Το ΜοΜΑ, στην τελευταία του ανάπλαση, δημιούργησε τεράστια παράθυρα προς την 5η Λεωφόρο, κάνοντας το εσωτερικό του οπτικά προσβάσιμο στους περαστικούς. Από ένα τέτοιο παράθυρο – που άνοιγε για πρώτη φορά – πέρασε η περίφημη κάψουλα Nakagin, η οποία από το περασμένο καλοκαίρι και για έναν ολόκληρο χρόνο εκτίθεται στο διάσημο μουσείο.
Η έκθεση «The Many Lives of the Nakagin Capsule Tower», όπως είναι ο τίτλος της, εκτός από ένα πλήρες υβριδικό διαμέρισμα, περιλαμβάνει υλικό που τεκμηριώνει το πρωτοποριακό αυτό αρχιτεκτονικό και κοινωνικό σχέδιο του διάσημου αρχιτέκτονα Κίσο Κουροκάουα από τη δεκαετία του ’70. Την έκθεση – που το έγκριτο ηλεκτρονικό περιοδικό τέχνης, αρχιτεκτονικής και design «Designboom» έχει κατατάξει στις 10 καλύτερες παγκοσμίως για το 2025 – επιμελήθηκε ο αρχιτέκτονας δρ Ευάγγελος Κοτσιώρης, απόφοιτος του ΑΠΘ, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Harvard, διδακτορική διατριβή στο Princeton και διδάσκων, μεταξύ άλλων, στο Columbia.
«Το πρόγραμμα C-MAP συνιστά έναν σημαντικό θεσμό του MoMA. Ταξιδεύουμε και ερχόμαστε σε επαφή όχι μόνο με την αρχιτεκτονική ή την τέχνη, αλλά και με τον τόπο, τους δημιουργούς και το κοινωνικό πλαίσιο που γέννησε τα έργα, πράγμα αναντικατάστατο, ειδικά για την αρχιτεκτονική. Αν και το πρόγραμμα έρευνας δεν είχε στόχο την οργάνωση εκθέσεων, είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία επαφών και συνεργασιών. Ετσι διευρύνθηκε η διεθνής οπτική του ΜοΜΑ, που παραδοσιακά επικεντρωνόταν στον ευρωπαϊκό και αμερικανικό μοντερνισμό. Παρότι η ειδίκευσή μου αφορούσε τη μεταπολεμική αρχιτεκτονική της Σοβιετικής Ενωσης και της Ανατολικής Ευρώπης, με το πρόγραμμα είχα τη δυνατότητα να επικεντρωθώ στην αρχιτεκτονική της Ασίας. Απόρροιά του είναι η απόκτηση της κάψουλας Nakagin (διαμέρισμα Α1305) που εισηγήθηκα στο ΜοΜΑ και της οποίας ανέλαβα την επιμέλεια».
Credits: KIYOSHI AWAZU/MOMA
Ο Κουροκάουα είναι μια εμβληματική μορφή του κινήματος του Μεταβολισμού της δεκαετίας του ’60. Πυρήνας της σκέψης του για τη δημιουργία της κάψουλας και του Πύργου Nakagin ήταν μια χρυσή τομή ανάμεσα στις απαιτήσεις του «μετακινούμενου ανθρώπου» (Homo movens) και στην ανάγκη για απομόνωση και επανασύνδεση με την έννοια του εαυτού – ενός εαυτού που ο ταχύς εκμοντερνισμός της μεταπολεμικής Ιαπωνίας είχε θέσει στο περιθώριο.
«Πράγματι, ο Πύργος Nakagin αποτελεί ίσως το πιο διάσημο και, κυρίως, απτό παράδειγμα του κινήματος του Μεταβολισμού. Το κτίριο συγκροτούνταν από δύο μόνιμους κατακόρυφους πυρήνες από οπλισμένο σκυρόδεμα και χάλυβα, πάνω στους οποίους “κούμπωναν” 140 ξεχωριστές κάψουλες, που θα μπορούσαν να αλλάζουν κάθε 25-35 χρόνια, ανταποκρινόμενες στις ανάγκες κάθε εποχής, όπως ανανεώνονται τα κύτταρα ενός οργανισμού. Οι μεταβολιστές αρχιτέκτονες, όπως ο Κίσο Κουροκάουα, πίστευαν ότι η έννοια της παραδοσιακής κατοικίας σύντομα θα εξέλιπε, καθώς το ανθρώπινο είδος θα μετασχηματιζόταν και πάλι σε έναν νομαδικό πληθυσμό επί γης και πέρα και έξω από αυτήν. Ακόμα πιο προκλητικά, ίσως, ο Κουροκάουα προφήτευε τη χαλάρωση ή και αποσύνθεση της παραδοσιακής δομής οικογένειας, κάτι αδιανόητο για την Ελλάδα του ’70, αλλά ευκταίο για την ασφυκτικά “αρμονική” ιαπωνική κοινωνία. Ετσι, η έννοια της κάψουλας φάνταζε ως ένα προσωπικό καταφύγιο, ένα αρχιτεκτονικό κουκούλι, όπου ο άνθρωπος ως μονάδα θα μπορούσε να ξαναβρεί τον πραγματικό του εαυτό».
