Στις ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ, του προέδρου που έχει δηλώσει ότι «στηρίζει απόλυτα το δικαίωμα των νομοταγών πολιτών να φέρουν όπλα», η παρουσίαση ενός έργου όπως το «Innocence» («Αθωότητα») αποκτά χαρακτήρα τολμηρού πολιτικού σχολιασμού. Η όπερα της Φινλανδής Κάγια Σάαριαχο (1952-2023) που παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης δεν είναι απλώς ένα από τα πιο δυνατά σύγχρονα έργα του λυρικού θεάτρου· είναι μια καταγγελτική φωνή απέναντι σε μια κοινωνία που έχει σχεδόν εξοικειωθεί με τη βία, σε μια εποχή που οι επιθέσεις σε σχολεία αποτελούν παγκόσμιο φαινόμενο.
Η όπερα «Innocence» δεν μιλάει ευθέως για την Αμερική – κι όμως την αφορά απόλυτα. Η ιστορία εκτυλίσσεται σε έναν χώρο που μοιάζει καθημερινός: ένα εστιατόριο όπου γίνεται ένα γαμήλιο γλέντι. Η χαρούμενη ατμόσφαιρα αρχίζει να καταρρέει όταν μια σερβιτόρα συνειδητοποιεί τη σύνδεση της οικογένειας του γαμπρού με ένα τραγικό γεγονός: Είναι η οικογένεια του ανθρώπου που πριν από χρόνια δολοφόνησε την κόρη της σε ένοπλη επίθεση σε σχολείο. Ο πόνος της γίνεται αβάσταχτος. Καθώς η γιορτή προχωρεί, τα πρόσωπα που βρίσκονται στην αίθουσα – συγγενείς θυμάτων, επιζώντες, άνθρωποι που κουβαλούν ενοχές και τύψεις, αρχίζουν να ξετυλίγουν το παρελθόν: η αλήθεια αποκαλύπτεται σταδιακά, η έννοια της «αθωότητας» τίθεται υπό αμφισβήτηση, η οδύνη έρχεται για να σβήσει κάθε χαρά. Σε μια κοινότητα που προσπαθεί να θάψει το παρελθόν κάτω από το χαλί της κανονικότητας, το έργο ξετυλίγει με σχεδόν χειρουργική ακρίβεια το πώς η σιωπή γίνεται συνενοχή.
Οι χαρακτήρες μιλούν και τραγουδούν σε πολλές γλώσσες (φινλανδικά, αγγλικά, γαλλικά, ελληνικά κ.ά.), μετατρέποντας τη σκηνή σε ένα μωσαϊκό φωνών που κουβαλούν το ίδιο τραύμα. Δεν είναι απλώς πρόσωπα μιας ιστορίας· είναι φορείς μιας συλλογικής ενοχής, εγκλωβισμένοι σε έναν κόσμο όπου η ευθύνη διαχέεται τόσο, ώστε τελικά δεν ανήκει σε κανέναν – ή μήπως ανήκει σε όλους; Η αφήγηση δεν είναι γραμμική. Το παρελθόν εισβάλλει στο παρόν συνεχώς, δημιουργώντας κινηματογραφική ένταση. Και η μουσική της Σάαριαχο είναι ατμοσφαιρική, υπνωτική, εμπλουτισμένη με διακριτικά ηλεκτρονικά ίχνη· δεν συνοδεύει απλώς τη δράση, αλλά την υπονομεύει διαρκώς, σκαλίζοντας τις ψυχές των πρωταγωνιστών, αποκαλύπτοντας όσα δεν λέγονται – όσα το λιμπρέτο της εξέχουσας φινλανδοεσθονής συγγραφέως Σόφι Οξανεν και του Γαλλοφινλανδού Αλέξι Μπαριέρ (ο οποίος το μετέφρασε στις εννέα γλώσσες που ακούγονται στην παράσταση) αφήνει να αιωρούνται.
