φτώχεια και οι προκαταλήψεις».
Πώς μπορεί να διαφυλαχθεί το κράτος δικαίου όταν η κοινωνική βάση αισθάνεται αποκλεισμένη από το ευρωπαϊκό όραμα;
«Το κράτος δικαίου δεν αποτελεί μια αφηρημένη νομική θεωρία, αλλά ένα ζωντανό κοινωνικό συμβόλαιο που προϋποθέτει ότι ο νόμος ισχύει εξίσου για όλους. Οταν επιτρέπουμε την κλιμάκωση της φτώχειας και της ανισότητας, αποκλείοντας ουσιαστικά τους ανθρώπους από την πρόσβαση σε αξιοπρεπή στέγαση, ποιοτική υγεία και εκπαίδευση, διολισθαίνουμε στην πραγματικότητα σε μια υποχώρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτή η συνθήκη γεννά αισθήματα μειονεξίας και αποξένωσης· όταν η κυρίαρχη πολιτική αποτυγχάνει να αντιμετωπίσει τις βαθιές αιτίες της κοινωνικής αδικίας, δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό. Αυτό το κενό εκμεταλλεύονται όσοι επιδιώκουν να διαταράξουν το status quo και να αποδομήσουν το σύστημα των δικαιωμάτων, με το πρόσχημα της δήθεν “αποκατάστασης” των δικαιωμάτων των “ευάλωτων πολιτών”. Διασφαλίζουμε το κράτος δικαίου μόνο αποδεικνύοντας έμπρακτα την ικανότητά του να δημιουργεί μια δικαιότερη κοινωνία. Το ευρωπαϊκό όραμα οφείλει να είναι συμπεριληπτικό, καταπολεμώντας τη φτώχεια και τις ανισότητες, καθώς οι πολίτες προστατεύουν μόνο τα συστήματα στα οποία πιστεύουν. Τα ανθρώπινα δικαιώματα παραμένουν ο κορυφαίος οδικός χάρτης για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών».