CREDITS: JONATHAN DORADO/MOMA
Πώς είναι όμως αυτή η κατοικία-κάψουλα την οποία ο Κουροκάουα πρότεινε ως έναν νέο τύπο κατοίκησης που θα παρακολουθούσε τις κοινωνικές αλλαγές; Κυρίως, πώς έπεισε τους αγοραστές της προ πετρελαϊκής κρίσης δεκαετίας του ’70 να πληρώσουν για έναν τόσο μικρό χώρο ποσό πολλαπλάσιο εκείνου μιας συμβατικής κατοικίας;
«Παρά τις πολύ μικρές διαστάσεις της (2,7 x 4,2 x 2,5 μ., δηλαδή περίπου 10 τ.μ.), η κάθε κάψουλα διέθετε ιδιωτικό μπάνιο, αποθηκευτικούς χώρους, κρεβάτι, πτυσσόμενο γραφείο, συμπαγές ψυγείο Sanyo και έγχρωμη τηλεόραση Sony. Επίσης, οι αγοραστές μπορούσαν να παραγγείλουν συσκευή τηλεφώνου, περιστρεφόμενη λάμπα γραφείου, ραδιόφωνο, μαγνητόφωνο Sony καθώς και μια αριθμομηχανή τσέπης Sharp, την πρώτη που παρείχε τη δυνατότητα ηλεκτρονικής μνήμης και κόστιζε σχεδόν όσο το ήμισυ της ίδιας της κάψουλας! Αρα, θα έλεγε κανείς ότι οι κάψουλες του Πύργου Nakagin αποτελούσαν μια επίδειξη των τελευταίων ιαπωνικών τεχνολογιών και, ταυτόχρονα, λόγω του μικρού εμβαδού, έναν “ζεστό” εσωτερικό μικρόκοσμο με θέα το όρος Φούτζι. Η τιμή πώλησης του τετραγωνικού μέτρου ήταν σχεδόν μιάμιση φορά υψηλότερη από εκείνη μιας συμβατικής κατοικίας στην ίδια περιοχή. Ωστόσο, και οι 140 κάψουλες του κτιρίου αγοράστηκαν μέσα σε λίγες ημέρες, πριν καν ολοκληρωθεί η ανέγερσή του. Και αυτό καθώς το κόστος της καθεμίας αντιστοιχούσε σε κάτι λιγότερο από την τιμή ενός αυτοκινήτου Toyota Corolla, ποσό προσιτό για τη μεσαία τάξη. Για την εταιρεία Nakagin η πώληση μιας τέτοιας μη συμβατικής κατοικίας αποτέλεσε διαφημιστική πρόκληση. Οι κάψουλες προβλήθηκαν ως χώροι προσωρινής παραμονής για την ανερχόμενη τάξη των υπαλλήλων της ιαπωνικής πρωτεύουσας. Η λογική της διαφήμισής τους ακολουθούσε αυτή των αυτοκινήτων, αφού το βασικό “σασί” της κάψουλας προσαρμοζόταν στις επιθυμίες του κάθε αγοραστή. Ο ίδιος ο Κουροκάουα άλλωστε, λάτρης των αυτοκινήτων – με μια Porsche 911S και μια Lincoln Continental – εξηγούσε ότι όπως υπάρχει μια πλήρης γκάμα αυτοκινήτων, έτσι και η κάψουλα μπορεί να μετασχηματιστεί για διαφορετικές χρήσεις: από μίνι γραφείο, ατελιέ, ξενοδοχείο, μέχρι προσωρινό χώρο διανυκτέρευσης, μέρος συνδιάσκεψης ή αστική (μικρο)κατοικία».