Οικουμενικό θέμα, παγκόσμια απήχηση
Η όπερα έκανε παγκόσμια πρεμιέρα το 2021 στο Φεστιβάλ της Εξ-Αν-Προβάνς. Από εκεί ξεκίνησε μια εντυπωσιακά γρήγορη διεθνή διαδρομή. Το 2022 παίχτηκε στην Εθνική Οπερα της Φινλανδίας στο Ελσίνκι, το 2023 στη Βασιλική Οπερα του Λονδίνου και στην Εθνική Οπερα της Ολλανδίας στο Αμστερνταμ, το 2024 στο Σαν Φρανσίσκο και το 2025 στην Αδελαΐδα της Αυστραλίας και στη Δρέσδη της Γερμανίας. Σχεδόν παντού, όπως και τώρα στη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, παρουσιάστηκε στην ίδια σκηνοθεσία του Σάιμον Στόουν. Πρόκειται για το δεύτερο έργο της Σάαριαχο που ανεβαίνει στη σκηνή της ΜΕΤ. Εχει προηγηθεί, την περίοδο 2016-2017, η «L’Amour de loin», η πρώτη όπερα από γυναίκα συνθέτη που έκανε πρεμιέρα στην ιστορική σκηνή από το 1903, οπότε είχε παρουσιαστεί η μονόπρακτη όπερα «Der Wald» της Εθελ Σμιθ.
Την αμερικανική αναβίωση της όπερας «Innocence» διευθύνει η Σουσάνα Μέλκι, η φινλανδή μαέστρος που είχε διευθύνει και τη «L’Amour de loin». Επικεφαλής της διανομής είναι η διάσημη αμερικανίδα μεσόφωνος Τζόις Ντι Ντονάτο, στον ρόλο της σερβιτόρας η οποία καλείται να εξυπηρετήσει την οικογένεια του ανθρώπου που δολοφόνησε το παιδί της. Στον ρόλο της δολοφονημένης που επανέρχεται μέσα από ονειρικά αλλά και σπαρακτικά την ίδια στιγμή flashbacks, εμφανίζεται η φινλανδή εθνο-πόπ τραγουδίστρια Βίλμα Για.
Στην αρχική εκδοχή της η όπερα διαδραματίζεται στη Φινλανδία. Οµως θα µπορούσε να διαδραµατίζεται παντού στον σύγχρονο κόσµο, όπως έδειξαν και οι προ ηµερών επιθέσεις µε όπλα σε σχολεία της Τουρκίας, πόσο µάλλον στις ΗΠΑ της ελεύθερης οπλοκατοχής. Στη χώρα όπου οι πυροβολισμοί και οι επιθέσεις στα σχολεία αποτελούν συνηθισμένη είδηση, η επιλογή της Metropolitan Opera να ανεβάσει ένα έργο που επιμένει στο άβολο ερώτημα «ποιος φταίει;» μοιάζει σχεδόν προκλητική. Γιατί στην «Innocence» δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Δεν υπάρχει καν λύτρωση. Υπάρχει μόνο η επίμονη υπενθύμιση ότι η βία δεν είναι ένα στιγμιαίο, ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά ένα τραύμα που διαστέλλεται στον χρόνο, στοιχειώνοντας ανεξίτηλα τις ζωές των θυμάτων, των θυτών και της κοινωνίας ολόκληρης. Το έργο δεν χαϊδεύει το κοινό, λειτουργεί ως καθρέφτης μέσα από τον οποίο κάθε θεατής μπορεί να δει τον εαυτό του. Η παρουσίασή του στην καρδιά της Νέας Υόρκης είναι μια υπενθύμιση ότι το θέατρο – και το λυρικό θέατρο – μπορεί πάντα να παρεμβαίνει στον δημόσιο διάλογο διατυπώνοντας ερωτήματα, καταγγέλλοντας, μετατρέποντας τη σκηνή σε ένα πεδίο συλλογικής αυτογνωσίας και ηθικής εγρήγορσης. Η τελευταία παράσταση της «Innocence» στη ΜΕΤ θα δοθεί την Τετάρτη 29 Απριλίου.