COURTESY TASUYUKI/THE NAGAKIN TOWER CAPSULE PRESERVATION AND RESTORATION PROJECT, TOKYO JAPAN
Συμπέρασμα: Οταν πιστέψεις το όραμά σου και παλέψεις για αυτό, μπορεί και να βγει αληθινό, όπως λένε και στα παραμύθια; Φαίνεται όμως πως ο αρχιτέκτονας ήξερε και τον τρόπο με τον οποίο τα νέα τότε Μέσα λειτουργούσαν.
«Ο Κουροκάουα είχε μια σπάνια ικανότητα να πείθει ιδιαιτέρως ετερόκλητα κοινά – από συνάδελφους αρχιτέκτονες και πολεοδόμους, μέχρι πελάτες, κατασκευαστικές εταιρείες και κυρίως το ευρύ αγοραστικό κοινό. Μέσα από περιοδικά, τηλεοράσεις, βιβλία, ακόμα και δίσκους, είχε το χάρισμα να μεταφέρει μια σαγηνευτική εικόνα ενός συναρπαστικού μέλλοντος, το οποίο θα μπορούσε υποθετικά μόνο ο ίδιος να κάνει πραγματικότητα ανά πάσα στιγμή».
Οι κάψουλες άντεξαν ως την οικονομική κρίση των αρχών του 1990, δηλαδή γύρω στα 25 χρόνια. Οι ένοικοι άρχισαν να εγκαταλείπουν ένα σύνολο που ήταν ακριβό στη συντήρησή του. Ετσι, το 2007, λίγους μήνες πριν από τον θάνατο του αρχιτέκτονα, ξεκίνησαν οι συζητήσεις περί κατεδάφισης του Πύργου Nakagin, αφού η περιοχή αποδεικνυόταν χρυσάφι για τις κατασκευαστικές εταιρείες.
«Για τον Κουροκάουα, η αλλαγή της κοινωνίας και των αρχιτεκτονικών απαιτήσεών της αποτελούσε το μόνο βέβαιο. Μπορεί ευκαιριακά να ασπάστηκε την έννοια του “business capsule” για την αρχική διαφημιστική καμπάνια του κτιρίου, αλλά, όπως προκύπτει και μέσα από τα γραπτά του, ο ίδιος ανέμενε εναγωνίως να προτείνει ένα καινούργιο μοντέλο κάψουλας, το οποίο θα μπορούσε να αντικαταστήσει το αρχικό, ελαφρώς μεγαλύτερο, ελαφρύτερο, που θα ενσωμάτωνε νέες τεχνολογίες».
Πώς έφθασε να εκτίθεται στο ΜοΜΑ μια ολόκληρη τέτοια κάψουλα; Μιλήστε μας για το πότε και το πώς εντοπίσατε ότι, παρά την κατεδάφιση, 14 από αυτές τις κατοικίες θα διατηρούνταν; Πώς το μουσείο είχε τη δυνατότητα να εκθέσει μία από αυτές τις αποκατεστημένες στην αρχική μορφή τους κάψουλες;
«Η αλήθεια είναι πως η απόκτηση και έκθεση ενός αρχιτεκτονικού θραύσματος, όπως χαρακτηρίζουμε κομμάτια ενός πραγματικού κτιρίου στον κόσμο των αρχιτεκτονικών εκθέσεων, αποτελεί πολύ ιδιότυπο γεγονός. Σε ό,τι αφορά την κάψουλα Nakagin Α1305, μετά την αποτυχία της ομάδας “Save Nakagin” να διατηρήσει το κτίριο και έπειτα από την έναρξη της κατεδάφισης το 2022, ήρθα σε επαφή με τον καθηγητή Χάτζιμε Γιατσούκα, ίσως τον πιο έγκριτο εν ζωή ιστορικό του κινήματος του Μεταβολισμού, γνώριμό μου από το ερευνητικό πρόγραμμα C-MAP του ΜοΜΑ. Στη συνέχεια, προσέγγισα τον Τατσουγιούκι Μαέντα, συντονιστή για τη διατήρηση των καψουλών, με στόχο την αποκατάστασή τους από το γραφείο Kisho Kurokawa και τη διανομή τους σε μουσεία ανά τον κόσμο. Υστερα από δυόμισι χρόνια συνομιλιών, η κάψουλα Α1305 έφθασε στο λιμάνι της Νέας Υόρκης. Την 1η Δεκεμβρίου 2023 στο ΜοΜΑ ανοίξαμε το κοντέινερ και την αντικρίσαμε με δέος για πρώτη φορά. Θα έλεγε κανείς πως ήταν σαν να είχαν έρθει τα Χριστούγεννα μερικές εβδομάδες νωρίτερα!».
Τελικά, το εμβληματικό κτίριο με τις κάψουλες σίγουρα αποτελεί, όπως γράφετε και εσείς, «ένα ορόσημο αρχιτεκτονικής διορατικότητας και σύμβολο των εξεχουσών κοινωνικών και τεχνολογικών μετασχηματισμών της εποχής του». Θα μπορούσε όμως κανείς να το θεωρήσει ένα ουτοπικό αρχιτεκτονικό πυροτέχνημα; Ή μήπως ένα ζωντανό μανιφέστο των δυνατοτήτων της αρχιτεκτονικής να ενισχύει την ανθρώπινη επικοινωνία και να θεμελιώνει σφύζουσες κοινότητες;
«Το γεγονός ότι ακόμα και σήμερα μιλάμε για ένα κτίριο το οποίο σχεδιάστηκε πριν από περισσότερο από μισό αιώνα αποτελεί από μόνο του τρανή απόδειξη ότι κάτι πέτυχε. Η Γκίνζα, όπου χτίστηκε ο Πύργος Nakagin, από το 1970 ως τα μέσα του 1990 είχε μετασχηματιστεί σε μία από τις ακριβότερες εμπορικές περιοχές της πόλης. Για την εταιρεία Nakagin και τους ιδιοκτήτες της ήταν πολύ πιο συµφέρουσα η κατεδάφιση και ανοικοδόμηση στο πολύτιμο οικόπεδο. Ακόμη και έτσι, το γεγονός ότι ο Πύργος “επιβίωσε” για 50 χρόνια σε μια πόλη όπου ο μέσος χρόνος ζωής ενός σύγχρονου κτιρίου στις αρχές της δεκαετίας του 2000 κυμαινόταν μεταξύ μόλις 15 και 20 ετών, αποτελεί κατά τη γνώμη μου μια αδιάσειστη επιτυχία. Τέλος, με την εγκατάλειψή του από τους αρχικούς του ενοίκους και την κατάρρευση των υποδομών, οι νέοι ένοικοι, κατά το ήμισυ γυναίκες, χρησιμοποίησαν τις σκάλες και τις εξόδους κινδύνου ως χώρο κοινωνικής συγκατοίκησης: μαζεύονταν το καλοκαίρι ψήνοντας ψάρια και ανάβοντας πυροτεχνήματα και τον χειμώνα απολαμβάνοντας την παραδοσιακή πουτίγκα ρυζιού».
Επιστρέφοντας στο τώρα, πείτε μας τι σηματοδοτεί μια τέτοια έκθεση για το MoMA, το οποίο, από τη γέννησή του, το 1929, και την πρώτη «Modern Architecture: International Exhibition» το 1932, με επιμελητή τον διάσημο αρχιτέκτονα Φίλιπ Τζόνσον, έως σήμερα, μας εκπλήσσει με τις εμβληματικές εκθέσεις του;
«Για εμένα, σημαντικότερο παραμένει το ότι η αρχιτεκτονική εκτίθεται ως ένα αναπόσπαστο κομμάτι του σύγχρονου πολιτισμού μέσα σε ένα μουσείο τέχνης. Πάντα νιώθω μια παράξενη ικανοποίηση όταν ένας επισκέπτης που έρχεται στο ΜοΜΑ για να δει, π.χ., την “Εναστρη νύχτα” του Βίνσεντ βαν Γκογκ, μου εξιστορεί ότι “έπεσε πάνω”σε μια από τις αρχιτεκτονικές εκθέσεις μας, ξεχνώντας σχεδόν τον αρχικό σκοπό της επίσκεψής του. Οπως λέω συχνά και στους φοιτητές μου, τη σχέση αρχιτεκτονικής και τέχνης δεν μπορείς να την αγνοήσεις, είναι μια αναπόφευκτη πραγματικότητα. Γι’ αυτό και αξίζει ακόμα περισσότερο την προσοχή και τη φροντίδα μας. Από την ίδρυσή του ακόμα, σχεδόν έναν αιώνα πριν, το ΜοΜΑ είχε ως σκοπό να γεφυρώσει αυτό το φαινομενικό χάσμα μεταξύ υψηλής τέχνης (στην ουσία, ζωγραφικής και γλυπτικής) και άλλων δημιουργικών πεδίων. Να σημειώσω ότι η αρχιτεκτονική ενσωματώθηκε στο πρόγραμμα του μουσείου ήδη το 1932, ενώ ο κινηματογράφος μόλις το 1935 και η φωτογραφία το 1940. Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες κληρονομιές του ΜοΜΑ ως πολιτιστικού ιδρύματος και ένας από τους λόγους που αποφάσισα να επικεντρωθώ στην επιμέλεια εκθέσεων, καθώς μέσα από το μουσείο μπορεί κανείς να απευθυνθεί σε ένα πλατύ κοινό ανά τον κόσμο»
Σας πήρε δύο χρόνια να οργανώσετε την εν λόγω έκθεση, ενώ προηγήθηκαν και άλλα δύο έρευνας. Ποιο επιπλέον υλικό τεκμηριώνει την ιστορική πορεία της εμβληματικής τρισδιάστατης κάψουλας;
«Ως ένα αρχιτεκτονικό θραύσμα, η κάψουλα Α1305 θα περνούσε εντελώς απαρατήρητη από έναν μη ειδικό επισκέπτη. Εξωτερικά μοιάζει, όπως είχε πει κάποτε ο αμερικανός κριτικός της αρχιτεκτονικής Τσαρλς Τζενκς, με ένα υπερμέγεθες… πλυντήριο! Γι’ αυτό και η πλαισίωσή της με άλλα εκθέματα επιτρέπει σε εμάς τους επιμελητές να συγκροτήσουμε το πολύπλευρο αφήγημα αυτού του τόσο συναρπαστικού αντικειμένου. Για την πληρότητα του αφηγήματος χρειάστηκαν τα πρωτότυπα σχέδια από το αρχιτεκτονικό γραφείο του Κίσο Κουροκάουα, το μόνο διασωζόμενο πρόπλασμα του κτιρίου – χειροποίητο, από ξύλο κερασιάς και μπρούντζο –, οι ιστορικές φωτογραφίες του Τόμιο Οχάσι, οι μόνες διασωζόμενες διαφημιστικές μπροσούρες, ένα αρχειακό φιλμ της κατασκευαστικής εταιρείας που απεικονίζει έναν φαντασιακό ένοικο, οι σύγχρονες φωτογραφίες από τον αμερικανο-ιάπωνα φωτογράφο Νοριτάκα Μινάμι, συνεντεύξεις πρώην ενοίκων και, τέλος, μια τρισδιάστατη ψηφιακή μακέτα, μέσω της οποίας οι επισκέπτες μπορούν να πλοηγηθούν εικονικά σε όλο το κτίριο. Ολα τα παραπάνω τεκμήρια συγκροτούν το πλαίσιο για ένα συνολικό αφήγημα αυτού του αρχιτεκτονικού φαινομένου, ευελπιστώντας ότι οι διαφορετικοί επισκέπτες του μουσείου το αντιλαμβάνονται και, κυρίως, το βιώνουν».
Θα μας αποκαλύψετε τι προγραμματίζετε για τον εορτασμό της επετείου των 100 χρόνων του MoMA, σε σχεδόν τέσσερα χρόνια από τώρα;
«Οι συζητήσεις μεταξύ των συναδέλφων για τον εορτασμό της 100ής επετείου από την ίδρυση του μουσείου, τον Οκτώβριο του 2029, έχουν φυσικά αρχίσει εδώ και τουλάχιστον έναν χρόνο. Ενα από τα κύρια φόρα συζητήσεων συνιστά και η Ομάδα Εργασίας Σύγχρονης Τέχνης, στην οποία συμπροεδρεύω μαζί με τη συνάδελφό μου επιμελήτρια Μάρθα Τζόζεφ. Οι τελικές αποφάσεις ελπίζω ότι θα αποτελέσουν αντικείμενο μιας μελλοντικής μας συνάντησης!».
Η Ματούλα Σκαλτσά είναι ιστορικός της τέχνης και µουσειολόγος, οµ. καθηγήτρια ΑΠΘ.
INFO
«The Many Lives of the Nakagin Capsule Tower»: MoMA (The Museum of Modern Art), Νέα Υόρκη, έως τις 12 Ιουλίου.
